400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

цифрлық маркетинг

Материал туралы қысқаша түсінік
мақала
Материалдың қысқаша нұсқасы

ЭЛЕКТРОНДЫҚ САУДА ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТАРАТУ АРНАЛАРЫ ЖӘНЕ «СОҢҒЫ МИЛЬ» ЛОГИСТИКАСЫ: ҚАЗАҚСТАН НАРЫҒЫНЫҢ ТАЛДАУЫ (KASPI.KZ МАРКЕТПЛЕЙСІ МЫСАЛЫНДА)


Алматы қаласы, «Тұран» университеті, Экономика факультеті,

«Маркетинг және логистика» Жоғары мектебі

Маркетинг 241(4) тобының студенттері

Китанова Аяна Мэлсовна, Салихова Алина Нурлановна

Ғылыми жетекшісі: PhD, қауымдастырылған профессоры

Ашикбаева Асем Мэлсовна

Аңдатпа. Мақалада электрондық сауда жағдайында тауарды түпкі тұтынушыға жеткізу арналарының құрылымы және «соңғы миль» логистикасының нұсқалары қарастырылады. Қазақстан нарығының ресми статистикасы негізінде маркетплейс пен өз интернет-дүкені арналарының үлесі, тауар санаттары және орташа чек деңгейі салыстырылады. Kaspi.kz маркетплейсінің ашық деректері бойынша постамат желісін дамыту тәжірибесі талданады. Жеткізу тәсілдерін салыстыру кестесі жасалып, тарату арнасын таңдаудың критерийлік моделі ұсынылады.

Түйін сөздер: тарату арналары, электрондық сауда, маркетплейс, соңғы миль, постамат, тапсырысты орындау, жеткізу құны, омниарналық сауда.

Кіріспе

Маркетингтегі тарату арнасы дәстүрлі түрде өндіруші мен тұтынушы арасындағы делдалдар тізбегі ретінде қарастырылған. Электрондық сауданың дамуы бұл көріністі түбегейлі өзгертті: бүгінде арна тек сату орнын емес, тапсырысты қабылдаудан бастап оны клиенттің қолына беруге дейінгі бүкіл процесті қамтиды. Тауарды қоймадан түпкі нүктеге жеткізудің соңғы бөлігі — «соңғы миль» — осы процестің ең қымбат әрі ең көрінетін кезеңіне айналды, себебі тұтынушы дәл осы кезеңде компанияның жұмысын өз тәжірибесі арқылы бағалайды.

Тақырыптың өзектілігі бірнеше жағдаймен негізделеді. Онлайн-сауда Қазақстанда енді қосымша арна емес, бөлшек сауданың елеулі бөлігі: Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы электрондық сауда көлемі 3,16 триллион теңгені және бөлшек сауданың жалпы көлемінің 14,1 пайызын құраған [8]. Бұл нарықтың басым бөлігі бір арна түріне шоғырланған: сол дерек бойынша маркетплейстердің үлесі 84,9 пайызды (2,68 триллион теңге), ал жеке интернет-дүкендердікі 15,1 пайызды (476,5 миллиард теңге) құраған [8]. Сонымен қатар жеткізу шығыны тапсырыстың өзіндік құнына тікелей қосылады, сондықтан арнаны таңдау маркетингтік ғана емес, экономикалық шешім болып табылады.

Мәселенің зерттелу деңгейі жоғары. Көп арналы сауданы басқарудың негізгі қиындықтарын — деректерді біріктіру, арнаны бағалау және ресурсты бөлу — С. Неслин және бірлескен авторлар [1, 95–112 бб.] жүйелеген. Көп арналы саудадан омниарналыққа көшу үрдісін П. Верхуф, П. Каннан және Дж. Инман [2, 174–181 бб.] сипаттаған. Жаңа арнаны қосудың бұрынғы арналарға уақыт өте әсерін Дж. Эйвери, Т. Стинбург, Дж. Дейтон және М. Каравелла [3, 96–111 бб.] эмпирикалық түрде өлшеген. Омниарналық азық-түлік саудасындағы логистикалық желінің құрылымын Й. Волленбург, А. Хюбнер, Х. Кун және А. Траутримс [4, 415–438 бб.] зерттеген. Жеткізудің соңғы кезеңін ұйымдастыру тәсілдерінің толық жіктемесін Н. Бойсен, С. Федтке және С. Швердфегер [5, 1–58 бб.] ұсынған. Постамат арқылы жеткізудің тиімділігін С. Иван, К. Киевска және Я. Лемке [6, 644–655 бб.], ал оның тұтынушы үшін құндылығын Ю. Вакуленко, Д. Хеллстрём және К. Хьорт [7, 421–427 бб.] өлшеген. Дегенмен Қазақстан нарығының нақты құрылымы, атап айтқанда маркетплейс пен жеке дүкен арналарының тұтынушылық мінез-құлық тұрғысынан айырмашылығы, аз қарастырылған.

Зерттеу объектісі — электрондық сауда кәсіпорнының тауар қозғалысы жүйесі. Зерттеу пәні — тарату арналарының құрылымы және «соңғы миль» логистикасын ұйымдастыру тәсілдері. Жұмыстың мақсаты — Қазақстан нарығының деректері негізінде тарату арналарын салыстырып, жеткізу тәсілін таңдаудың критерийлік моделін ұсыну. Міндеттері: арна түрлерін ажырату; нарықтың ағымдағы құрылымын талдау; жеткізу нұсқаларын салыстыру; Kaspi.kz тәжірибесін қарастыру; таңдау моделін құру. Әдістері — ғылыми әдебиетке шолу, ресми статистиканы және компанияның ашық деректерін талдау, салыстыру және топтау.

Онлайн-сауда екі негізгі арна арқылы жүреді. Олардың бірі — маркетплейс, яғни көптеген сатушыны бір алаңға жинайтын платформа. Мұнда сатушы дайын аудиторияға, төлем жүйесіне және логистикалық инфрақұрылымға бірден қол жеткізеді, бірақ оның орнына комиссия төлейді және баға бойынша тікелей бәсекеге түседі. Тағы бір арна — кәсіпорынның өз интернет-дүкені: мұнда маржа толық сақталады, бренд пен клиенттік дерек компанияда қалады, алайда трафик пен жеткізуді дербес ұйымдастыру қажет.

С. Неслин және бірлескен авторлар [1, 95–112 бб.] арнаны таңдауды үш міндетпен байланыстырады: арналар бойынша деректі біріктіру, әр арнаның үлесін бағалау және ресурсты солардың арасында бөлу. Электрондық саудада бұған төртінші фактор қосылды — тұтынушының қай алаңда іздеу бастайтыны. Егер сатып алушы тауарды бірден маркетплейс қосымшасынан іздесе, жеке дүкеннің болуы оның таңдауына әсер етпейді. П. Верхуф және бірлескен авторлар [2, 174–181 бб.] осы жағдайды омниарналық сауданың басты белгісі деп атайды: арналар бір-бірін алмастырмай, бір тұтынушының жолының әртүрлі кезеңінде қатар жұмыс істейді.

Арналарды салыстыру 1-кестеде берілген.

1-кесте — Электрондық саудадағы негізгі тарату арналары

Критерий

Маркетплейс

Өз интернет-дүкені

Трафик көзі

Платформаның дайын аудиториясы

Жарнама және іздеу жүйелерінде оңтайландыру арқылы өз күшімен

Шығын құрылымы

Сатудан алынатын комиссия, өзгермелі шығын

Сайт, жарнама, логистика — негізінен тұрақты шығын

Клиенттік дерек

Платформада қалады, сатушыға шектеулі беріледі

Толығымен кәсіпорынға тиесілі

Бәсекелестік

Бір беттегі тікелей баға бәсекесі

Бренд пен сервис бойынша бәсеке

Логистика

Платформаның желісі мен постаматтары

Өз қоймасы немесе сыртқы оператор

Кімге қолайлы

Жаппай сұранысқа ие, стандартты тауарларға

Бірегей, қымбат немесе кеңес қажет ететін тауарларға


Ескерту — [1, 95–112 бб.; 2, 174–181 бб.; 4, 415–438 бб.; 8] негізінде автормен құрастырылды.

Ұлттық статистика бюросының 2024 жылғы деректері арналардың нақты арақатынасын көрсетеді. Маркетплейстер арқылы сатылған тауарлардың ішінде ең үлкен үлес телефондар мен гаджеттерге тиесілі — 27,4 пайыз; тұрмыстық техника 13,3 пайызды, киім, аяқ киім және спорт тауарлары 10,3 пайызды, компьютерлер мен бағдарламалық қамтамасыз ету 5,7 пайызды құраған [8]. Бұл тізім маркетплейс моделінің қай тауарға бейімделгенін көрсетеді: сипаттамасы стандартталған, сатып алу алдында ұзақ кеңес қажет етпейтін өнімдер.

Ең маңызды айырмашылық орташа чекте байқалады. Сол деректерге сәйкес, маркетплейс арқылы сатып алудың орташа сомасы 17 572 теңгені, ал жеке интернет-дүкен арқылы 39 179 теңгені құраған [8]. Яғни жеке дүкендегі орташа чек екі еседен астам жоғары. Бұл көрсеткіш екі арнаның функциясы әртүрлі екенін дәлелдейді: маркетплейс жиі әрі ұсақ сатып алуды, жеке дүкен сирек әрі ірі, ойластырылған сатып алуды қамтамасыз етеді. Демек, екі арна бір-бірімен бәсекелеспейді, олар әртүрлі сатып алу жағдайына қызмет етеді.

Осыдан практикалық қорытынды шығады: маркетплейске шығу жеке дүкенді жабуға негіз емес. Стандартты, жиі сатылатын позициялар маркетплейсте, ал қымбат, бірегей немесе кеңесті қажет ететін позициялар өз арнасында ұсынылғаны тиімді. Дж. Эйвери және бірлескен авторлар [3, 96–111 бб.] жаңа арнаны қосу бұрынғы арналардың сұранысын бірден алмастырмай, уақыт өте бірін-бірі толықтыратын әсер беретінін көрсеткен.

Жеткізудің соңғы кезеңі тапсырыс құнының едәуір бөлігін алады, себебі ол жаппай емес, жекелеген: әр тапсырыс жеке мекенжайға барады. Н. Бойсен және бірлескен авторлар [5, 1–58 бб.] осы кезеңді ұйымдастырудың бірнеше тәсілін ажыратады, олардың салыстырмасы 2-кестеде келтірілген.

2-кесте — «Соңғы миль» жеткізу тәсілдерінің салыстырмасы

Тәсіл

Бір тапсырысқа шаққандағы шығын

Клиент үшін ыңғайлылығы

Негізгі шектеуі

Курьермен үйге жеткізу

Жоғары

Жоғары: ешқайда бармайды

Клиенттің үйде болуы қажет, қайта бару жиі кездеседі

Постамат

Төмен

Орташа-жоғары: тәулік бойы алуға болады

Ірі габаритті тауарға жарамайды, желі тығыз болуы керек

Тапсырысты беру пункті

Төмен-орташа

Орташа: жұмыс уақытымен шектеулі

Кезек болуы мүмкін, үй-жай жалдау шығыны

Дүкеннен өзі алу

Ең төмен

Орташа: жол жүру қажет

Тек дүкен желісі бар кәсіпорынға қолжетімді

Жылдам (экспресс) жеткізу

Ең жоғары

Ең жоғары: бірнеше сағат ішінде

Тек тығыз қалалық аймақта экономикалық негізді

Ескерту — [5, 1–58 бб.; 6, 644–655 бб.; 7, 421–427 бб.] негізінде автормен құрастырылды.

Кестеден көрінетіндей, шығын мен ыңғайлылық арасында тікелей қайшылық бар: ең ыңғайлы тәсіл ең қымбат. Постамат осы қайшылықты ішінара шешеді — ол шығынды төмендете отырып, клиентке уақытты өзі таңдау мүмкіндігін береді. Ю. Вакуленко және бірлескен авторлар [7, 421–427 бб.] тұтынушының постаматты таңдауының басты себебі баға емес, уақытты бақылау екенін көрсеткен: клиент курьерді күтуден босайды.

Қазақстандық Kaspi.kz компаниясы маркетплейс пен төлем жүйесін біріктірген алаң ретінде дамыған. Ашық есептерге сәйкес, 2025 жылдың үшінші тоқсанында Kaspi маркетплейсінің белсенді сатып алушылар саны 8,6 миллионды, қосымшаның ай сайынғы белсенді пайдаланушылар саны 15,3 миллионды құраған, ал тауар айналымы жылдық есепте 12 пайызға өскен [9]. Бұл сандар алаңның ел халқының едәуір бөлігін қамтығанын көрсетеді.

Жеткізу бағытында компания постамат желісіне сүйенген. Kaspi Postomat желісі 2022 жылдың наурызында іске қосылып, бастапқы кезеңде елде шамамен мың құрылғы орнатылған, оның 350-і Алматы қаласында болған [10]. Постаматтар сауда және бизнес орталықтарына, үй маңындағы дүкендерге, жанармай құю станцияларына қойылған; тапсырысты алу үшін клиент экрандағы жылдам жауап кодын сканерлейді, тиісті ұяшық автоматты түрде ашылады, ал жеткізудің бұл түрі тегін ұсынылған [10].

Бұл шешімнің логикасы 2-кестедегі қайшылықтан шығады. Компания курьерлік жеткізудің жоғары шығынын барлық тапсырысқа таратудың орнына, клиентке арзанырақ бірақ ыңғайлылығы жеткілікті балама ұсынған. Тегін жеткізу мұнда жеңілдік емес, тұтынушыны шығыны төмен арнаға бағыттау құралы ретінде жұмыс істейді. Нәтижесінде жеткізудің орташа құны төмендейді, ал клиент уақытын өзі белгілейді.

Қазақстандық нарықтың географиялық ерекшелігі бұл модельдің шегін де көрсетеді. Постамат желісі тығыздығы жоғары қалаларда тиімді жұмыс істейді; халық сирек қоныстанған аудандарда бір құрылғыға келетін тапсырыс саны аз болғандықтан, оның экономикалық негізділігі төмендейді. Сондықтан ауылдық аумақта тапсырысты беру пункті немесе пошта операторымен ынтымақтастық неғұрлым орынды шешім болып қалады.

Жүргізілген талдау негізінде арнаны және жеткізу тәсілін таңдаудың төрт қадамнан тұратын моделін ұсынамын. Тауарды сипаттау қадамында оның орташа құны, габариті, сатып алу жиілігі және кеңеске мұқтаждығы анықталады. Арзан, стандартты әрі жиі сатылатын тауар маркетплейске, қымбат әрі түсіндіруді қажет ететін тауар жеке арнаға бағытталады.

Тұтынушының географиясын бағалау қадамында тапсырыстардың қай қалаларда шоғырланғаны есептеледі, себебі постамат немесе экспресс-жеткізу тек тығыз аймақта ақталады. Содан кейін жеткізудің бір тапсырысқа шаққандағы құны есептеліп, ол орташа чекпен салыстырылады: егер жеткізу шығыны маржаның едәуір бөлігін жұтса, арна өзгертілуі тиіс. Нәтижені бақылау қадамында орындалған тапсырыстардың мерзімінде жеткізілу үлесі, қайтарым деңгейі және жеткізудің үлестік құны тұрақты өлшенеді.

Модельдің негізгі ойы — арна тауарға және клиенттің орналасуына бейімделуі тиіс, керісінше емес. Бір ғана жеткізу тәсілін барлық тапсырысқа қолдану не шығынды қымбаттатады, не клиенттің ыңғайлылығын құрбан етеді.

Жүргізілген зерттеу нәтижесінде мынадай қорытындылар жасадым:

- электрондық саудада тарату арнасы сату орны ғана емес, тапсырысты орындаудың толық жүйесі болып табылады, сондықтан арнаны таңдау логистикалық шешімнен бөлек қаралмауы тиіс;

- Қазақстан нарығында маркетплейс пен жеке интернет-дүкен әртүрлі қызмет атқарады: ресми статистика бойынша олардың орташа чегі екі еседен астам ерекшеленеді, демек бұл арналар бәсекелес емес, өзара толықтырушы;

- «соңғы миль» кезеңінде шығын мен ыңғайлылық қарама-қайшы келеді, ал постамат форматы осы қайшылықты ішінара шешетін аралық нұсқа ретінде жұмыс істейді;

- жеткізудің тегін болуы маркетингтік жеңілдік емес, тұтынушыны шығыны төмен арнаға бағыттау құралы ретінде қолданылуы мүмкін;

- постамат желісіне негізделген модель халық тығыз орналасқан қалаларда тиімді, ал сирек қоныстанған аумақта балама шешім қажет.

Тәжірибелік ұсынымдарым: тауар ассортиментін арналар бойынша бөлу (стандартты позициялар — маркетплейсте, бірегей және қымбат позициялар — өз дүкенінде); жеткізудің бір тапсырысқа шаққандағы құнын тұрақты есептеп, оны орташа чекпен салыстыру; клиенттерге кемінде екі жеткізу нұсқасын ұсынып, арзанырақ нұсқаны ынталандыру; тапсырыстардың қалалар бойынша шоғырлануын талдап, инфрақұрылымды сол жерге бағыттау; мерзімінде жеткізілу үлесі мен қайтарым деңгейін негізгі бақылау көрсеткіші ретінде бекіту.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Neslin S.A., Grewal D., Leghorn R., Shankar V., Teerling M.L., Thomas J.S., Verhoef P.C. Challenges and Opportunities in Multichannel Customer Management // Journal of Service Research. — 2006. — Vol. 9, No. 2. — P. 95–112.

2. Verhoef P.C., Kannan P.K., Inman J.J. From Multi-Channel Retailing to Omni-Channel Retailing: Introduction to the Special Issue on Multi-Channel Retailing // Journal of Retailing. — 2015. — Vol. 91, No. 2. — P. 174–181.

3. Avery J., Steenburgh T.J., Deighton J., Caravella M. Adding Bricks to Clicks: Predicting the Patterns of Cross-Channel Elasticities Over Time // Journal of Marketing. — 2012. — Vol. 76, No. 3. — P. 96–111.

4. Wollenburg J., Hübner A., Kuhn H., Trautrims A. From Bricks-and-Mortar to Bricks-and-Clicks: Logistics Networks in Omni-channel Grocery Retailing // International Journal of Physical Distribution & Logistics Management. — 2018. — Vol. 48, No. 4. — P. 415–438.

5. Boysen N., Fedtke S., Schwerdfeger S. Last-mile Delivery Concepts: a Survey from an Operational Research Perspective // OR Spectrum. — 2021. — Vol. 43, No. 1. — P. 1–58.

6. Iwan S., Kijewska K., Lemke J. Analysis of Parcel Lockers’ Efficiency as the Last Mile Delivery Solution – the Results of the Research in Poland // Transportation Research Procedia. — 2016. — Vol. 12. — P. 644–655.

7. Vakulenko Y., Hellström D., Hjort K. What’s in the Parcel Locker? Exploring Customer Value in E-commerce Last Mile Delivery // Journal of Business Research. — 2018. — Vol. 88. — P. 421–427.

8. Электронная коммерция в Казахстане заняла 14% от всей розничной торговли в 2024 году (по данным Бюро национальной статистики РК) // CMN.kz. — 23.05.2025. — URL: https://cmn.kz/elektronnaya-kommercziya-v-kazahstane-zanyala-14-ot-vsej-roznichnoj-torgovli-v-2024-godu/

9. Kaspi.kz: результаты 3-го квартала 2025 года // Freedom Broker, аналитический обзор. — 2025. — URL: https://fbroker.kz/en/analytics/analytics-article/kaspikz-rezultaty-3-go-kvartala-2025-goda-ru-2

10. Kaspi.kz запустил сеть Kaspi Postomat для бесплатной доставки // Zakon.kz. — 24.03.2022. — URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6010029-kaspikz-zapustil-set-kaspi-postomat-dlia-besplatnoi-dostavki.html

Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
14 қазан
71
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі