Биология сабағында квест технологиясын қолдану

Ақпараттық технологиялардың мақсаты - адамның талдауы үшін ақпарат алу және оның негізінде кез-келген әрекетті орындау туралы шешім қабылдау. ХХІ ғасыр-жоғары компьютерлік технологиялар ғасыры. Қазіргі бала электронды мәдениет әлемінде өмір сүреді. Ақпараттық мәдениеттегі оқытушының рөлі де өзгереді-ол ақпарат ағынының үйлестірушісі болуы керек. Сондықтан мұғалім баламен бір тілде сөйлесу үшін заманауи әдістер мен жаңа білім беру технологияларын меңгеруі керек. Бүгінгі таңда «мұғалім-оқушы-оқулық» дәстүрлі схемасына жаңа буын енгізілуде - компьютер және компьютерлік оқыту мектеп санасына енгізілуде. Білім беруді ақпараттандырудың негізгі компоненттерінің бірі-оқу пәндерінде ақпараттық технологияларды оқытуда ақпараттық технологияларды қолдану. Қазіргі мектеп Қазақстанның жаңа заңдарына сәйкес дамуда, оқытудың инновациялық әдістерін енгізуде және біртіндеп заманауи компьютерлік техникамен жабдықталуда. Мұның бәрі дәстүрлі педагогикалық технологияларды мультимедиялық ақпараттық құралдарға негізделген жаңа құралдармен біріктіруге мүмкіндік береді, бұл ашық білім беру кеңістігінде жеке траекторияны таңдауға және жүзеге асыруға бағытталған.

Білім беру мәселелерін тиімді шешу көбінесе биология мұғалімінің оқу құралдарының дидактикалық мақсатын түсінуіне, олардың оқу процесінің мақсаттары мен міндеттеріне сәйкестігіне және әртүрлі оқу құралдарының ерекшеліктерін ескеру қажеттілігіне байланысты. Егер биология-білім беру процесінің негізгі құрылымдық компоненттері ретінде мақсатты, құралдарды және оның кепілдендірілген нәтижелерін бөлетін болсақ, онда пәндік оқыту құралдарына (дидактикалық құралдарға) мазмұн, білім беру технологиялары, әдістері, әдістемелік тәсілдері, формалары және нақты оқу құралдары жатады.

Орта және жоғары мектептегі биологиялық білім беру құралдары үнемі жаңартылып, жетілдіріліп отырады. Дәстүрлі оқыту құралдарының жаңа мүмкіндіктерін игеру және пайдаланылмаған мүмкіндіктерін қолдану құралдар кешенін және оларды белгілі бір жүйеде іске асыруды көздейтін интегративті тәсіл әдіснамасы негізінде ғана тиімді.

Биологиялық білім беру құралдарының оқыту, дамыту және тәрбиелеу функцияларын толық және тұтас іске асыру биологияны оқыту құралдарының мәні, оқыту құралдарының жіктелуі және әртүрлі түрлері, биологиялық ұғымдарды, заңдарды, теорияларды, жетекші идеяларды және басқа дидактикалық бірліктерді қалыптастыруда оларды қолданудың әдістемелік тәсілдерін дамыту сияқты білімді шебер пайдалану арқылы мүмкін болады.

Жаңа мемлекеттік білім беру стандарттарына көшу шеңберінде білім алушыларды рухани – адамгершілік дамыту мен тәрбиелеудің сегіз негізгі бағыты мен құндылық негіздері бөлінді. Биологиялық білім беру мазмұнына талдау жасай отырып, осы бағыттардың барлығы сәтті жүзеге асырылуда деп айтуға болады.

Білім алушылардың адамгершілік тәрбиесінде ғылыми жаңалықтар маңызды рөл атқарады.

Философия тұрғысынан танымдық міндет логикалық-танымдық іс-әрекеттің нәтижесі ретінде де, таным құралдарын, пәні мен нәтижесін біріктіретін бақылау жүйесі ретінде де анықталады. Психологтар танымдық мәселелерді шешуге тұлғаішілік қақтығысты бастайтын құрал ретінде қарайды. Оқу-танымдық міндет сырттан ұсынылған оқу мақсаттарына қолжеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік интеллектті қалыптастыру үшін қажетті өзін-өзі танудың ішкі процестерінің мазмұнын анықтайтын адамның гуманитарлық қасиеттерін дамыту үшін де арналған. Мектептегі биологияны оқыту процесінде танымдық міндеттер шығармашылық сипатта болуы керек. Мектепте биологияны оқытуда танымдық міндеттерді қолданудың сәттілігі олардың бірқатар дидактикалық талаптарға сәйкестігінің толықтығына және қолданудың жүйелілігіне байланысты.

Жаратылыстану-ғылыми танымдық міндеттер ғалымдар шешетін нақты мәселелерге көбірек сәйкес келеді, өйткені оларда бірнеше шешім бар. Нақты өмірдегідей, оқушылар қандай да бір шешімді таңдауы керек немесе олардың барлығын тең деп ұсынуы керек, бұл жұмыстағы белгісіздік үлесін айтарлықтай арттырады. Осыған байланысты шешімнің көп нұсқалылығының психологиялық талабы оқу міндеттері үшін ерекше маңызды болып көрінеді.

Биология сабағында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған инновациялық әдіс-тәсілдерді қолданудың мақсаты:

• оқушылардың ғылыми-жаратылыстану сауаттылығын арттыруға бағытталған есептерді шешу арқылы жүйелік-белсенділік тәсілінің негізінде жоғары ойлау деңгейін қалыптастыру.

Аталған мақсаттарға жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет:

• Оқушылардың биология сабағында танымдық есептерді шығару арқылы білімдерін тереңдету, оларды әдістемелік тұрғыдан дұрыс және іс жүзінде тиімді шешуге үйрету.

• Оқушыларға биология бағдарламасын танымдық есептер шығару арқылы әрі қарай жоғары деңгейде меңгеруге өз дайындығы мен қабілетін нақтылауға мүмкіндік беру.

• Оқушыларға биологияға деген қызығушылықтарын жүзеге асыруға және дамытуға мүмкіндік беру.

Ғылыми-жаратылыстану сауаттылықты арттыруға ұсынылып отырған бағдарламада білім алушылардың бұрыннан бар білімі мен өмірлік тәжірибесіне сүйену арқылы жүзеге асырылады. Бастапқы кезеңде интеграцияланған міндеттер көбірек назар аудару және қызығушылықты арттыру немесе қызығушылықты дамыту мақсатында қолданылады. Осы кезеңде тапсырмалар негізінен суреттелген сипатқа ие. Оқытудың келесі кезеңдерінде проблемалық сипаттағы интеграцияланған танымдық міндеттер қолданылады.

Биология сабағында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға арналған инновациялық әдіс-тәсілдерді қолдану нәтижесінде:

• Оқу-танымдық міндет сырттан ұсынылған оқу мақсаттарына қол жеткізу үшін ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік интеллектті қалыптастыру үшін қажетті өзін-өзі танудың ішкі процестерінің мазмұнын анықтайтын адамның гуманитарлық қасиеттері дамиды. Мұндай қасиеттерге мыналар жатады: басқа адамның позициясынан әрекет етуге дайын болу; мәселені шешу барысында проблемаға жалпы көзқарасты, туындайтын қайшылықтарды дамыту мүмкіндігі; басқа адамның пікірі мен өзінің психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, олардың мүдделері мен көзқарастарын түзетуге ұмтылу.

Танымдық есептер оқушыға өзі үшін жаңалық ашуға, басқаларға трансформациялық әсер етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, қоршаған шындықты білу тәжірибесін байыту ғана емес, сонымен қатар оның жеке мүмкіндіктері туралы идеяларды кеңейту де бар, бұл қазіргі субъектінің өзгеруін, оның жеке қасиеттерін дамытады.

Қазіргі уақытта білім беру саласында оқушылардың танымдық қызметін жандандыруға және оларды оқу процесіне тартуға бағытталған интерактивті технологиялар өзектілікке ие болуда. Мұғалімдердің алдында оқу және сабақтан тыс жұмыстар аясында интерактивті жұмыс түрлерін іздеу міндеті тұр. Мұндай жұмыстың нұсқаларының бірі квестті ұйымдастыру.

Квест технологияларын негізгі мектеп пәндері шеңберінде де, аймақтық мазмұндағы пәндерде де қолдануға болады. Білім беру саласындағы ізденіс оның қатысушыларын танымдық процеске белсенді тарту, оқушылардың белгілі бір пәнге деген қызығушылығын дамыту, халықтың мәдениеті мен дәстүрлеріне жеке көзқарасын қалыптастыру міндеттерін шешуге арналған.

Бастапқыда «іздеу» дегенді білдіретін «квест» сөзі компьютерлік ойындар саласында қолданылған. Кейіннен квест виртуалды ғана емес, нақты өмірде де белсенді қолданыла бастады. Квест-бұл шытырман оқиғалы ойын, ол оның қатысушыларының мақсатқа жету үшін белгілі бір маршруттан өтуін қамтиды. Оған бірнеше команда қатыса алады.

Квест технологиясының артықшылығы – оқытудың белсенді әдістерін қолдану. Квест сабағы топтық және жеке жұмысқа арналған болуы мүмкін. Қазіргі білім беруде квест – технологияны қолданудың жаңалығы мынада: мемлекеттік білім беру стандартын іске асыру кезінде білім берудегі жүйелік-белсенділік тәсілін, яғни квест технологиясы да қолданылатын белсенділік түріндегі технологияны қолдану негізгі шарт болып табылады. Мақсаттары мен міндеттеріне байланысты квест ақпараттық, эмоционалды-көркемдік және эмоционалды-моральдық, эвристикалық болып табылады. Квесттің басты артықшылығы-іс-әрекетті ұйымдастырудың бұл формасы қатысушылардың танымдық және ойлау процестерін белсендіруге, қазіргі қоғамның талаптарына жауап беретін жеке қасиеттерді тәрбиелеуге және дамытуға, балалардың қабілеттерін ашуға, мақсаттарға жетуге деген ұмтылыс пен табандылыққа ықпал етеді, балалар шығармашылығының максималды тәуелсіздігін болжайды. Оқушылар жаңа ақпаратты өз бетінше алу процесінде білімді жақсы меңгереді. Мұндай ойынның көмегімен білім беру мақсаттарына қол жеткізуге болады: жобалық және ойын әрекеттерін жүзеге асыру, жаңа ақпаратпен танысу, қолда бар білімді бекіту, балалардың іскерліктерін тәжірибеде пысықтау. Сонымен қатар, бәсекелестік белсенділік балаларды құрдастар ұжымындағы өзара әрекеттесуге үйретеді, ынтымақтастық пен достық атмосферасын арттырады. Тәуелсіздікті, белсенділікті, бастамашылықты дамытады.

Web-квест ойындарын ұйымдастыруға арналған интернет платформалар:
http://kvestodel.ru/ - көп сатылы және көп форматты басқатырғыш ретінде квест құруды мүмкіндігінше жеңілдететін ресейлік қосымша. Қызмет толығымен тегін және тіпті тіркеуді қажет етпейді. Соңғы өнім қағазға басып шығарылады немесе html файлы арқылы сақталады және кейінірек компьютер экранында көрсетіледі. Көріп отырғаныңыздай, дизайнерде квест жанрының барлық шарттары сақталады.

https://www.urban.quest.team/ - бұл бас қатырғыштарды шешуге және бүкіл әлемде шытырман оқиғалар жасауға мүмкіндік беретін қосымша ғана емес, сонымен қатар кодтарды бұзуға, орындарды болжауға, шифрларды бұзуға, жұмбақтарды шешуге мүмкіндік беретін платформа.

https://www.learnis.ru/create.html - «Бөлмеден шығу» Веб-квесттері. Тапсырмаларыңызды енгізіп және оқушыларыңызбен бірге қызықты оқу әлеміне енуге жағдай жасайды. Веб-квесттер. Қызықты оқу форматы - 5 минут ішінде білім беру квестіңізді жасай аласыз. Инновациялық сабақты оңай ұйымдастыруға болады. Кез келген пән саласы үшін әлемдегі алғашқы білім беру веб‑квесттерін пайдалана аласыз.

https://surprizeme.ru/ - Surprise Me платформасында сіз онлайн-конструкторда өз қолыңызбен квест жасай аласыз немесе квест өткізуге тапсырыс бере аласыз. Платформада ересектерге, балаларға және компанияларға арналған квесттер ұйымдастырылады.

https://genial.ly/ - Genially-де интерактивті презентацияларды, анимациялық инфографиканы, мультимедиялық электронды оқу материалдарын және басқа да әдемі мазмұнды тегін ала аласыз.

https://quizwhizzer.com/ - QuizWhizzer - көңілді ойын викториналарын жасауға арналған құрал. Фондық суретті жүктеп алып және викторинаңызға бірегей ойын тақтасын жасау үшін ойыншыларды жылжыту орындарын қосасыз.

https://seppo.io/ - Seppo - бұл білім беру ойындарын құруға арналған онлайн бағдарлама. Оны мектепке дейінгі деңгейден бастап университетке дейінгі барлық деңгейлерде қолдануға болады. Мобильді оқыту мен тренингке арналған Seppo платформасы. Сіздің жұмысыңызда маңызды нәрсеге назар аударыңыз - біз оны қызықты етеміз. Оқу ойындарын құруды жеңілдетеді.

Бүгінгі таңда білім беру мақсаттары білім берудің белсенді процесіне ықпал ететін оқу әдістері мен оқу қабілетін дамытатын жұмысты ұйымдастырудың формаларын таңдауға мәжбүр етеді: қажетті ақпаратты табу, әртүрлі ақпарат көздерін пайдалану, есте сақтау, ойлау, бағалау, шешім қабылдау, жұмысқа орналасу. Сондықтан білім беруде жаңа технологияларды қолдану білім беру әдістемесінде де, білімді игеру мен жетілдіруде де жаңа мүмкіндіктер ашады.

«Web-квест» технологиясы оқытудың көрнекілігін, мультимедиялық және интерактивтілігін толық көлемде іске асыруға мүмкіндік береді; білім беру процесіне қолайлы жағдай жасайды, жүйке жүктемесін жояды, зейіннің ауысуына, қызмет нысандарының өзгеруіне және т. б. ықпал етеді. Web-квест - бұл оқу іс-әрекетін жандандыруға, пәнге қызығушылықты арттыруға арналған жұмыстың ыңғайлы түрі. «Web-квест» технологиясы оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп қана қоймай, өз білімдері мен дағдыларын іс жүзінде белсенді қолдануға мүмкіндік береді.

Төмендегі QR кодқа өтіп биологиядан құрастырылған квест ойыны арқылы оқушылардың сабаққа қызығушылығын және белсенділігін арттыруға болады.