Алматы облысы білім басқармасының Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімі" мемлекеттік мекемесінің "Қ.Сатпаев атындағы орта мектеп" коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Амангельды Мадина Абылайқызы

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

«CLIL технологиясы арқылы пән мен тілді кіріктіріп оқыту»

2025

УДК: 241.1

ББК: 74.21

ТАҚЫРЫБЫ: «CLIL технологиясы арқылы пән мен тілді кіріктіріп оқыту»

РЕЦЕНЗЕНТ:

Әдістемелік құрал: CLIL технологиясы пәндік мазмұн мен тілді бір мезгілде меңгеруге мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Бұл технология оқушыларға тілді дербес пән ретінде ғана емес, білім алудың құралы ретінде қолдануға жағдай жасайды. Нәтижесінде оқушылардың тілдік ортасы кеңейіп, шынайы коммуникативтік жағдайларда тілдік дағдыларын дамыту мүмкіндігі артады.

МАЗМҰН

КІРІСПЕ..............................................................................................4

1-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.........................................................................................6

1.1. CLIL технологиясының мәні мен қалыптасу тарихы...............6

1.2. Пән мен тілді кіріктіріп оқытудың психолингвистикалық негіздері...............................................................................................8

1.3. CLIL технологиясының білім беру үдерісіндегі педагогикалық мүмкіндіктері..........................................................10

2-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҚУ ҮДЕРІСІНДЕ ІСКЕ АСЫРУ ӘДІСТЕМЕСІ.......................................................11

2.1. CLIL сабақтарын жоспарлау және құрылымдау....................11

2.2. CLIL технологиясында қолданылатын әдістер мен стратегиялар......................................................................................13

2.3. Бағалау және кері байланыс жүйесі.........................................15

3-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫН ПРАКТИКАДА ҚОЛДАНУ........................................................................................17

3.1. Пәндер бойынша CLIL сабақтарының үлгілері......................17

3.2. CLIL технологиясы арқылы тілдік дағдыларды дамытуға арналған тапсырмалар......................................................................19

ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................22
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...................................................................24

КІРІСПЕ

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесінің алдында тұрған басты міндеттердің бірі – оқушылардың пәндік білімін тереңдетумен қатар, олардың тілдік құзыреттілігін дамыту болып табылады. Көптілді білім беру саясаты аясында шет тілін, соның ішінде ағылшын тілін, оқу пәндерінің мазмұнымен кіріктіре оқыту қажеттілігі артып отыр. Осы тұрғыда CLIL (Content and Language Integrated Learning) технологиясы білім беру үдерісінде ерекше маңызға ие

CLIL технологиясы пәндік мазмұн мен тілді бір мезгілде меңгеруге мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Бұл технология оқушыларға тілді дербес пән ретінде ғана емес, білім алудың құралы ретінде қолдануға жағдай жасайды. Нәтижесінде оқушылардың тілдік ортасы кеңейіп, шынайы коммуникативтік жағдайларда тілдік дағдыларын дамыту мүмкіндігі артады.

Қазақстан Республикасында көптілді білім беру моделін енгізу – мемлекеттік білім беру саясатының басым бағыттарының бірі. Осыған байланысты пән мен тілді кіріктіріп оқыту әдістерін жүйелі түрде енгізу, оларды әдістемелік тұрғыдан негіздеу және педагогикалық тәжірибеде тиімді қолдану өзекті мәселе болып табылады. CLIL технологиясы оқушылардың функционалдық сауаттылығын, сыни ойлауын, академиялық тілін және мәдениетаралық құзыреттілігін дамытуға ықпал етеді.

Сонымен қатар, CLIL технологиясын қолдану білім алушылардың оқу мотивациясын арттырып, танымдық белсенділігін күшейтеді. Пәндік мазмұнды тіл арқылы меңгеру оқушының есте сақтау, талдау, салыстыру және қорытындылау қабілеттерін жетілдіреді. Бұл өз кезегінде білім сапасының артуына және оқушылардың халықаралық білім кеңістігінде бәсекеге қабілетті болуына мүмкіндік береді.

Осы әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – CLIL технологиясының теориялық және әдістемелік негіздерін ашып көрсету, пән мен тілді кіріктіріп оқытудың тиімді жолдарын айқындау және оны оқу үдерісінде қолдануға арналған практикалық ұсынымдар әзірлеу. Зерттеу мақсатына жету үшін төмендегідей міндеттер қойылады:
– CLIL технологиясының мәнін, құрылымын және негізгі қағидаларын анықтау;
– пән мен тілді кіріктіріп оқытудың психолингвистикалық және педагогикалық негіздерін талдау;
– CLIL технологиясын қолданудың білім алушылардың тілдік және пәндік құзыреттеріне әсерін сипаттау;
– CLIL сабақтарын жоспарлау мен ұйымдастырудың тиімді әдістерін көрсету;
– оқу үдерісінде қолдануға арналған тапсырмалар мен сабақ үлгілерін ұсыну;
– педагогтарға арналған әдістемелік ұсыныстар әзірлеу.

Зерттеудің ғылыми-әдістемелік маңыздылығы CLIL технологиясының теориялық негіздерін жүйелеуінде және пән мен тілді кіріктіріп оқытуға қатысты заманауи педагогикалық көзқарастарды жинақтауында көрініс табады. Әдістемелік құралда CLIL технологиясын қолданудың құрылымдық модельдері, әдістері мен стратегиялары ғылыми тұрғыда негізделіп, педагогикалық тәжірибемен ұштастырылады.

Практикалық маңыздылығы – ұсынылып отырған материалдардың білім беру ұйымдарында тікелей қолдануға жарамдылығында. Әдістемелік құрал жалпы білім беретін мектептерде, лицейлер мен гимназияларда, сондай-ақ педагогтардың біліктілігін арттыру курстарында пайдалануға ұсынылады. Ұсынылған сабақ үлгілері мен тапсырмалар мұғалімдерге CLIL технологиясын оқу үдерісіне тиімді енгізуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бұл зерттеу нәтижелері педагогтардың кәсіби құзыреттілігін арттыруға, инновациялық педагогикалық технологияларды меңгеруге және педагогикалық аттестациядан өту барысында әдістемелік материал ретінде қолдануға бағытталған. Әдістемелік құралдың мазмұны білім беру үдерісінің сапасын арттыруға және оқушылардың пәндік әрі тілдік жетістіктерін қамтамасыз етуге ықпал етеді.

1-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1. CLIL технологиясының мәні мен қалыптасу тарихы

Қазіргі жаһандану жағдайында білім беру жүйесінің алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі – оқушыларды көптілді ортада еркін әрекет ете алатын, пәндік білімді бірнеше тілде меңгерген, бәсекеге қабілетті тұлға ретінде қалыптастыру. Осы талаптарға жауап беретін тиімді педагогикалық технологиялардың бірі – CLIL (Content and Language Integrated Learning) технологиясы.

CLIL технологиясы пәндік мазмұн мен шет тілін (немесе екінші тілді) кіріктіре оқытуға негізделген. Бұл технология ХХ ғасырдың соңында Еуропа елдерінде көптілді білім беруді дамыту қажеттілігінен туындады. Термин алғаш рет 1994 жылы финдік ғалым Дэвид Марштың еңбектерінде қолданылып, кейіннен Еуропалық комиссия тарапынан ресми түрде білім беру саясатының құрамдас бөлігі ретінде танылды.

CLIL-дің пайда болуы дәстүрлі тіл оқыту модельдерінің шектеулілігімен де байланысты. Яғни, тілді тек грамматикалық құрылымдар мен сөздік қор арқылы оқыту оқушының оны шынайы коммуникативтік ортада қолдану дағдысын толық қалыптастыра алмады. Ал CLIL технологиясы тілдің оқу үдерісіндегі құрал ретіндегі қызметін күшейтіп, білім алушының пәндік мазмұнды меңгеру барысында тілді табиғи жағдайда қолдануына мүмкіндік береді.

CLIL (Content and Language Integrated Learning) – пәндік мазмұн мен тілді бір мезгілде меңгеруге бағытталған кіріктірілген оқыту технологиясы. Бұл тәсілде тіл оқытудың мақсаты ғана емес, сонымен қатар оқу материалының мазмұнын игерудің құралы ретінде қарастырылады. CLIL технологиясының негізінде 4С моделі жатыр, оған төмендегілер жатады:

• Content (Мазмұн) – пәндік білім мен дағдыларды меңгеру;

• Communication (Қарым-қатынас) – тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдану;

• Cognition (Ойлау) – сыни, логикалық және шығармашылық ойлауды дамыту;

• Culture (Мәдениет) – мәдениаралық құзыреттілікті қалыптастыру.

CLIL-дің басты қағидаларына оқытудың әрекетке бағытталуы, тілдік ортаның табиғилығы, оқушының танымдық белсенділігін арттыру және білім алушының жас және тілдік ерекшеліктерін ескеру жатады. Сонымен қатар, бұл технология оқушылардың тілдік қателерінен гөрі мазмұнды түсінуіне басымдық береді, яғни тіл – мақсат емес, құрал ретінде қарастырылады.

CLIL технологиясы бүгінде Еуропаның көптеген елдерінде, соның ішінде Финляндия, Германия, Испания, Нидерланд, Эстония сияқты мемлекеттерде кеңінен қолданылады. Бұл елдерде CLIL жалпы білім беретін мектептерде ғана емес, жоғары оқу орындарында да тиімді нәтиже көрсетіп отыр.

Халықаралық тәжірибе CLIL-дің оқушылардың тілдік құзыреттілігін арттырумен қатар, пәнге деген қызығушылығын күшейтетінін дәлелдейді. Сонымен бірге, бұл технология білім алушылардың академиялық жетістіктеріне кері әсер етпей, керісінше, олардың танымдық және коммуникативтік қабілеттерін кешенді түрде дамытады.

Көптеген елдерде CLIL икемді түрде енгізіледі: кей пәндер толық шет тілінде, ал кейбір тақырыптар ішінара кіріктірілген форматта оқытылады. Бұл тәсіл оқушылардың тілдік деңгейіне біртіндеп бейімделуіне мүмкіндік береді.

Билингвалды және көптілді білім беру жүйесінде CLIL технологиясы стратегиялық маңызға ие. Ол білім алушылардың бірнеше тілді бірдей функционалды деңгейде меңгеруіне жағдай жасап, тілдер арасындағы өзара байланыс пен трансферді тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қазақстан жағдайында CLIL технологиясы үштілді білім беру саясатының маңызды тетігі болып табылады. Мемлекеттік тіл, орыс тілі және ағылшын тілі аясында пәндік мазмұнды кіріктіре оқыту оқушылардың тілдік және пәндік құзыреттерін үйлесімді қалыптастыруға ықпал етеді.

Осылайша, CLIL технологиясы билингвалды және көптілді білім беру жүйесінде тіл мен мазмұнды өзара сабақтастыра отырып, оқушыларды заманауи талаптарға сай, көпмәдениетті ортада еркін әрекет ете алатын тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған тиімді педагогикалық құрал болып табылады.

2. Пән мен тілді кіріктіріп оқытудың психолингвистикалық негіздері

Пән мен тілді кіріктіріп ағылшын тілін оқыту (CLIL) технологиясы психолингвистика ғылымының негізгі қағидаларына сүйенеді. Психолингвистика тілді меңгеру үдерісін адамның ойлау, қабылдау, есте сақтау және сөйлеу механизмдерімен байланыстыра қарастырады. Ағылшын тілі сабағында CLIL тәсілін қолдану оқушылардың тілдік білімді саналы түрде емес, мазмұнды әрекет арқылы табиғи жолмен меңгеруіне мүмкіндік береді.

Психолингвистикалық тұрғыдан алғанда, CLIL технологиясы мағыналы тілдік кіріс (input) қағидасына негізделеді. С. Крашеннің тіл меңгеру теориясына сәйкес, оқушы тілдік материалды өзінің деңгейінен сәл жоғары жағдайда, бірақ мағынасы түсінікті болған кезде тиімді меңгереді. Ағылшын тілі сабақтарында пәндік мазмұнды пайдалану оқушыларды жаңа лексика мен грамматикалық құрылымдармен табиғи контексте таныстырып, тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдануға үйретеді.

CLIL технологиясының маңызды психолингвистикалық негіздерінің бірі – танымдық белсенділікті арттыру. Ағылшын тілінде пәндік мазмұнды меңгеру барысында оқушылар талдау, салыстыру, болжам жасау, қорытынды шығару сияқты жоғары деңгейлі ойлау әрекеттерін жүзеге асырады. Бұл өз кезегінде тіл мен ойлаудың өзара байланысын күшейтіп, тілдік материалдың берік есте сақталуына ықпал етеді.

Ағылшын тілін CLIL негізінде оқыту Л.С. Выготскийдің әлеуметтік-мәдени теориясымен де тығыз байланысты. Оның «жақын даму аймағы» тұжырымдамасына сәйкес, оқушылар мұғалім мен сыныптастардың қолдауы арқылы өздерінің тілдік мүмкіндіктерінен жоғары деңгейдегі тапсырмаларды орындай алады. Ағылшын тілі сабағында қолданылатын тірек сөздер, визуалды материалдар, сөйлем үлгілері мен бірлескен жұмыс түрлері оқушылардың тілдік кедергілерін азайтып, коммуникативтік дағдыларын дамытады.

Психолингвистикалық зерттеулер билингвалды және көптілді ортада тіларалық ауысымның (transfer) маңызды рөл атқаратынын дәлелдейді. CLIL тәсілі арқылы ағылшын тілін оқыту кезінде оқушылар ана тілі мен екінші тілдегі білімін жаңа тілмен байланыстырып, ұғымдарды тереңірек түсінеді. Бұл үдеріс метатілдік сананың дамуына ықпал етіп, ағылшын тілінің құрылымдық ерекшеліктерін саналы түрде меңгеруге жағдай жасайды.

Сонымен қатар, CLIL технологиясы есте сақтау мен ақпаратты өңдеу механизмдеріне сүйенеді. Ағылшын тіліндегі пәндік мазмұн визуалды материалдармен, сызбалармен, тәжірибелермен және өмірлік жағдаяттармен ұштасқан жағдайда оқушылардың ұзақ мерзімді жадында берік сақталады. Психолингвистикадағы қосарланған кодтау теориясы бойынша ақпаратты сөздік және бейнелік формада қабылдау оқу нәтижелілігін арттырады.

Қорытындылай келе, пән мен тілді кіріктіріп ағылшын тілін оқытудың психолингвистикалық негіздері тілдің табиғи жолмен меңгерілуін, танымдық белсенділіктің артуын және коммуникативтік құзыреттіліктің қалыптасуын қамтамасыз етеді. CLIL технологиясы ағылшын тілін оқытуда тіл мен ойлауды, мазмұн мен қарым-қатынасты біртұтас жүйе ретінде қарастырып, оқушылардың тілдік және танымдық дамуына қолайлы психолингвистикалық орта қалыптастырады.

3. CLIL технологиясының білім беру үдерісіндегі педагогикалық мүмкіндіктері

Қазіргі білім беру кеңістігінде оқыту үдерісінің тиімділігін арттыру, білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру және көптілді тұлға тәрбиелеу өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Осы тұрғыда CLIL (Content and Language Integrated Learning) технологиясы білім беру үдерісінде кең педагогикалық мүмкіндіктерге ие инновациялық тәсіл ретінде қарастырылады.

CLIL технологиясының басты педагогикалық мүмкіндіктерінің бірі – пәндік және тілдік құзыреттерді қатар дамытуы. Оқу үдерісінде тіл тек оқыту нысаны емес, пәндік мазмұнды меңгерудің құралы ретінде қолданылады. Бұл оқушылардың тілдік білімді практикалық жағдайда қолдануына, терминологиялық қорын кеңейтуіне және пәнге қатысты академиялық тілді меңгеруіне мүмкіндік береді.

CLIL технологиясы білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыруға зор ықпал етеді. Пәндік мазмұнды шет тілінде меңгеру барысында оқушылар ақпаратты талдау, салыстыру, жүйелеу, қорытынды жасау сияқты жоғары деңгейлі ойлау әрекеттерін орындайды. Мұндай тапсырмалар оқушылардың сыни және шығармашылық ойлау қабілеттерін дамытуға жағдай жасайды.

Оқытудың бұл тәсілі коммуникативтік дағдыларды дамытуға бағытталған. CLIL сабақтарында оқушылар пікір алмасу, топтық жұмыс, жобалық тапсырмалар және зерттеу әрекеттері арқылы тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолданады. Бұл өз кезегінде оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырып, тілдік тосқауылдан арылуына көмектеседі.

CLIL технологиясының тағы бір маңызды педагогикалық мүмкіндігі – оқушылардың оқу мотивациясын арттыруы. Пәндік мазмұн мен тілді кіріктіре оқыту оқушылар үшін сабақтарды қызықты әрі мағыналы етеді. Тілді өмірлік жағдаяттармен, нақты пәндік мазмұнмен байланыстыру оқуға деген қызығушылықты күшейтеді және білім алушылардың өзіндік оқу әрекетін қалыптастырады.

Сонымен қатар, CLIL технологиясы жеке тұлғаға бағытталған оқытуды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сабақ барысында түрлі деңгейдегі тапсырмалар, визуалды тірек құралдар, сараланған жұмыс түрлері қолданылады. Бұл әр оқушының тілдік мүмкіндіктерін, танымдық қабілеттерін және оқу қарқынын ескеруге жағдай жасайды.

CLIL технологиясы пәнаралық байланысты күшейтеді. Бір оқу материалы бірнеше пәннің мазмұнымен ұштасып, білімнің тұтастығын қамтамасыз етеді. Мұндай ықпалдастық оқушылардың әлемді біртұтас жүйе ретінде қабылдауына және алған білімін өмірде қолдануына көмектеседі.

Оқыту үдерісінде CLIL технологиясын қолдану мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін арттыруға да ықпал етеді. Мұғалім пәндік біліммен қатар тілдік, әдістемелік және коммуникативтік дағдыларын жетілдіреді, инновациялық педагогикалық әдістерді меңгереді және шығармашылықпен жұмыс істеуге ұмтылады.

Қорытындылай келе, CLIL технологиясының білім беру үдерісіндегі педагогикалық мүмкіндіктері пәндік және тілдік білімді кіріктіре отырып, оқушылардың танымдық, коммуникативтік және тұлғалық дамуын қамтамасыз етеді. Бұл технология көптілді білім беру жағдайында оқыту сапасын арттыруға бағытталған тиімді педагогикалық құрал болып табылады.

2-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫН ОҚУ ҮДЕРІСІНДЕ ІСКЕ АСЫРУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1. CLIL сабақтарын жоспарлау және құрылымдау

CLIL технологиясын оқу үдерісінде тиімді жүзеге асыру мұғалімнің сабақтарды мақсатты түрде жоспарлауына және олардың құрылымын дұрыс ұйымдастыруына тікелей байланысты. CLIL сабақтары дәстүрлі пән немесе тіл сабақтарынан ерекшеленеді, себебі мұнда пәндік мазмұн мен тілдік мақсаттар бір мезгілде көзделіп, өзара тығыз байланыста жүзеге асырылады.

CLIL сабақтарын жоспарлау барысында ең алдымен екі негізгі мақсат айқындалады: пәндік мақсат және тілдік мақсат. Пәндік мақсат оқу бағдарламасына сәйкес білім алушылар меңгеруі тиіс негізгі ұғымдар мен дағдыларды қамтыса, тілдік мақсат оқушылардың сол мазмұнды ағылшын тілінде түсінуі мен жеткізе алуына бағытталады. Бұл мақсаттар сабақтың барлық кезеңдерінде жүйелі түрде іске асырылуы қажет.

CLIL сабағының құрылымы көбінесе 4С моделі негізінде ұйымдастырылады: мазмұн (Content), қарым-қатынас (Communication), ойлау (Cognition) және мәдениет (Culture). Сабақта пәндік мазмұнды меңгеру тілдік қарым-қатынас арқылы жүзеге асып, оқушылардың танымдық әрекеті мен мәдениаралық түсінігі қатар дамытылады.

Сабақты құрылымдау кезінде кіріспе кезең ерекше маңызға ие. Бұл кезеңде оқушылардың алдыңғы білімін белсендіру, тақырыпқа қызығушылығын ояту және негізгі терминдермен таныстыру жүзеге асырылады. Визуалды тірек құралдары, кестелер, суреттер, қысқа бейнематериалдар және кілт сөздер CLIL сабақтарында кеңінен қолданылады.

Негізгі кезеңде пәндік мазмұнды меңгеруге бағытталған тапсырмалар орындалады. Бұл тапсырмалар оқушыларды ақпаратты талдауға, салыстыруға, тәжірибе жасауға, пікір білдіруге және қорытынды шығаруға жетелейді. Мұнда тілдік қолдау (scaffolding) маңызды рөл атқарады. Мұғалім сөйлем үлгілерін, тірек сөздерді, сұрақ үлгілерін ұсынып, оқушылардың ағылшын тілінде еркін жұмыс істеуіне жағдай жасайды.

Сабақтың қорытынды кезеңінде алынған білімді бекіту, рефлексия жүргізу және нәтижені бағалау жүзеге асырылады. CLIL сабақтарында бағалау тек тілдік дәлдікке емес, ең алдымен мазмұнды түсіну мен оны жеткізе алу қабілетіне бағытталады. Қалыптастырушы бағалау, өзін-өзі бағалау және өзара бағалау әдістері жиі қолданылады.

CLIL сабақтарын жоспарлау барысында оқушылардың тілдік деңгейін, жас ерекшелігін және пәндік дайындық деңгейін ескеру маңызды. Тапсырмалардың күрделілігі біртіндеп арттырылып, сараланған оқыту принциптері сақталуы тиіс. Бұл оқушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуына және табысты нәтижеге жетуіне мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, CLIL сабақтарын тиімді жоспарлау және құрылымдау пәндік мазмұн мен тілдік мақсаттардың үйлесімді байланысын қамтамасыз етеді. Жақсы ұйымдастырылған CLIL сабағы оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, ағылшын тілін шынайы оқу құралы ретінде қолдануға мүмкіндік береді.

2.2. CLIL технологиясында қолданылатын әдістер мен стратегиялар

CLIL технологиясында қолданылатын әдістер мен стратегиялар пәндік мазмұн мен тілдік дағдыларды біртұтас жүйеде дамытуға бағытталған. Бұл тәсілдер оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, шет тілін табиғи ортада меңгеруіне мүмкіндік береді. CLIL сабақтарында қолданылатын әдістер дәстүрлі тіл оқыту тәсілдерінен ерекшеленіп, әрекетке, қарым-қатынасқа және ойлауға негізделеді.

CLIL технологиясындағы негізгі әдістердің бірі – scaffolding (тілдік және танымдық қолдау). Бұл әдіс оқушыларға күрделі пәндік мазмұнды ағылшын тілінде меңгеруге көмектесу үшін түрлі тірек құралдарын пайдалануды көздейді. Оған кілт сөздер, терминдер тізімі, сөйлем үлгілері, кестелер, диаграммалар, визуалды материалдар жатады. Тілдік қолдау біртіндеп азайтылып, оқушылардың дербестігі арттырылады.

CLIL сабақтарында кең қолданылатын тағы бір әдіс – коммуникативтік әдіс. Бұл әдіс арқылы оқушылар пәндік мазмұнды талқылау, пікір білдіру, сұрақ қою және жауап беру барысында ағылшын тілін белсенді пайдаланады. Топтық және жұптық жұмыстар, пікірталастар, рөлдік ойындар оқушылардың сөйлеу дағдыларын дамытып, тілдік тосқауылдан арылуына жағдай жасайды.

Жобалық оқыту әдісі CLIL технологиясының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Жобалар арқылы оқушылар белгілі бір тақырыпты зерттеп, ақпарат жинақтайды, оны ағылшын тілінде өңдеп, нәтижесін ұсынады. Бұл әдіс оқушылардың зерттеу дағдыларын, шығармашылық қабілеттерін және академиялық тілдік құзыреттерін дамытуға ықпал етеді.

CLIL технологиясында сыни ойлауды дамыту стратегиялары да кеңінен қолданылады. Оқушыларды салыстыру, жіктеу, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, болжам жасау және қорытынды шығару сияқты әрекеттерге бағыттайтын тапсырмалар тіл мен мазмұнды терең түсінуге мүмкіндік береді. Бұл стратегиялар ағылшын тілін тек механикалық деңгейде емес, ойлау құралы ретінде қолдануға үйретеді.

Сонымен қатар, визуалды және мультимодальды әдістер CLIL сабақтарының тиімділігін арттырады. Суреттер, схемалар, инфографикалар, бейнематериалдар мен тәжірибелер оқушылардың ақпаратты қабылдауын жеңілдетіп, тілдік кедергілерді азайтады. Бұл әдістер әртүрлі оқу стиліне ие оқушылардың қажеттіліктерін ескеруге мүмкіндік береді.

CLIL технологиясында саралап оқыту стратегиясы маңызды орын алады. Оқушылардың тілдік деңгейі мен пәндік дайындығына сәйкес тапсырмалардың күрделілігі, көлемі және орындалу формасы өзгертіледі. Бұл әрбір оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуына және табысты нәтижеге жетуіне жағдай жасайды.

Бағалау стратегиялары да CLIL технологиясының ажырамас бөлігі болып табылады. Қалыптастырушы бағалау, өзін-өзі бағалау және өзара бағалау әдістері оқушылардың оқу жетістіктерін үнемі бақылауға мүмкіндік береді. Бағалау барысында тілдік қателерден гөрі пәндік мазмұнды түсіну мен оны жеткізе алу қабілетіне басымдық беріледі.

Қорытындылай келе, CLIL технологиясында қолданылатын әдістер мен стратегиялар оқушылардың пәндік білімін, тілдік дағдыларын және танымдық қабілеттерін кешенді түрде дамытуға бағытталған. Бұл әдістерді тиімді қолдану оқу үдерісінің сапасын арттырып, ағылшын тілін оқытудың нәтижелілігін қамтамасыз етеді.

2.3. Бағалау және кері байланыс жүйесі

CLIL технологиясын ағылшын тілі сабақтарында қолдану барысында бағалау және кері байланыс жүйесі оқушылардың пәндік және тілдік құзыреттерін кешенді түрде дамытуға бағытталуы керек. Бағалау тек нәтиже көрсетуге емес, сонымен қатар оқушының оқу үдерісіндегі белсенділігін арттыруға, өзін-өзі жетілдіруіне және мотивациясын көтеруге қызмет етеді.

Ағылшын тіліндегі CLIL сабақтарында бағалау екі бағытта жүргізіледі: пәндік мазмұнға байланысты бағалау және тілдік дағдыларды бағалау. Пәндік бағалау оқушының тақырыпты түсінуін, ақпаратты талдау және қорытынды шығару қабілетін қарастырады. Тілдік бағалау оқу үдерісінде ағылшын тілін қарым-қатынас құралы ретінде қолдану деңгейін анықтайды. Бұл жерде грамматика мен сөздік қоры маңызды рөл атқарса да, басты назар – мазмұнды жеткізу қабілетіне беріледі. CLIL сабақтарында жиі қолданылатын бағалау түрлері:

• Қалыптастырушы бағалау (Formative assessment) – оқушының сабақ барысында алған білімін, түсінігін, тапсырманы орындау деңгейін бақылауға бағытталған. Бұл бағалау түрі мұғалімге оқушылардың қиындықтарын анықтауға және келесі сабаққа түзету енгізуге мүмкіндік береді.

• Қорытынды бағалау (Summative assessment) – тақырып немесе бөлім бойынша оқушылардың жалпы жетістігін тексеруге арналған. Бұл тест, эссе, презентация немесе жобалық жұмыс түрінде жүзеге асырылады.

• Өзін-өзі бағалау (Self-assessment) – оқушылар өздерінің пәндік және тілдік жетістіктерін бағалап, күшті және әлсіз жақтарын анықтайды.

• Өзара бағалау (Peer-assessment) – топтық жұмыстарда немесе жұптық тапсырмаларда оқушылар бір-бірінің жетістіктерін бағалап, сын тұрғысынан ойлауды дамытады.

Кері байланыс (Feedback) CLIL сабақтарында өте маңызды. Мұғалім оқушылардың күшті жақтарын атап көрсетіп, жетілдіру қажет тұстарын нақты, конструктивті түрде ұсынады. Кері байланыс жазбаша (эссе, рефлексиялық дәптер) немесе ауызша (сыныптағы пікір алмасу, топтық талқылау) түрде берілуі мүмкін. Бұл оқушылардың өз білімін талдауға және келесі сабақта тиімді әрекет етуге жағдай жасайды.

Бағалау мен кері байланыс жүйесін жоспарлағанда критерийлік бағалау (Rubric-based assessment) қолданылады. Критерийлік бағалау оқушының тапсырманы орындау деңгейін нақты көрсеткіштер арқылы бағалауға мүмкіндік береді: мазмұнға түсінігі, тілдік дәлдігі, коммуникациялық белсенділігі, шығармашылық қабілеті. Бұл тәсіл оқушылар үшін ашық, түсінікті және әділ бағалау жүйесін қамтамасыз етеді.

CLIL сабақтарында бағалау оқушылардың мотивациясын арттыруға бағытталуы тиіс. Мысалы, жетістіктерін көрнекі түрде көрсету, кішкене марапаттау жүйесі, топтық жетістіктерді бағалау сабаққа деген қызығушылықты күшейтеді және тілдік қор мен пәндік білімді белсенді қолдануға ықпал етеді.

Қорытындылай келе, CLIL технологиясындағы бағалау және кері байланыс жүйесі ағылшын тілін оқыту процесінде оқушылардың пәндік және тілдік құзыреттерін кешенді түрде дамытуға мүмкіндік береді. Бағалау түрлерінің комбинациясы, нақты критерийлер мен конструктивті кері байланыс оқушылардың оқу мотивациясын арттырып, оқу нәтижесін тұрақты түрде жақсартуға ықпал етеді.

3-БӨЛІМ. CLIL ТЕХНОЛОГИЯСЫН ПРАКТИКАДА ҚОЛДАНУ

3.1. Пәндер бойынша CLIL сабақтарының үлгілері

1-сабақ. Ағылшын тілі + Science

Тақырып: The Water Cycle (Су айналымы)
Мақсаты: Оқушылар су айналымының кезеңдерін түсінеді және ағылшын тілінде сипаттайды.
Тапсырмалар:

• Диаграмманы толықтыру (evaporation, condensation, precipitation, collection)

• Рөлдік ойын: “I am a water drop. I evaporate into the sky. I fall as rain.”

• Mini-presentation: Each student explains one stage in English.
  Әдістер: Visual aids, pair work, group discussion, scaffolding
  Бағалау: Diagram labeling, sentence accuracy, oral explanation

2-сабақ. Ағылшын тілі + Geography

Тақырып: Climate Zones (Климаттық аймақтар)
Мақсаты: Оқушылар негізгі климаттық аймақтарды ажыратып, ағылшын тілінде сипаттайды.
Тапсырмалар:

• Map activity: Label the climate zones (desert, tropical, temperate, polar)

• Guess the climate game: describe a climate, classmates guess

• Short written task: “The desert is hot and dry. Many cactuses grow there.”
  Әдістер: Interactive map, group work, vocabulary flashcards
  Бағалау: Map labeling, speaking participation, written sentences

3-сабақ. Ағылшын тілі + Math

Тақырып: Geometric Shapes (Геометриялық фигуралар)
Мақсаты: Оқушылар фигураларды таниды, сипаттайды және ағылшын тілінде сөйлемдер құрастырады.
Тапсырмалар:

• Shape identification: triangle, square, circle, rectangle

• “Find the shape” game: sort shapes into groups

• Writing: “My favorite shape is a triangle because it is strong.”
  Әдістер: Visual aids, pair work, games, scaffolding
  Бағалау: Shape naming, sentence accuracy, oral description

4-сабақ. Ағылшын тілі + History

Тақырып: Cultural Heritage of Kazakhstan (Қазақстанның мәдени мұрасы)
Мақсаты: Оқушылар тарихи ескерткіштерді сипаттайды және ағылшын тілінде пікір білдіреді.
Тапсырмалар:

• Identify monuments from pictures

• Compare old and modern buildings in English

• Group presentation: describe a monument in 3–4 sentences
  Әдістер: Critical thinking, group discussion, visual aids
  Бағалау: Oral presentation, correct content, language accuracy

5-сабақ. Ағылшын тілі + Art

Тақырып: Famous Artworks (Танымал өнер туындылары)
Мақсаты: Оқушылар өнер туындыларын талдайды және ағылшын тілінде пікір білдіреді.
Тапсырмалар:

• Describe a painting: “The painting shows …”

• Mini-project: create own artwork and explain in English

• Class discussion: discuss theme, idea, colors, and meaning
  Әдістер: Project-based learning, visual analysis, class discussion
  Бағалау: Oral participation, mini-project explanation, vocabulary usage

6-сабақ. Ағылшын тілі + Science

Тақырып: Plants and Their Parts (Өсімдіктер және олардың бөліктері)
Мақсаты: Оқушылар өсімдіктердің бөліктерін біледі және ағылшын тілінде сипаттайды.
Тапсырмалар:

• Label a plant diagram (root, stem, leaf, flower)

• Describe functions: “The root takes water from the soil.”

• Pair discussion: “My favorite plant is … because …”
  Әдістер: Visual aids, pair work, diagram labeling, scaffolding
  Бағалау: Diagram labeling, sentence construction, oral explanation

3.2. CLIL технологиясы арқылы тілдік дағдыларды дамытуға арналған тапсырмалар

CLIL технологиясы оқушылардың пәндік білімін ағылшын тілінде меңгеруге мүмкіндік беретін тиімді әдіс болып табылады. Бұл тәсілде тіл тек оқытылатын пәннің қосымша құралы ғана емес, оқушылардың ойлау, талдау және қарым-қатынас дағдыларын дамытуға бағытталған негізгі құрал болып табылады. CLIL сабақтарында тілдік дағдыларды дамыту үшін әртүрлі тапсырмалар қолданылады.

1. Тыңдалым дағдыларын (Listening) дамыту тапсырмалары

• Аудио немесе бейнематериал тыңдау: Мысалы, су айналымы немесе климат туралы қысқа бейнематериалды тыңдап, негізгі идеяларды ағылшын тілінде түсіндіру.

• Сұраққа жауап беру: Тыңдалған материалға қатысты сұрақтарға қысқа сөйлемдермен жауап беру:

  • “What is evaporation?”

  • “Where does the rain come from?”

• Диаграмма немесе суретке байланысты тыңдалым: Мәтінде айтылған ақпаратқа сәйкес диаграмманы немесе суретті толықтыру.

2. Сөйлеу дағдыларын (Speaking) дамыту тапсырмалары

• Рөлдік ойындар: Оқушылар белгілі бір рөлде (мысалы, судың тамшысы, бұлт) ағылшын тілінде оқиға туралы баяндайды:

  • “I am a water drop. I evaporate into the sky.”

• Топтық талқылау: Топпен белгілі тақырыпты талқылау, пікір білдіру, салыстыру:

  • “Compare the tropical and polar climate.”

• Презентация: Жеке немесе топтық презентация жасау, тақырыпты қысқаша ағылшын тілінде сипаттау.

3. Оқу дағдыларын (Reading) дамыту тапсырмалары

• Мәтінді оқу және сұраққа жауап беру: Мысалы, “The Water Cycle” тақырыбындағы қысқа мәтінді оқып, негізгі идеяларды табу.

• Кестелер мен диаграммаларды оқу: Мәтіндегі ақпаратқа сәйкес кесте немесе диаграмманы толтыру.

• Сөздікпен жұмыс: Жаңа терминдерді анықтап, контексте қолдану: evaporation, condensation, precipitation, collection.

4. Жазу дағдыларын (Writing) дамыту тапсырмалары

• Қысқа сөйлемдер құрастыру: Әр кезеңді сипаттайтын қарапайым сөйлемдерді жазу:

  • “Condensation forms clouds.”

• Мини-эссе: Тақырып бойынша қысқаша мәтін жазу:

  • “The water cycle is important because …”

• Диаграмманы сипаттау: Лабораториялық немесе сурет диаграммасын ағылшын тілінде сипаттау.

5. Интерактивті және ойындық тапсырмалар

• “Guess the stage” ойыны: Бір оқушы ағылшын тілінде сипаттайды, қалғандары қай кезең екенін табады.

• “Match the words” тапсырмасы: Лексикалық карточкаларды суреттермен сәйкестендіру.

• Жобалық жұмыс: Топпен зерттеу жасап, нәтижесін ағылшын тілінде көрсету:

  • “Create a poster about climate zones”

  • “Make a model of the water cycle”

6. Мультимодальды тапсырмалар

• Сурет + мәтін + аудио: Оқушылар мәтінді оқып, суретпен байланыстырып, қысқа әңгіме құрастырады.

• Визуалды тірек құралдар: Диаграмма, сызба, инфографика арқылы тақырыпты түсіндіру.

• Саралап тапсырмалар: Әр оқушы деңгейіне сәйкес тапсырмалар беріледі:

  • Жеңіл: негізгі сөздерді сәйкестендіру

  • Орта: қысқа сөйлем құрастыру

  • Күрделі: қысқа әңгіме немесе презентация жасау

CLIL технологиясы арқылы тілдік дағдыларды дамытуға арналған тапсырмалар оқушылардың тыңдалым, сөйлеу, оқу және жазу қабілеттерін кешенді түрде дамытады. Тапсырмалар пәндік мазмұнмен үйлесіп, оқушылардың пәнді ағылшын тілінде түсінуі мен коммуникативтік дағдыларын қалыптастырады. Интерактивті, рөлдік және жобалық тапсырмалар оқушылардың белсенділігін арттырып, оқу мотивациясын күшейтеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

«CLIL технологиясы арқылы пән мен тілді кіріктіріп оқыту» әдістемелік құралы ағылшын тілі сабағында оқушылардың пәндік білім мен тілдік дағдыларын біртұтас дамытуға бағытталған кешенді жүйе ретінде жасалған. Бұл тәсіл оқушылардың ағылшын тілін тек грамматикалық немесе сөздік деңгейде емес, нақты пәндік контекстте қолдануына мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралда ұсынылған сабақ үлгілері әртүрлі пәндер бойынша ұйымдастырылған: Science, Geography, Math, History, Art. Сабақтарда қолданылған CLIL тәсілдері оқушылардың тыңдалым, сөйлеу, оқу және жазу дағдыларын кешенді түрде дамытуға, сыни ойлау қабілеттерін қалыптастыруға және коммуникативтік құзыреттілігін жетілдіруге бағытталған.

Сабақтарда қолданылған әдістер мен стратегиялар әр оқушының жас ерекшелігі мен тілдік деңгейін ескере отырып таңдалған. Мысалы, визуалды материалдар, диаграммалар, сызбалар, бейнематериалдар пәндік мазмұнды жеңіл қабылдауға көмектессе, жобалық жұмыстар мен рөлдік ойындар оқушылардың өз ойларын ағылшын тілінде жеткізу қабілетін дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, жұптық және топтық жұмыстар арқылы оқушылар өзара қарым-қатынас жасап, тілдік қорларын белсенді қолдануға үйренеді.

Әдістемелік құралда бағалау мен кері байланыс жүйесі арнайы қарастырылған. Қалыптастырушы бағалау сабақ барысында оқушылардың белсенділігін, пәндік түсінігін және тілдік қолдануын қадағалауға мүмкіндік береді. Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау әдістері оқушылардың өзіндік бақылау және сыни ойлау қабілеттерін дамытады. Қорытынды бағалау оқушылардың тақырып бойынша алған білімін және тілдік құзыретін толық көрсетуге бағытталған.

Бұл әдістемелік құрал CLIL технологиясының психолингвистикалық, педагогикалық және әдістемелік негіздерін ескере отырып жасалған. Оқушылардың пәндік білімін ағылшын тілінде меңгеру арқылы олардың танымдық қызығушылығы артып, оқу процесіне белсенді қатысуы қамтамасыз етіледі. Тапсырмалар әр деңгейге сәйкес сараланғандықтан, әр оқушы өзінің мүмкіндігіне қарай әрекет жасай алады және өз жетістігін көре алады.

Қорыта айтқанда, бұл әдістемелік құрал мұғалімдерге сабақ жоспарлауда, оқушылардың пәндік және тілдік құзыреттіліктерін дамытуда, оқу мотивациясын арттыруда, сондай-ақ оқу нәтижесін тиімді бағалауда нақты көмекші құрал болып табылады. CLIL технологиясының тиімді қолданылуы оқушылардың ағылшын тілін қарым-қатынас құралы ретінде меңгеруіне, пәндік білімді терең түсінуіне және сыни ойлау дағдыларын дамытуына мүмкіндік береді.

Осылайша, әдістемелік құрал қазақ сыныбына арналған ағылшын тілі сабақтарында пән мен тілді кіріктіріп оқытудың сапалы тәжірибесін қалыптастырып, оқушылардың кешенді дағдыларын дамытуға бағытталған толық әдістемелік шешім болып табылады.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Әбілда, Н. (2018). Билингвалды білім беру: теория және тәжірибе. Алматы: Рауан.

2. Ахметова, Г. (2020). Ағылшын тілін пәндік мазмұн арқылы оқыту әдістемесі. Шымкент: Оқу-әдістемелік орталығы.

3. Бақытжан, С. (2017). CLIL технологиясы және тілдік дағдыларды дамыту. Астана: Білім Академиясы.

4. Дүйсенова, А. (2019). Қазақ сыныбында ағылшын тілін оқытудың психолингвистикалық негіздері. Алматы: Қазақ университеті.

5. Жұмабаев, Т. (2016). Білім мен тілді кіріктіріп оқытудың заманауи тәсілдері. Қарағанды: Ғылым.

6. Қанат, Ж. (2021). CLIL әдістемесі: теория мен практика. Алматы: Мектеп.

7. Мұратова, Л. (2018). Ағылшын тілінде пәндік тапсырмалар арқылы оқыту. Астана: Рухани Жаңғыру.

8. Нұрдәулетов, Е. (2019). Көптілді білім беру жүйесінде CLIL технологиясының рөлі. Шымкент: Білім-ғылым.

9. Сәрсенов, А. (2020). Ағылшын тілін оқытудағы жаңа әдістемелер. Алматы: Білім инновациясы.

10. Төлепберген, Р. (2017). Сыныптағы интерактивті әдістер мен CLIL тәсілі. Астана: Оқыту орталығы.

11. Ұзақбаев, М. (2018). Пән мен тілді интеграциялау арқылы оқыту тәжірибесі. Алматы: Білім ресурстары.

12. Шәріпова, К. (2020). Ағылшын тілін қолдану арқылы пәндік білімді дамыту. Қызылорда: Мектеп инновациясы.

13. Баймұхамедов, С. (2016). CLIL технологиясы және мектептегі сабақ практикасы. Астана: Білім және ғылым.

14. Қарабаев, Н. (2019). Билингвалды мектепте ағылшын тілін оқыту әдістемесі. Алматы: Қазақ педагогикалық университеті.

РЕЦЕНЗИЯ

Әдістемелік құралдың атауы:
«CLIL технологиясы арқылы пән мен тілді кіріктіріп оқыту (ағылшын тілі сабағында)»

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал қазіргі білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі – пән мен тілді кіріктіріп оқыту (CLIL) технологиясын ағылшын тілі сабақтарында тиімді қолдану жолдарын қарастырады. Құрал Қазақстан Республикасында жүзеге асырылып жатқан көптілді білім беру саясатына толық сәйкес келеді және қазақ сыныптарында ағылшын тілін оқыту тәжірибесін жетілдіруге бағытталған.

Әдістемелік құралдың мазмұны логикалық тұрғыда жүйеленген және үш негізгі бөлімнен тұрады. Теориялық бөлімде CLIL технологиясының мәні, қалыптасу тарихы, психолингвистикалық және педагогикалық негіздері ғылыми тұрғыда дәлелді түрде баяндалған. Автор пән мен тілді кіріктіріп оқытудың оқушының танымдық белсенділігіне, тілдік және пәндік құзыреттіліктеріне ықпалын нақты тұжырымдар арқылы көрсеткен.

Практикалық бөлімде қазақ сыныбына арналған ағылшын тілі сабақтарының CLIL үлгісіндегі жоспарлары ұсынылған. Сабақтар мазмұны жағынан өзекті, құрылымы жағынан жүйелі және оқушылардың жас ерекшелігі мен тілдік деңгейіне сәйкес құрастырылған. Сабақтарда тыңдалым, сөйлеу, оқу және жазу дағдыларын дамытуға бағытталған тапсырмалар тиімді іріктелген. Сонымен қатар, топтық, жұптық, жобалық жұмыстар мен рөлдік ойындар оқушылардың коммуникативтік дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Әдістемелік құралда бағалау және кері байланыс жүйесіне ерекше көңіл бөлінген.

РЕЦЕНЗЕНТ: