Түсінік хат

«Буыннан сөзге: оқудың алғашқы қадамы» атты бастауыш сыныпқа арналған авторлық бағдарлама

қазіргі білім беру жүйесіндегі ең өзекті мәселелердің бірі – сауат ашу үдерісін тиімді, жүйелі және баланың психологиялық-физиологиялық ерекшеліктеріне сай ұйымдастыру міндетін көздейді. Бағдарламаның өзектілігі ең алдымен, оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыруда буыннан бастап сөзге, сөзден сөйлемге, сөйлемнен мәтінге қарай кезең-кезеңімен ілгерілету арқылы оқудың сапасын арттыруға бағытталуынан көрінеді. Бүгінгі таңда ақпараттық қоғамда балалардың оқу дағдысын ерте жастан қалыптастыру – олардың әрі қарайғы оқу жетістіктерінің кепілі болып отыр. Мектеп табалдырығын аттаған оқушының дыбысты танудан бастап, оны буындап оқуға, буынды қосып сөз құрауға үйренуі – тек техникалық дағды емес, сонымен қатар ойлау, есте сақтау, тілдік қорды байыту, логикалық байланыстарды түсіну қабілеттерінің қалыптасуының маңызды кезеңі. Қазақстанның білім беру саласында функционалдық сауаттылық пен оқуға деген қызығушылықты дамыту мемлекеттік басымдықтардың бірі ретінде айқындалған. Осы тұрғыдан алғанда, ұсынылып отырған бағдарлама жалпыұлттық және мемлекеттік білім беру саясатының басым бағыттарымен толық сәйкес келеді. Бұл бағдарлама қазақ тілінің табиғи заңдылықтарына сүйеніп, оқушылардың тілдің буындық құрылымын меңгеруін жүйелі жолға қоюды мақсат етеді. Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі жоғары, себебі ол лингвистика, психология және педагогика ғылымдарының тоғысында әзірленген. Бағдарламаның негізінде буындық-дыбыстық әдіс, аналитико-синтетикалық әдіс, сондай-ақ когнитивтік психологиядағы кезеңдік даму теориялары жатыр. Оқыту процесінде буынға бөлу және буыннан сөз құрау – оқушының фонематикалық естуін, артикуляциясын, көру және есту арқылы қабылдауын қатар дамытатын кешенді әдіс болып табылады. Бағдарламада әр сабақ нақты әдістемелік қадамдарға бөлінген: дыбысты таныту, буынға біріктіру, буыннан сөз құрау, сөзді сөйлемде қолдану, сөйлемнен мәтін құрау. Мұндай құрылым білім алушылардың дағдыны біртіндеп және берік қалыптастыруына мүмкіндік береді. Әр кезеңде оқушының танымдық жүктемесі ескеріледі, яғни жеңілден күрделіге қарай, көрнекіден абстрактілікке көшу қағидасы сақталған. Оқыту құралдары ретінде дыбыстық кестелер, буындық карталар, интерактивті жаттығулар, ойын элементтері және цифрлық ресурстар қолданылады. Бағдарламада ұсынылған тапсырмалар әдістемелік тұрғыда сараланып, деңгейлеп берілген, бұл инклюзивті сыныптарда да қолдануға мүмкіндік береді. Бағдарламаның жаңашылдығы оның мазмұндық және технологиялық шешімдерінде көрініс табады. Біріншіден, буыннан сөзге көшу үдерісін тек оқуды үйрету құралы ретінде ғана емес, баланың тілдік шығармашылығын дамыту тетігі ретінде қарастыруы ерекше. Оқушылар тек дайын мәтінді оқып қана қоймай, өздері құрастырған буындардан жаңа сөздер ойлап табады, оларды сөйлемде қолданады, бұл шығармашылық ойлауды белсендіреді. Екіншіден, бағдарламада 5 ойын технологиялары мен цифрлық платформаларды біріктіре қолдану жүйесі жасалған. Мысалы, буындарды қосу арқылы сөз құрайтын интерактивті тапсырмалар, сөздерден суретті сәйкестендіру ойындары, дыбысты дұрыс айтуға арналған аудио-жазбалар енгізілген. Үшіншіден, бағдарламада қазақ тілінің буындық құрылымының ерекшеліктері ескерілген, яғни ашық, бітеу, тұйық буын түрлерін меңгерту әдістемесі жасалған. Сонымен қатар, көптілді ортада оқытылатын сыныптар үшін арнайы бейімдеу модулі қарастырылған, бұл қазақ тілін екінші тіл ретінде үйренетін оқушылардың да оқу дағдысын тиімді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Педагогикалық орындылығы тұрғысынан бағдарлама бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне толық сәйкес келеді. Оқу материалының көлемі, тапсырмалардың күрделілік деңгейі, сабақтың ұзақтығы мен қарқыны баланың физиологиялық мүмкіндіктерін ескеріп таңдалған. Бағдарламада мотивацияны арттыруға бағытталған әдістер кеңінен қолданылады: жетістікке жеткен сәтті бағалау, оқушының өзіндік әрекетін ынталандыру, шағын қадамдар арқылы ілгерілеуді сезіну. Мұғалімнің рөлі – тек білім беруші ғана емес, бағыттаушы және қолдаушы. Бұл оқушылардың оқу процесіне белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Бағдарлама сондай-ақ сыныптағы әртүрлі оқу қарқыны бар балаларды қамтиды, яғни алдыңғы қатарлы оқушылар үшін қосымша шығармашылық тапсырмалар, ал қиналатын оқушылар үшін қайталау және бекіту жаттығулары қарастырылған. Теориялық маңыздылығы – бұл бағдарлама қазақ тілінде оқытудың бастапқы кезеңінде буыннан сөзге көшу процесін ғылыми негізде жүйелеуімен байланысты. Лингвистикалық тұрғыда буын – тілдің негізгі ритмикалық бірлігі, ал оны меңгеру – оқудың сапасына тікелей әсер етеді. Психологиялық тұрғыда буындық оқыту баланың когнитивтік дамуына ықпал етеді, себебі ол дыбысты талдау және синтездеу, есте сақтау, зейін қою, салыстыру сияқты маңызды ойлау операцияларын дамытады. Педагогикалық теория тұрғысынан бұл бағдарлама білім алушылардың оқу дағдысын қалыптастырудағы кезеңдік, сатылы тәсілді нақтылай отырып, бастауыш білім беру әдістемесіне үлес қосады. Бағдарламада ұсынылған әдістемелік тәсілдер педагогикадағы конструктивистік теориямен үйлеседі, себебі оқушы білімді дайын күйінде алмай, оны өзі құрастырады, тәжірибе арқылы меңгереді. Практикалық маңыздылығы өте жоғары, себебі бағдарлама тікелей оқыту процесінде қолдануға дайын. Мұғалімдер үшін әр сабақтың жоспары, қолданылатын көрнекіліктер, әдістемелік нұсқаулықтар, тапсырмалар жиынтығы дайындалған. Бағдарламаны қала және ауыл мектептерінде, шағын жинақты сыныптарда, инклюзивті білім беру жағдайында қолдануға болады. Сонымен қатар, ата-аналарға арналған әдістемелік парақшалар енгізілген, бұл үйде оқуды қолдауға мүмкіндік береді. Практикада бұл бағдарлама оқу жылының бірінші жартысында толыққанды сауат ашу курсы ретінде немесе оқу жылы бойына үздіксіз қолданылатын жүйе ретінде іске асырылуы мүмкін. Оқушылардың оқу дағдысын қалыптастырудың тиімділігі олардың оқу жылдамдығының, түсініп оқу қабілетінің және сөздік қорының артуы арқылы анықталады