2. тоқсан 11-сынып.

Бөлім «Экология: ядролық және мұнай өндірістері»

Оқу мақсаты 11.1.2.1 - мамандандырылған тар аядағы арнайы мәтіндердегі (дәріс) мақсатты аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды, тілдік оралымдарды, мәтін үзінділерін талдау;

11.3.5.1 әртүрлі тақырып бойынша көркемдегіш құралдарды ұтымды қолданып, шығармашылық жұмыстар (өлең, әңгіме, естелік, шығарма) ұсына білу.

Бағалау критерийі Білім алушы

• мамандандырылған тар аядағы арнайы мәтіндердегі (дәріс) мақсатты аудиторияға арналған терминдер мен ұғымдарды, тілдік оралымдарды, мәтін үзінділерін талдайды;

• берілген тақырыпта шығармашылық жұмыс (өлең, әңгіме, естелік, шығарма) ұсынады;

шығармашылық жұмысында көркемдегіш құралдарды ұтымды қолданады.

Ойлау дағдыларының деңгейі Қолдану

Орындау уақыты 20 минут

тапсырма.

Мұнай газ өнеркәсібі және қоршаған орта

Мұнай мен газ улы заттар болғандықтан қоршаған ортаға түскенде табиғатқа және адам денсаулығына орасан зор зиян келтіреді. Топырақ, атмосфера, су қоймалары ластануға ұшырауда. Жер қойнауынан шамадан тыс көмірсутектерін игерудің нәтижесінде жасанды жер сілкінісінің пайда болған кездері де болды. Мұнай газ өнеркәсібінің табиғатқа және адам денсаулығына қолайсыз әсер етуін азайту мақсатында табиғатты сақтау технологиясын қолданып отыруды қажет етеді. Өндіруші компанияларға ілеспе газды жағуға тыйым салынды. Мұнайды бұрғылау орындарын су басып кетпеу үшін арнайы дамбалар тұрғызылуы керек. Мұнай және газды өндіретін және өңдейтін аудандарға жақын орналасқан елді мекендердегі адамдарды басқа жаққа, яғни қолайлы жерлерге кешіреді. Сонымен, Қазақстандағы ірі салааралық кешендердің біріне отын-энергетикасы жатады. Оның ішінде мұнай өнеркәсібі жетекші рөлді атқарады. Газ өнеркәсібі де жылдам дамуда. Бұл салаларды дамытуда табиғи ресурстарды тиімді пайдалана және қоршаған ортаны қорғай отырып игеру қажет. Факттар Қаражамбастың мұнайы өте ауыр, құрамында темір көп. Ал Ембі мұнайы керісінше жеңіл, майлы болып келеді, көбінесе зымырандардың отыны және майлағыш май ретінде қолданылады. Өзен мен Жетібай мұнайының құрамында парафин көп. Ол бөлме температурасында қатады. Сондықтан оны тасымалдауда арнайы жылытып тұратын құбыр орнатылды. Оны күкірттісутектен және күкірттен айырады. Қарашығанақ пен Жаңажолдағы табиғи газдан күкірттісутекті алғанда - конденсат - бағалы химиялық шикізат алынады. Қазақстандағы ең бірінші мұнай 1899 жылы Орал-Ембі алабындағы Қарашүңгілден игерілді. Ол жердегі тереңдігі 40 метрлік ұңғыдан мұнай фонтаны атқылап, тәулігіне 25 тонна мұнай береді. Алғашқы кезде мұнайды арнайы қазылған шұңқырға жинаған. Мұнайды Самарадағы мұнай өңдеу зауытына жеткізу үшін алғашқы кезде түйені пайдаланған.

Сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Мәтінде кездескен терминдер қатарын табыңыз.

А) атмосфера, көмірсутек , түйе

Ә) атмосфера, көмірсутек , парафин

Б) зымыран, дамба, игеру

2. Географиялық терминдер қатарын белгілеңіз.

А) факт, құбыр Ә) күкірттісу, көмірсутек Б) атмосфера, температура

3. Химиялық терминдер қатарын белгілеңіз

А) факт, құбыр Ә) күкірттісу, көмірсутек Б) атмосфера, температура

4. Мұнай өндіру саласына қатысты терминдер қатарын белгілеңіз.

А) бұрғылау, құбыр Ә) күкірттісу, көмірсутек Б) атмосфера, температура

5. Мәтін үзіндісінде қандай мәселе көтерілген?

Қаражамбастың мұнайы өте ауыр, құрамында темір көп. Ал Ембі мұнайы керісінше жеңіл, майлы болып келеді, көбінесе зымырандардың отыны және майлағыш май ретінде қолданылады. Өзен мен Жетібай мұнайының құрамында парафин көп. Ол бөлме температурасында қатады. Сондықтан оны тасымалдауда арнайы жылытып тұратын құбыр орнатылды. Оны күкірттісутектен және күкірттен айырады. Қарашығанақ пен Жаңажолдағы табиғи газдан күкірттісутекті алғанда - конденсат - бағалы химиялық шикізат алынады.

А) Мұнайдың тасымалдану қиындығы Ә) Мұнайдың экологияға әсері Б) мұнай құрамының әртүрлілігі

2-тапсырма. «Мұнай өндірісінің пайдасы мен зияны» тақырыбында шығармашылық жұмыс жазыңыз. Жұмыста көркемдегіш құралдарды ұтымды қолданыңыз.

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Жауаптары