«Болашақ» жоғары медициналық колледжі

Бекітемін

«Арнайы білім пәндер» бірлестік жетекшісі________Айтимова.Н

«___»________2026ж.

ОҚУ САБАҒЫНЫҢ ЖОСПАРЫ №________

Дәрілік өсімдіктің химиялық құрамы.Ақшайыр шөбі,жусан.

(сабақ тақырыбы)

Модуль /пән атауы:Фармакогнозия

Педагог:Әбдіреймова Жұлдыз Өмірбайқызы

Күні:

Курс:2 курс,

топтар: ФМ-11-24

Сабақтың түрі: теориялық сабақ

Сабақ мақсаты, міндеттері:

1. Өсімдік материалдарының сорттық айырмашылықтарын түсіндіру.

2. Сорттардың сапа көрсеткіштерін анықтауды үйрету.

3. Химиялық құрамының негізгі топтарын (алкалоидтар, гликозидтер, эфир майлары т.б.) меңгерту.

4. Өсімдік құрамындағы биологиялық белсенді заттардың маңызын түсіндіру.

5. Теориялық білімді тәжірибелік талдаумен байланыстыру.

Күтілетін нәтижелер:

• Өсімдік материалдарының сорттарын ажырата алады;

• Сорттарға қойылатын сапа талаптарын біледі;

• Өсімдіктің химиялық құрамын атайды;

• Биологиялық белсенді заттардың түрлерін түсіндіреді;

• Өсімдік шикізатының сапасын бағалай алады.

Қажетті ресурстар: оқулықтар, интерактивті тақта, слайд, таратпа материалдар 

Әдебиеттер:

Харкевич Д.А Фармакология.Мемлекеттік тілдегі аудармасы. Алматы,2004

Қосымша дереккөздер :

https://ust.kz/word/farmakologiya_receptyrasy

Сабақтың барысы:

Ұйымдастырушылық кезең: Білім алушылармен сәлемдесу, түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.

Сабақ барысы:

Жаңа сабақты түсіндіру:

Ақшайыр (лат. Gnaphalium) – астралылартұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда жусанды-сораңды алқаптарда, шабындық жерлерде, аласа тау баурайларында өсетін 6 түрі белгілі. Бұлардың биіктігі 10–35 см, сабақтары түбіне қарай қатаң, қалың киіз түкті. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі тегіс. Себеттері көп гүлді, масақ немесе қалқан шоғыр құрайды. Гүлдері түтікті, тозаңқаптары ұзынша келеді. Маусым – тамызда гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымдары жұмыртқа немесе ұршық тәрізді, сыртын емізікшелержапқан айдаршасы болады^[1].

Жусан (лат. Artemisia) – астралылартұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер тегі, көбіне шала бұта. 

Қазақстанның барлық жерінде – шөл-шөлейтті далада, таулы жерлерде өсетін 81 түрі бар. Жусанның биіктігі 10 – 60 см, кейде 1,5 – 2 м-дей болады. Сабағы тік немесе жерге жайылып өседі. Жапырағы кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді, шеті тілімденген, кейде бүтін жиекті. Ұсақ гүлі қос жынысты, сары түсті, себеттері көп, әбден піскен кезде шашыраңқы иіліп келген сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Жемісі – тұқымша. Жусанның 17 түрі – сирек кездесетін эндемиктүрге жатады, ал Қазақстанда ғана өсетін бір түрі – дәрмененің дәрілік шөп ретінде ерекше мәні бар. Шырғалжын жусанның жапырағы мен сабағы жеуге жарамды, құм жусаны құм тоқтату үшін пайдаланылады. Арасында улы түрі (таврий жусаны) де кездеседі, оны мал жемейді. Жусан – құнарлы мал азығы, дәрілік, бояуыш, тағамдық, витаминді, эфир майлы өсімдік. Жусанды қолдан (мысалы, тамыржусан) да өсіреді.^[1]

Жусан (лат. Artemisia ) - астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдіктер тегі, көбіне шала бұта.

Қазақстанның барлық жерінде - шөл-шөлейтті далада, таулы жерлерде өсетін 81 түрі бар. Жусанның биіктігі 10 - 60 см, кейде 1, 5 - 2 м-дей болады. Сабағы тік немесе жерге жайылып өседі. Жапырағы кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді, шеті тілімденген, кейде бүтін жиекті. Ұсақ гүлі қос жынысты, сары түсті, себеттері көп, әбден піскен кезде шашыраңқы иіліп келген сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Жемісі - тұқымша. Жусанның 17 түрі - сирек кездесетін эндемик түрге жатады, ал Қазақстанда ғана өсетін бір түрі - дәрмененің дәрілік шөп ретінде ерекше мәні бар. Шырғалжын жусанның жапырағы мен сабағын жеуге болады, құм жусаны құм тоқтату үшін пайдаланылады. Арасында улы түрі (таврий жусаны) де кездеседі, оны мал жемейді. Жусан - құнарлы мал азығы, дәрілік, бояуыш, тағамдық, витаминді, эфир майлы өсімдік. Жусанды қолдан (мысалы, тамыржусан) да өсіреді

Соңғы 30-35 жылда Қазақстанда елеулі өзгерістер өсімдік өмірінде байқалады. Көптеген аймақтарда техногендік жүктеме малдың жəне өсімдіктің азғындауына, табиғи ресурстардың азуына жəне биологиялық табиғи өзгерістерге əкеліп соқты. Қазақстан Республикасында көпжылдық экологиялық стратегиясының ең басты мақсаты қоғамның жəне қоршаған ортаның үйлесімі жəне өзара əрекеттесуі болып табылады. Сонымен қатар экологиялық таза ортаны қалыптастыру мақсатына жету үшін 2030 жылға дейінгі аралықта 4 аса маңызды бағыттар белгіленген: қоршаған ортаны экологиялық қауіпсіз қалыптастыру, табиғи ресурстарды өз орнымен пайдалану, малдың жəне өсімдіктің түрлерін сақтау, экологиялық білімді нығайту. Флораны қорғау жұмысында ең маңызды мəселе өсімдіктердің эндемикалық түрлерін тұқым түрінде немесе тірі өсімдіктер түрінде сақтау қажет.

Қазақтың қара баласы жусан дегенде ерекше сезімге бөленеді емес пе? Ұлан- байтақ даламыздың қай қиырына барсақ та, оны кездестіреміз. Жусан арғы-бергі қиыры атты адамға айшылық алыс жол болатын кең-байтақ жеріміздің сəнін кіргізіп тұрған секілді көрінеді. Жусан - күрделі гүлдер тұқымдасына жататын өсімдік, көп жылдық, кейде бір не екі шөптесін өсімдіктер, шала бұта. Жусан жер бетіндегі өсімдіктердің ішінде ең ащысы. Оның пайдалы жақтары жетерлік. Латындар бұл шөпті артемизия деп атайды. Шөптесін өсімдіктердің дəрілік қасиеттерінашқан Артемид құдайдың құрметіне осылай атаған. Ертеректе олимпияда ойындарында жеңіп шыққандарға сыйлық ретінде жусаннан жасалған сусын ішкізетін болған.

Жусан түрлері

Қара жусан Қазақстанда Каспий маңының құмдарында, Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Зайсан, Балқаш- Алакөл ойысында өседі. Биіктігі 25-30 см, жапырағы ұсақ. Қара Жусанның құрамында шырышты жəне шайырлы заттар, каротин, С витамины, эфир майы мен аздаған алкалоидтар бар. Қара Жусанның емдік қасиеті ерте кезден-ақ белгілі болған. Қытай медицинасында бүйрекке тас байланғанда Қара Жусан шөбінің қайнатындысынан ванна жасайды.

Дəрмене жусан - тұқымдасына жататын дəрілік өсімдік. Оның дəнінен адамның ішкі ағзаларына ем ретінде пайдалануға арналған дəрі-дəрмектер жасалады. Қазақ халық ем-домға пайдалана береді. Оны дəрілік шикізат ретінде көп пайдаланғ андықтан, жылдан-жылға сиреп бара жатыр.

Шымырауық жусан - Қазақстанның барлық өңіріндегі шалғынды, далалық өңірлерде өседі. Биіктігі 40-150 см, тамыр сабағы сүректенген. Дара немесе бірнеше тік сабақты, аз бұтақтанады, тақыр, оның өзіне тəн иісі болады. Жапырағы таспа не қандауыр пішінді жиектері бүтін. Гүлі ақшыл, сарғыш, жасыл түсті, гүлшоғыры шілде - тамызда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі - дəнек. Шымырауық жусан дəрілік өсімдік жапырағының құрамында 15%-дай каротин болады. Оны көкөніс тұздаған, консерві жасау үшін, сондай-ақ дəм танымдық өсімдік ретінде пайдалынады.

Кесте Жусан - Алтайдың ең сиреккездесетін өсімдігі. Бұл көпжылдық жергілікті түр əлемнің текбір ғана нүктесінде - Азутау жотасының оңтүстік беткейіндегі Мрамор тауында кездеседі. Құрғақ тастақты беткейлерде, кейде сирек кездесетін Алтай қасқыржидегімен бірге өседі. Тамырсабағы өрмелегіш, бұтақтанған 2-6 гүлді себеті бар. Жапырағы жібек тəрізді сұрғылт қалың түкті. Сабақтарының биіктігі 70 см-ге дейін. Вегетативті өркендердің жапырағы жай дөңгеленген ромб тəрізді тақталы жəне сағақты. Гүл шоғыры диаметрі 3 см-гедейін, ақ тілше тəрізді жиектегі гүлдерімен жəне сары қосжынысты түтік тəрізді. Бұл түр маусымда гүлдейді, шілдеде жеміс береді. Жемстері көп сұр қабырғалары тұқымшалар, айдарсыз жай ғана жерге шашылып қалады. Қарағанды қаласындағы «Фитохимия ХҒӨХ» акционерлік қоғамының өнімі - «Арглабин» дəрісі Ресейдің ғылыми орталығында клиникалық сынақтан өтіп, ТМД аумағына таралу құқығына ие болып отыр. Бұл туралы Ұлттық ғылым академиясының өкілдері хабарлады. Бұған дейін осы дəрі 11 елдің патентімен қорғалған болатын. Дəрігерлердің айтуынша, бұл дəрі бауыр, өкпе жəне сүт бездерінде пайда болған ісіктерді емдеуге жəне олардың алдын алуға мүмкіндік береді. Осы уақытқа дейін қатерлі ісік ауруларына қолданылатын бұл дəріге шетелдерден 11 миллион данаға тапсырыс түссе, ішкі сұраным 2 миллион данаға жетіп отырған көрінеді.

Қазақстанда өсетін 1000 түрлі жусанның тек біреуінен ғана осындай дəрі жасауға болады дейді мамандар. Қарағандыдағы фитохимия институтының мамандары бұл жусанның атын жəне дəрі жасау технологиясын құпия ұстап отыр басқармасыныңөкілдері. 1997 жылы «Арглабин» препаратның жасалуы Қазақстан үшін үлкен жаңалық болған еді. Алғашқы сынақ барысында дəріні қабылдаған 72 аурудың 44 пайызында ісіктің өсуі тоқтаған екен. Қарағанды зауытында шығарылатын «Арглабиннің» əр ампуласы 3 долларға бағаланып отыр. Бірақ, ол емханаға түскенде үстеме баға қойылуы мүмкін, ал Еурпада ол бұдан да қымбат бағаға сатылады деп отыр кəсіпкерлікті дамыту басқармасының өкілдері. Ресми ақпарат бойынша, Қазақстанда «Арглабин» денсаулық сақтау министрлігінің өмірлік маңызы бар дəрілердің тізіміне енгізілген. Қарағанды облыстық онкологиялық орталығының дəрігері Мұратбек Жұмақаевтың айтуынша, дəрі жоғары технологиялар бойынша жасалады, ал фармацевтика ғарыш, информатика жəне электроника сияқты жоғары технология салаларының бірінші төрттігіне кіреді дейді ол.

Жусанның пайдасы. Жусан жер бетіндегі өсімдіктердің ішіндегі ең ащысы. Оның пайдалы жақтары жетерлік. Латындар бұл шөпті артемизия деп атайды. Шөптесін өсімдіктердің дәрілік қасиетін ашқан Артемид құдайдың құрметіне осылай деп атаған.

Ертеректе Олимпиада ойындарында жеңіп шыққандарға сыйлық ретінде жусаннан жасалған сусын ішкізетін болған.

Римдіктер жусан тұнбасын асқазан ауруларын емдеуге пайдаланған. Ал қытайлықтар аяқ киімдеріне жусанның жапырағын салып жүрсе, тамаққа деген тәбетті артырады деп есептеген. Жусан теңіз саяхатшыларының түрлі теңіз ауруларынан сақтайды.

Бір нәрсеге қапаланғанда жусан иіскесеңіз көңілінің орнығады. Ұйқызыздыққа ұшырағанда жастығыңыздың астына жусан қойчаңыз, көзіңіз тез ілінеді.

Жусан тұнбасын дайындау үшін бір шай қасық үгітілген жусан жапырағын бір стакан қайнаған ыстық суға салады. Оны жарты сағаттан соң ішуге болады. Тамақтанбас алдында жарты сағат бұрын бір ас қасықтан күніне үш мезгіл ішеді. Осылайша екі апта пайдаланған соң тоқтату қажет.

Жусан бөлмедегі ауаны тазартып, жүйкені тыныштырады. Тіпті, моншаға түсерде жусан жапырақтарын пайдалануға болады.

Ауыз шаюға керекті тұнбаны бір ас қасық жусанды бір стакан қайнаған суға бұқтырып дайындайды.

Қара Жусан (лат. Artemisia fragrans ) - астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Каспий маңының құмдарында, Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Зайсан, Балқаш - Алакөл ойысында өседі. БИІКТІГІ 25 - 30 (45) см. Сабақтары көп бұтақты, түкті. Жапырағы ұсақ, олар екі рет қанатша тілімденген. Гүлдері қос жынысты. Күлтесі сары түсті. Маусым - қыркүйекте гүлдейді. Қара Жусанның құрамында шырышты және шайырлы заттар, каротин, С витамині, эфир майы мен аздаған алкалоидтар бар. Тамырында илік заттар, инулин және эфир майы болады. Қара Жусанның емдік қасиеті ерте кезден-ақ белгілі болған. Шөбі мен тамырының тұнбалары тәбет ашады, асқазан, ішек бездерінің қызметін күшейтеді, жүйке жүйесін тыныштандырады. Сондай-ақ оның тер шығаратын, ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Демікпеге шалдыққан адамға Қара Жусанның сабағы мен жапырағының түтінін иіскетеді. Қытай медицинасында бүйрекке тас байланғанда Қара Жусан шөбінің қайнатындысынан ванна жасайды. Қара Жусан - мал азықтық өсімдік.

Өткен сабақ бойынша жұмыс

«Кім жылдам» тәсілі бойынша білімдерін бағалау. Осы тәсіл арқылы әр студент берілген сұрақтарға бірінші болып жылдам жауап береді.

Ойынның мақсаты: білім алушыларды сұраққа жауап бере білуге үйрету.
Ойынның шарты: тақтаға сұрақты жазу. Студенттер бір - бірден шығып сұрақтарға жауап беру керек.

Сұрақтар:

1. Дәрілік өсімдіктің химиялық құрамы дегеніміз не?
Өсімдік құрамындағы биологиялық белсенді заттардың жиынтығы.

2. Биологиялық белсенді заттарға не жатады?
Алкалоидтар, гликозидтер, флавоноидтар, эфир майлары.

3. Эфир майларының қасиеті қандай?
Антисептикалық және қабынуға қарсы.

4. Флавоноидтардың әсері қандай?
Антиоксиданттық.

5. Таниндер қандай әсер береді?
Қан тоқтатқыш және тұтқыр.

6. Ақшайырдың латынша атауы қандай?
Achillea millefolium.

7. Ақшайыр қай тұқымдасқа жатады?
Күрделігүлділер тұқымдасына.

8. Ақшайырдың дәрілік бөлігі?
Жер үсті бөлігі (гүлі мен сабағы).

9. Ақшайыр қай кезде жиналады?
Гүлдеу кезеңінде.

10. Ақшайырдың негізгі әсері қандай?
Қан тоқтатқыш.

11. Асқазанға қалай әсер етеді?
Ас қорытуды жақсартады.

12. Ақшайыр құрамында қандай дәрумен бар?
К дәрумені.

13. Химиялық құрам неге байланысты өзгереді?
Климат пен жинау уақытына.

14. Ақшайыр қандай ауруларда қолданылады?
Қан кетуде, асқазан ауруларында.

15. Дұрыс сақталмаса не болады?
Белсенді заттар азаяды.

Жаңа тақырыпты бекіту:

Конспект жазу

Үй тапсырмасы

1️⃣ Теориялық тапсырма

«Ақшайырдың медицинадағы маңызы» тақырыбында 1–2 бет реферат жазу.

2️⃣ Кесте толтыру

3️⃣ Қосымша тапсырма

Ақшайырдан дайындалатын 3 дәрілік түрді (тұнба, шай, экстракт т.б.) жазу.

Сабақ/оқу қорытындысын жасау, бағалау:

Студент тақырыпты жетік меңгергендігін.Қойылған сұрақтарға толық жауап беріп, тұжырым жасай алса 90-100% дұрыс жауап берсе. Студент тақырып бойынша білімін көрсете алды бірақ оқытушының ескертулерінен кейін жөнделген кейбір нақты емес жауаптары болса. Логикалық ойлау дағдысын көрсете алса және нақты мысалдар келтіре отырып тұжырым жасай алса 75-89% дұрыс жауап берсе. Студент тақырыпты толық меңгермеген және қойылған сұрақтарға жүйелі жауап бермейді. Бірақ келесі материалды игеру үшін жетерлік тақырып бойынша жалпы түсінігі бар екенін көрсетсе. Ұғымдардың анықтамаларын толық айта алмаса немесе терминдерді оқытушының бірнеше жөндеулерінен кейін ғана дұрыс айта алса 50-74% дұрыс жауап берсе Студент сабаққа қатысқан. Оқу материалының білмейтіндігін немесе толық түсінбегендігі байқалса, анықтамаларды мүлдем білмесе немесе елеулі қателіктер жіберсе, оқытушының жөндеулерінен кейін де қатесін түзете алмаса дұрыс жауабы 50%-дан төмен болса.