«Келісілді»

Колледж әдіскері

____ Г. Жаутикова

№6 Оқу сабағының жоспары

Сабақ тақырыбы: Биологиялық нысандарда нәруыздың болуы.

Зертханалық жұмыс "Биологиялық нысандарда нәруыздың болуын анықтау"

Модуль: Жалпы білім беру пәндер

Пән атауы: Биология

Педагог: Матаева Алтынай Кожановна

2025 жылғы " 14 " ___02_________

1. Жалпы мәліметтер

Курс, топ: 1 курс (9 сынып)

Сабақтың түрі: Аралас сабақ

Сабақтың әдісі: «Блум таксономиясы» (Кубизм, Кинометафора , Тест сұрақтар)

Пәнаралық байланыс: Химия

2. Мақсаты, міндеттері:

Білімділік: Оқушы меңгеруі және білуі тиіс:

-биологиялық нысандардағы нәруыздың мөлшерін анықтау тәсілдері

Тәрбиелік:

-құрал-жабдықтармен оқулықтарды таза ұстауға үйрету;

-өз ісіне жауапты болуға, ұқыптылыққа, тапқырлыққа, белсенділікке, шапшаңдыққа баулу;

-оқу орнын қадірлеуге тәрбиелеу.

-ой өрісін кеңейту:

-тәжірибе сабағы мен байланыстыра білуге үйрету;

-өз пікірін дұрыс жеткізуіне көңіл бөлу;

-тақырыпты дұрыс баяндай білуіне назар аудару;

Дамытушылық:

-сабақтан алған ақпараттарды талдап үйрену;

-ой өрісін биология пәні бойынша дамыту;

-ғылыми оқу және анықтамалық әдебиеттер мен өзбетінше жұмыс степ білуге еүйрету;

Құндылық:

-сыни және креативті ойлау;

-білуге жаңаны тануға құштар болу;

-дұрыс қарым қатынас орната білу;

2.1. Оқу-жаттығу процесінде білім алушылар меңгеретін,күтілетін нәтижелер және кәсіби дағдылар тізбесі

2.2.Күтілетін нәтижелер

Азық-түлік құрамындағы нәруыздар, адамдар мен жануарлар рационында нәруыздық тағамдар болуы, ересек адамдар үшін нәруыздың тәуліктік нормасы

2.3. Қажетті ресурстар: Оқу жұмыс бағдарлама, оқу сабақ жоспар, тақта, стикер, ноутбук, кітап, тақта, бор т.б

3. Сабақты жабдықтау

3.1. Оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар, анықтамалық әдебиеттер

Сабақты жабдықтау

Материалдық: Биология оқулығы 1-2 бөлім 10 сынып, оқу жұмыс бағдарламасы, күн тақырыптық жұмыс.

Оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар, анықтамалық әдебиеттер

Негізі: Е. Очкур, Ж. Құрманғалиева, М. Нұртаева. Биология. Оқулық.10 сынып, 1, 2 бөлім 2019, Мектеп. https://www.okulyk.kz/10-class/#Биология

Қосымша: 1. Н.Г. Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова, Биология, 10 сынып.– Алматы: 2019, Атамұра https://www.okulyk.kz/10-class

3.2.Техникалық құралдар, материалдар

Техникалық-программалық: СD диск, видеоролик, интерактивті тақта

4. Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі (оқушыларды түгелдеу, формасын тексеру, бөлме

тазалығын тексеру) -3 минут.

II. Үй тапсырманы сұрау -35 минут.

III. Жаңа тақырыпты түсіндіру (іс-әрекетті демонстрациялау) -35 минут.

ІV. Жаңа сабақты бекіту -10 минут.

V. Сабақты қорытындылау, баға қою -5 минут.

VI. Үйге тапсырма беру -2 минут

І. Ұйымдастыру кезеңі (оқушыларды түгелдеу, формасын тексеру, бөлме

тазалығын тексеру) -3 минут.

Оқытушы оқу бөлмесінің тазалығына, оқушылардың киіміне назар аударады. Оқушылардың сабаққа қатысуы мен дайындығын тексеріп, оларды сабақтың бағдарламасы және мақсатымен таныстыру. Танысу үшін әр студент өзінің ата-жөнін және өзіне тән ең жақсы қасиеттерін айтады.

ІІ. Үй тапсырманы сұрау -35 минут.

Дәріс сабағында оқушылардан өтілген тақырыпты сұрайды. Оқушылардың білім деңгейін «Кубизм» тәсілі арқылы биологиялық сұрақтар қойылады.

1................................................... нәруыздар - ұзын жіп тәрізді молекулалар.

2. ...................................... нәруыздар бір немесе бірнеше полипептидтік тізбектер жинақталып тығыз шумаққа оралған.

3.Қарапайым нәруыздар тек қана .............................................. қалдықтарынан тұрады.

4.Күрделі нәруыздардың құрамына ....................................... тізбектермен қатар, басқа да химиялық құрылымдар енеді.

5. ............................................. құрылысын қалыптастырушы астық тұқымдастарының дәндерінде қорға жинақталған нәруыздар глютелиндер мен гистондар қарапайым нәруыздар тобына жатады.

6.Гемоглобиннің оттекпен әрекеттесуі .......................................... түзіледі.

7.Фосфопротеиндерге құрамында ............................. нәруызы бар сүт жатады.

8.Фосфор және .............................. өсіп жатқан организмге, әсіресе сүйек қаңқасының қалыптасуы үшін қажет.

9. Қорға жиналатын ............................... жұмырқа нәруызы , өсімдік дәніндегі нәруыз жатады.

10.Реттеуші нәруыздар -биологиялық процестерді басқаруға қатысатын нәруыздар.

Биологиялық диктант жауабы

1. Фибриллярлы

2. Глобулалы

3. аминқышқылдарының

4. полипептидтік

5. Хроматиндердің

6. оксигемоглобин

7. казеин

8. кальций

9. нәруыздарға

10. Реттеуші

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру (іс-әрекетті демонстрациялау) -35 минут.

Жаңа сабақтың жоспары:

«Кинометафора» тәсілі Биологиялық нысандарда нәруыздың болуы тақырыбында бейнекөрсетілім: https://www.google.com/search?q

Жануарлардың ұлпалары мен мүшелері биологиялық заттарға бай болып келеді. Микроорганизмдер мен жануарлар нәруыздардың негізгі көзі болып табылады. Көптеген нәруыздар суда жақсы ериді. Шеміршек, шаш, тырнақ, мүйіз, сүйек ұлпаларынан бөлінетін және суда ерімейтін кейбір органикалық заттар да нәруыздарға жатады. Себебі химиялық құрамдары бойынша бұлшықет ұлпалары нәруыздарына, қан сары-суына, жұмыртқаға жақын болып келеді.

Бұлшықеттердегі, өкпе, көкбауыр, бүйректегі нәруыз үлесіне құрғақ массаның 70-80%-і тиесілі, ал жалпы адам организміне құрғақ массаның 45%-і тиесілі (4-кесте). Жануарлар ұлпаларынан өсімдік ұлпаларының айырмашылығы – оларда нәруыздар аз (5-кесте).

Адам мүшелері мен ұлпаларындағы нәруыздардың мөлшері (4-кесте).

Жануарлар мен өсімдіктер мүшелеріндегі нәруыздардың мөлшері (5-кесте).

Нәруыздардың химиялық құрамын, құрылысы мен қызметін, зерттеу үшін оларды ұлпадан, немесе егілетін жасушалардан, немесе биологиялық сұйықтықтардан, мысалы, қан сарысуы, сүт, бұлшықет, бауыр, тері және басқалардан бөліп алады. Құрғақ заттар көлемінен есептегенде нәруыздардың элементтік құрамы 50-54% көміртек, 21-23% оттек, 6,5-7,3% сутек, 15-17% азот және 0,5%-ке дейін күкірттен тұрады. Кейбір нәруыздардың құрамында аз мөлшерде фосфор, темір, марганец, магний, йод және басқа элементтер болады.

Сонымен, органикалық полимерлер молекулаларының барлығының дерлік құрамына кіретін көміртек, оттек және сутектен басқа, нәруыздардың құрамына кіретін негізгі көмпоненттердің қатарына азот жатады. Сондықтан нәруыздарды құрамында азоты бар органикалық заттар деп қабылдау деп қалыптасқан. Нәруыздарда азоттың мөлшері (орташа-16%) салыстырмалы түрде тұрақты, сондықтан биологиялық нысандардағы нәруыз мөлшерін кей жағдайда нәруыз азотының құрамына байланысты анықтайды.

Адамның орталық жүйке жүйесінде ол үш полипептидтік тізбек түрінде болады: Мг = 92, 107, 113 кД, ал перифериялық жүйке жүйесінде – бір нәруызбен Мг =107 кД берілген. МАГ көмірсу қалдықтары салыстырмалы түрде аз, молекула массасының 30%-дей болатын гликопротеиндерге жатады. Бірақ гликопротеинге тән жиынтығы бар.

ІV. Жаңа сабақты бекіту -10 минут.

Биологиялық нысандарда нәруыздың болуы

1-вариант: Есте сақтау деңгейі

1. Нәруыздар қандай макроэлементтен тұрады?

A) Азот ✅

B) Фосфор

C) Натрий

D) Кальций

E) Кремний

2. Нәруыздар қай органикалық қосылыстар тобына жатады?

A) Көмірсулар

B) Нуклеин қышқылдары

C) Липидтер

D) Полимерлер ✅

E) Фосфолипидтер

3. Қай құрылым нәруыздың негізгі биологиялық нысаны болып табылады?

A) Жасуша ✅

B) Митохондрия

C) Рибосома

D) Лизосома

E) Хромосома

4. Нәруыздар қандай биологиялық процестерге қатысады?

A) Тек құрылымдық

B) Тек энергетикалық

C) Барлық тіршілік процестеріне ✅

D) Тек тасымалдау

E) Тек қорғаныш

5. Қандай орган нәруыз алмасуында басты рөл атқарады?

A) Жүрек

B) Бүйрек

C) Ми

D) Бауыр ✅

E) Өкпе

2-вариант: Түсіну деңгейі

1. Нәруыздың негізгі қызметтері қандай?

A) Тек құрылымдық

B) Құрылымдық, тасымалдау, ферменттік, қорғаныштық ✅

C) Тек ферменттік

D) Тек тасымалдау

E) Тек энергетикалық

2. Нәруыздың құрылымдық бірлігі қандай?

A) Нуклеотидтер

B) Аминқышқылдар ✅

C) Моносахаридтер

D) Липидтер

E) Полисахаридтер

3. Нәруыздың құрылымында қай элемент кездеспейді?

A) Көміртек

B) Азот

C) Оттек

D) Фосфор ✅

E) Сутек

4. Нәруыздар жасушада қалай түзіледі?

A) Ядро ішінде

B) Рибосомаларда ✅

C) Митохондрияда

D) Лизосомада

E) Пластидтерде

5. Нәруыздардың денатурациясы дегеніміз не?

A) Нәруыздың ыдырауы

B) Нәруыздың құрылымдық өзгеруі ✅

C) Нәруыздың биосинтезі

D) Нәруыздың энергетикалық көзіне айналуы

E) Нәруыздың суда еруі

3-вариант: Қолдану деңгейі

1. Егер өсімдік жасушасында нәруыздың бар-жоғын тексеру керек болса, қандай әдіс қолданылады?

A) Фелинг сынамасы

B) Биурет реакциясы ✅

C) Молиш реакциясы

D) Йодпен өңдеу

E) Күміс айна реакциясы

2. Жануарлар ағзасында нәруыз жетіспесе, қандай бұзылыс пайда болуы мүмкін?

A) Қант диабеті

B) Рахит

C) Бұлшықет әлсіздігі ✅

D) Анемия

E) Гипервитаминоз

3. Қандай зат нәруыздың ферментативтік белсенділігін бұзуы мүмкін?

A) Су

B) Жылу ✅

C) Оттек

D) Азот

E) Кальций

4. Егер денеде нәруыз алмасуы бұзылса, қандай ауру пайда болуы мүмкін?

A) Қант диабеті

B) Қатерлі ісік

C) Марasmus және Kwashiorkor ✅

D) Альцгеймер ауруы

E) Гипертония

5. Егер ағзада артық нәруыз жиналса, ол қайда жинақталады?

A) Қан

B) Бауыр ✅

C) Өкпе

D) Асқазан

E) Жүрек

V. Сабақты қорытындылау, баға қою -5 минут.

Өткен және жаңатақырыптарды игергендігі бойынша білім деңгейі тексеріліп, критериге сәйкес қойылған бағалар оқушыларға мәлімделе/#Биология 49-52 беттер ді.

VI. Үйге тапсырма беру -2 минут

Тапсырма: Биологиялық нысандарда нәруыздың болуы.

Е. Очкур, Ж. Құрманғалиева, М. Нұртаева. Биология. Оқулық.10 сынып, 1, 2 бөлім 2019, Мектеп. https://www.okulyk.kz/10-class