Биологиялық активті заттар

№1Дәріс

Кіріспе

Биологиялық активті заттар

Биологиялық активті заттардың химиясы мен технологиясы(БАЗ)-бұл органикалық химия бөлімінде өмірлік маңызы бар метаболизм процестеріне қатысатын органикалық заттарды:биополимерлер(ақуыз,полисахаридтер,нуклеин қышқылы және т.б),биореттеуіштер(ферменттер,гормондар,витаминдер және т.б)сонымен қатар синтетикалық биологиялық активті қосылыстар(дәрілік заттар,өсіруші заттар,гербицидтер және т.б) оқытады.Пәннің тапсырмасына табиғи және синтетикалық биологиялық активті қосылыстар және олардың құрылымын оқыту ,биологиялық әсер етумен құрылысының байланысын түсіндіру және олардың организмдегі ішкі химиялық айналымдарын түсіндіру кіреді.Осы барлық тапсырмалардың шешімін табу заманауи физикалық әдістер бөлімі,тазарту және органикалық қосылыстарды толық зерттеуден кейін ғана мүмкін болды.

Биологиялық активті заттардың химиядағы жетістігі биологиялық және физиологиялық ары қарай дамуында айтарлықтай сатыларды анықтап,ешқандай белгісіз құрылысты және заттардың химиялық айналымдары,метаболизмге қатысатын,биологиялық белгілерді басқару әдістерін жасап шығаруға келмейтін, жүйке импульсінің берілуі ,тұқым арқылы берілетін белгілер және т.б жағдайларды көрсетуге болады.

БАЗ –дың химиясы биохимиямен тығыз байланыста,организм құрамы мен құрылысы,қасиеті және сол қосылыстардағы анықталған локализация,олардың оқыту жолындағы заңдылықтарды ,айналу механизмдері,сонымен қатар олардың биологиялық жәе физиологиялық рөлдерін көрсетеді.

Басқа жағынан қарағанда Биологиялық активті заттардың химиясы физикалық және физико-химиялық көріністер тірі организмдегі,сонымен қатар организмге әсер етуші физикалық факторлар әсерінен физико-химиялық механизмі және сондай- ақ заңдылықтар биофизикалық-ғылыммен тығыз байланысты.

БАЗ химиясының айырмашылығы омірлік жағдайлардағы атқарылатын рөлге шектеу қойылмайды.Химия аумағындағы жоғары эффективтілік және жоғары селективтілік биологиялық процестерді жаңа биологиялық өндірісті қалыптастыру үшін қолданылуы мүмкін,жасушалы процестерді моделдеу жолындағы химиялық технологиялардың жаңа принципиалды өңдеуді меңгру.

Метаболизм процесіне көптеген әртүрлі органикалық қатар мен кластарға жататын заттар қатысады және кемінде жиырма шақты әр түрлі химиялық элементтер құрайды .

Биоорганикалық қосылыстардың маңызды кластары-олар липидтер,ақуыздар және көмірсулар болмаса метаболизм процестері ең төменгі сатыда да жүрмейді.

Биологиялық активті заттар(БАЗ)-тірі организм тіршілігін барынша қолдайтын,жасушадағы немесе тірі организмдегі белгілі бір топтарға байланысты аздаған концентрация мен жоғары физиологиялық активтілікке ие,таңдаулы түрде ұстап тұратын немесе өсуін жоғарлататын,жалпы толықтай өсіп жетілуін қамтамассыз ететін химиялық заттар.

Тағам құрамында кездесетіндері,мысалы:алкалоидтар,гармондар және гармон тектес қосылыстар,дәрумендер,микроэлементтер,биогенді аминдер,нейромедиаторлар.Бұлардың барлығы жоғары фармакологиялық активтілікке ие,ал кейбірі фармакологияға байланысты күшті әсер етуші заттардың өкіліне жатады.

Биологиялық активті заттар(БАЗ)-микронутриенттер емдік –профилактикалық мақсатта тағам құрамында биологиялық активті қосымша зат ретінде қолданылады.

1975 жылы КСРО –ның медицина ғылымының академиясының арнайы медико-биологиялық бөлімінің сессиясында биологиялық активті заттардың маңызды таптардағы қосылыстары талқыланды.

Қазіргі уақытта бұл пікір қиындады,биологиялық активті заттар өте маңызды,бірақ орындалу қосымша функцияларды қажет етеді.Бұл өзінше қате пікір,арнайы және ғылыми –танымал оқулықтарда әрбір биологиялық активті заттардың функциясы бір-бірінен ажыратылып қаралады.Сол үшін де спецификалық микронутриентер функциясы белгілі акцентте әсер етеді.Нәтижесінде «таңба» пайда болды(мысалы С витамині тек цинги профилактикасы үшін ғана қызмет етеді).

Физиологиялық рөлі

Биологиялық активті заттар әртүрлі физиологиялық функцияларға ие.Биологиялық активті деп аталуы организмдегі зат алмасу жылдамдығын өзгертуге ие қасиеті бар органикалық заттар.Олардың ішінде қарапайым органикалық молекулалар(мысалы:табиғи аминдер)және өте маңызды күрелі жоғары молекулалы қосылыстар(мысалы:,ферментативті қасиетке ие,ақуыздар).Биологиялық активтілікке ферменттер,гормондар,дәрумендер,антибиотктер,феромондар,пестицидтер,биогенді реттеуіштер және т.б заттар жатады.Оларды адамдарды және ауылшаруашылық жануарларын,өсімдіктерді қорғауда емдік мақсатында қолданады.

Биологиялық активті заттардың ішінде маңызды топты микроорганизмді жоюшы фитоциндер құрайды.Оларды кеңес оқымыстысы Б.П. Токин ашты.Фитоциндер-өсімдік заттар.Белсенді фитоциндер сарымсақ пен пияз құрамында болады,олар холерлі вибриондарды,дифтеринді таяқшаларды,гноеродты микробтарды жояды.Сарымсақ құрамында бірнеше минут болып ,ауыз қуысында тіршілік ететін бактериялардың көп бөлігін жояды.Барлық биологиялық активті заттар соның ішінде фитоциндер,екіншілік алмасу өніміне кіреді ,біріншілік ақуыз, көмірсулар,майлар алмасуынан кейінгі деп есептелінеді.Одан басқа біз үшін олар жиі азықтық өсімдік дәмін анықтайтын,сол үшінде біз табиғаттың жасыл дәріханасына жүгінеміз.