«Үлгілі орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Әдістемелік құрал

Тақырыбы: «Девиантты мінез-құлықтың алдын алу»

Дайындаған: Жанайдарова Анар Сериковна

Үлгілі ауылы 2026 жыл

МАЗМҰНЫ

1. КІРІСПЕ

2. ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ (1-бөлім)

3. ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ ПЕДАГОГ-ПСИХОЛОГТЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСЫ (2-бөлім)

4. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ (3-бөлім)

5. ӘДІСТЕМЕЛІК ҚОЛДАУ РЕСУРСТАРЫ МЕН ҚОСЫМША МАТЕРИАЛДАР (4-бөлім)

6. ҚОРЫТЫНДЫ (соңғы бөлім)

7. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

ТҮСІНІК ХАТ

Бұл әдістемелік құрал жасөспірімдер арасындағы девиантты мінез-құлықтың алдын алуға бағытталған педагогтар мен педагог-психологтарға арналған. Қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, ақпараттың шектен тыс көптігі, цифрлық ортадағы қауіп-қатерлер жасөспірімдер психикасына тікелей әсер етеді. Осындай жағдайда мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы ерекше маңызға ие болады.

Ұсынылып отырған құралда девиантты мінез-құлықтың теориялық түсіндірмесі, оның түрлері мен туындау себептері кеңінен ашылған. Сонымен қатар жасөспірімдермен жүргізілетін алдын алу шаралары, педагог пен психологтың нақты іс-әрекеттері, практикалық жаттығулар және диагностикалық ұсыныстар берілген.

Әдістемелік материал мұғалімдерге, сынып жетекшілерге, психологтарға, сондай-ақ ата-аналарға жасөспірімдердің мінез-құлқындағы өзгерістерді ерте байқауға, оларды түзетуге және оқушыларға қолайлы эмоционалдық орта қалыптастыруға көмектеседі. Құралдағы материалды сабақтан тыс тәрбие сағаттарында, тренингтерде, ата-аналар жиналыстарында және жеке консультацияларда қолдануға болады.

Бұл әдістемелік құралдың мазмұны қарапайым, түсінікті тілмен беріліп, практикалық қолдануға ыңғайланып жазылған. Материалды әр педагог өз жұмыс бағытына сәйкестендіріп өзгерте немесе толықтыра алады.

КІРІСПЕ

Қазіргі заманда жасөспірімдердің тәрбиесі мен мінез-құлқына әсер ететін факторлар айтарлықтай көбейіп отыр. Ақпарат ағынының күшеюі, әлеуметтік желілердің шексіз қолжетімділігі, құрбы-құрдас әсерінің күшеюі бала психикасына тікелей ықпал етеді. Осындай өзгерістердің нәтижесінде жасөспірімнің эмоциялық тұрақтылығы әлсіреп, кей жағдайларда тәртіп бұзуға, агрессияға немесе жауапсыз әрекеттерге бейімділігі байқалуы мүмкін. Мұндай құбылыстарды ғылымда девиантты мінез-құлық деп атайды.

Жасөспірім кезеңі — адамның тұлғалық қалыптасуындағы ең күрделі әрі маңызды уақыт. Бұл шақта бала өзінің орнын іздейді, мінезі қалыптасады, ересектермен қарым-қатынасы өзгереді. Сондықтан педагог пен психолог үшін бұл жастағы балаларды жан-жақты бақылау, қолдау, бағыт беру аса қажет. Девиантты мінез-құлықтың алдын алу жұмыстары неғұрлым ерте басталса, соғұрлым тиімді болады.

Осы әдістемелік құралдың басты мақсаты – жасөспірімдер арасында кездесетін мінез-құлық ауытқушылықтарының себептерін анықтау, оның алдын алу жолдарын көрсету және мектеп жағдайында қолдануға қолайлы практикалық ұсынымдар беру. Құрал педагогтар, сынып жетекшілері, психологтар мен әлеуметтік педагогтардың жұмысында бағыт-бағдар ретінде пайдаланылады.

1-БӨЛІМ. ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Девиантты мінез-құлық дегеніміз не?

Девиантты мінез-құлық – бұл қоғамдағы қабылданған моральдық, құқықтық және әлеуметтік нормаларға сәйкес келмейтін, кейде әлеуметтік қауіпті әрекеттер мен қылықтар жиынтығы. Жасөспірімдер кезеңі физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік өзгерістерге толы, сондықтан олар сыртқы ортаға өте сезімтал болады. Көп жағдайда осы кезеңдегі мінез-құлық тұрақсыз, эмоцияны басқара алмау, қателіктер жасау сияқты көріністерге әкеледі.

Жасөспірімдердің девиантты мінез-құлығы әртүрлі формада байқалады: кейде бұл әрекеттер ашық, айқын көрініс табады, мысалы – жанжал шығару, дөрекілік көрсету, тәртіп бұзу; ал кейде жасырын сипатта болады, мысалы – өз-өзіне сенімсіздік, ішкі жан-дүниедегі күйзеліс, қоғамнан оқшаулану.

Девиантты мінез-құлықты зерттеу – қазіргі педагогика мен психологияның маңызды бағыты. Ол жасөспірімдердің тұлғалық дамуын, психологиялық тұрақтылығын түсінуге, сондай-ақ олардың әлеуметтік ортаға бейімделуін қамтамасыз етуге көмектеседі.

Девиантты мінез-құлықтың негізгі түрлері

Жасөспірімдер арасындағы девиантты мінез-құлық бірнеше негізгі топқа бөлінеді:

1. Агрессивті мінез-құлық

Бұл түрге жанжал шығару, дөрекілік, физикалық немесе сөздік қақтығыстар, сабырсыздық жатады. Агрессияның пайда болуы көбінесе эмоцияны дұрыс басқара алмау, күйзеліс немесе сыртқы қысым әсерінен туындайды.

2. Әлеуметтік нормаларды бұзу

Мұнда мектеп ережелерін орындамау, сабақтан қашу, тәртіпсіздік жасау, қоғамдық іс-шараларға қатысудан бас тарту сияқты әрекеттер кіреді. Мұндай мінез-құлық әлеуметтік бейімделудің төмендігін көрсетеді.

3. Тәуелділікке бейімділік (аддиктивті мінез-құлық)

Жасөспірімдердің кейбірі ойындарға, әлеуметтік желілерге, зиянды әдеттерге (темекі, алкоголь, наркотик) тәуелді болуға бейім. Бұл мінез-құлық олардың өмірлік дағдыларының дамуына кері әсер етеді, эмоционалдық тұрақтылықты төмендетеді.

4. Өзін-өзі зиян келтіретін әрекеттер

Өзін төмен бағалау, өз-өзіне сенімсіздік, депрессиялық көңіл-күй, кейде суицидтік ойлар – жасөспірімдердегі ең қауіпті девиантты әрекеттерге жатады. Мұндай мінез-құлық психологиялық қолдау мен алдын алу шараларын талап етеді.

5. Құқық бұзушылыққа жақын әрекеттер

Бұл топқа ұрлық, вандализм, заң бұзуға бейімді әрекеттер жатады. Әдетте бұл мінез-құлықтың түпкі себебі отбасылық, әлеуметтік және психологиялық факторлармен байланысты болады.

Девиантты мінез-құлықтың пайда болу себептері

Девиантты мінез-құлық көптеген факторлардың әсерінен туындайды. Оларды бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады:

Отбасылық факторлар: Ата-ананың бақылауының жоқтығы, үнемі қақтығыстардың болуы, эмоционалды қолдаудың аздығы, балаға деген мейірім мен қамқорлықтың жеткіліксіздігі жасөспірімнің мінез-құлқына теріс әсер етеді.

Мектептік факторлар: Мұғаліммен түсініспеушілік, оқу үлгерімінің төмендеуі, сыныптастық қысым, буллинг – жасөспірімнің психологиялық жай-күйіне кері әсер етеді және оларды теріс мінез-құлыққа итермелейді.

Құрдастар ортасы: Жасөспірімдер көбінесе өз құрдастарының ықпалына бейім. Жағымсыз топқа қосылу, мойындалуға деген күшті қажеттілік – девиантты мінез-құлыққа ықпал ететін маңызды факторлар.

Психологиялық факторлар: Өзін-өзі бағалаудың төмендігі, жалғыздық сезімі, күйзеліс, эмоционалдық тұрақсыздық – жасөспірімдердің девиантты қылыққа ұмтылуына себеп болуы мүмкін.

Әлеуметтік орта: Интернеттегі зиянды ақпарат, агрессия мен зорлықты насихаттайтын контент, бейнеойындар – жасөспірімдер психикасына теріс әсер етеді. Девиантты мінез-құлықтың алдын алу үшін осы факторларды түсіну және оларды ерте кезеңде анықтау өте маңызды. Бұл жасөспірімдерді әлеуметтік ортаға тиімді бейімдеуге, психологиялық және эмоционалдық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі.

2-БӨЛІМ. ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ ЖӘНЕ ПЕДАГОГ-ПСИХОЛОГТЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСЫ

Алдын алу жұмысының мақсаты

Жасөспірімдердің тұлғалық дамуына қолайлы психологиялық және әлеуметтік ортаны қалыптастыру – девиантты мінез-құлықтың алдын алу жұмысының басты мақсаты. Бұл мақсатқа жету арқылы педагогтар мен психологтар:

баланың эмоционалдық тұрақтылығын арттыра алады;

әлеуметтік дағдыларын жетілдіреді;

қауіпті мінез-құлыққа әкелетін факторларды ерте кезеңде анықтайды;

оқушыларды қоғамдағы ережелер мен моральдық нормаларды құрметтеуге үйретеді.

Мақсат тек мінез-құлықты түзету емес, сондай-ақ жасөспірімнің жеке қабілеттерін дамыту, өзін-өзі дұрыс бағалауға үйрету, әлеуметтік ортада тиімді байланыс орнатуға бағытталған.

Алдын алу жұмысының міндеттері

Алдын алу жұмысы бірнеше нақты міндеттерді көздейді:

1. Психологиялық бақылау жүргізу

Жасөспірімнің эмоционалдық жағдайын, әлеуметтік бейімделу деңгейін, мінез-құлық ерекшеліктерін жүйелі түрде бақылау. Бұл педагогтар мен психологтарға дер кезінде қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.

2. Тәрбиелік және дамытушылық жұмыстарды ұйымдастыру

Сыныптық сағаттар, тренингтер, топтық ойындар, шығармашылық іс-шаралар арқылы жасөспірімнің әлеуметтік және эмоционалдық дағдыларын дамыту.

3. Ата-аналармен бірлесіп жұмыс жасау

Үйде бақылауды күшейту, эмоционалды қолдау көрсету, балаға дұрыс үлгі болу, мінез-құлық мәселелерін бірге шешу – алдын алу шарасының маңызды бөлігі.

4. Қауіпсіз психологиялық ортаны қамтамасыз ету

Мектепте сенімді, қауіпсіз атмосфера қалыптастыру. Бұл жағдайда оқушы өзін бағалай білуді, эмоциясын бақылауды және әлеуметтік дағдыларын тиімді қолдануды үйренеді.

Алдын алу жұмысының бағыттары

Алдын алу жұмысы бірнеше бағытта жүргізіледі:

Профилактикалық бағыт

Оқушылар арасында мінез-құлық нормаларын насихаттау;

Эмоционалды интеллектті дамыту;

Қақтығыстарды бейбіт жолмен шешуді үйрету.

Түзетуші бағыт

Девиантты мінез-құлыққа бейім оқушылармен жеке жұмыс жүргізу;

Мотивацияны арттыру және әлеуметтік қолдау көрсету;

Психологиялық тренингтер мен ойындар арқылы мінез-құлықты түзету.

3. Білім беру бағыттары

Моральдық және құқықтық тәрбие сабақтарын өткізу;

Әлеуметтік дағдылар мен мәдениетті мінез-құлыққа үйрету;

Оқушыларға дұрыс шешім қабылдауды үйрету.

4. Қоғамдық және ата-аналық бағыттар

Отбасымен бірлескен іс-шаралар ұйымдастыру;

Қауіпсіздік ережелерін үйрету;

Қоғамдағы жауапкершілікті арттыру.

Алдын алу жұмысының әдістері мен тәсілдері

Алдын алу жұмыстарын жүргізу үшін педагогтар мен психологтар әртүрлі әдістерді қолданады:

1. Сауалнама және психологиялық тестілеу

Бұл әдіс жасөспірімнің эмоциялық жағдайын, мінез-құлық ерекшеліктерін, стресске реакциясын анықтауға көмектеседі.

2. Топтық тренингтер мен ойындар

Эмоцияны басқару, сенімді қарым-қатынас орнату, конфликтті шешу дағдыларын дамытуға бағытталған.

3. Сыныптық сағаттар

Девиантты мінез-құлықтың түрлері, оның салдары және алдын алу жолдары туралы ақпарат беру.

4. Шығармашылық және спорттық іс-шаралар

Мәдени, шығармашылық және спорттық әрекеттер арқылы жасөспірімнің өзін-өзі көрсетуге, қызығушылықтарын дамытуға, стрессті азайтуға жағдай жасалады.

5. Индивидуалды кеңес беру

Девиантты мінез-құлыққа бейім оқушылармен жеке кездесулер, психологиялық кеңестер өткізу, олардың мәселелерін тыңдап, дұрыс бағыт беру.

Практикалық ұсынымдар

Оқушылардың мінез-құлқын жүйелі түрде бақылап отыру.

Психологиялық қолдау мен кеңес беруді тұрақты ұйымдастыру.

Топтық және жеке жұмыстар арқылы әлеуметтік дағдыларын дамыту.

Ата-аналармен тұрақты байланыста болып, үйлесімді тәрбиелік орта құру.

Девиантты мінез-құлыққа жол беретін факторларды азайту: стресс, агрессия, оқшаулану.

Алдын алу жұмысының нәтижесінде жасөспірімдер өз эмоциясын бақылауды үйренеді, әлеуметтік ортада дұрыс әрекет етуді меңгереді және девиантты қылыққа бейімділігі азаяды.

ДИАГНОСТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТАР

Девиантты мінез-құлыққа бейім жасөспірімдерді ерте анықтау – педагог пен психологтың практикалық жұмысының басты бағыттарының бірі. Диагностикалық жұмыстар оқушының психологиялық, эмоционалдық және әлеуметтік жағдайын бағалауға мүмкіндік береді.

Негізгі әдістері:

Бақылау: Сыныптағы тәртіп, сабаққа қатысу, құрдастармен қарым-қатынас, эмоциялық реакциялар жүйелі түрде тіркеледі.

Сауалнама және психологиялық тестілеу: Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы, эмоциялық тұрақтылығы, әлеуметтік бейімделуін анықтау үшін қолданылады.

Құрдастар арасындағы бағалау: Топтағы орны мен өзара қарым-қатынасын зерттеу арқылы девиантты мінез-құлық ықтималдығын анықтау.

Ата-аналық сұхбат: Үйдегі мінез-құлық ерекшеліктерін және сыртқы факторлардың әсерін бағалау.

Қосымша ұсыныстар:

Диагностикалық нәтижелер бойынша педагог пен психолог әр оқушымен жеке жұмыс жоспарын құрады.

Бақылау журналын жүргізу арқылы мінез-құлықтағы өзгерістерді жүйелі қадағалау.

ТҮЗЕТУ-ДАМЫТУ ЖАТТЫҒУЛАРЫ

Түзету-дамыту жаттығулары жасөспірімнің мінез-құлық ерекшеліктерін қалыпқа келтіру, эмоцияны басқару және әлеуметтік дағдыларын дамытуға бағытталған.

Негізгі әдістер:

Жеке жұмыс: Девиантты қылыққа бейім оқушымен жеке кездесулер өткізу. Мақсаты – өз эмоциясын түсіну, сенімді қарым-қатынас орнату, өзін-өзі бақылау дағдыларын дамыту.

Топтық тренингтер: Сынып немесе шағын топ ішінде эмоцияны басқару, конфликтіні бейбіт жолмен шешу, өзара сыйластық дағдыларын қалыптастыру.

Сынып сағаттары: Девиантты мінез-құлық түрлері, олардың салдары мен алдын алу жолдары бойынша ақпарат беру.

Шығармашылық және спорттық іс-шаралар: Жасөспірімнің қабілеттерін дамыту, өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік беру, стрессті азайту.

Практикалық мысалдар:

Рөлдік ойындар: «Қақтығысты шешу жолдары», «Эмоцияларым менің қолымда».

Топтық жобалар: сыныпта достық қарым-қатынас пен қолдауды дамыту.

Шығармашылық тапсырмалар: сурет, эссе, бейнеролик арқылы эмоцияны түсіндіру.

АТА-АНАЛАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ЖҰМЫСТАР

Ата-аналармен бірлескен жұмыс – девиантты мінез-құлықты түзету мен алдын алудың маңызды бөлігі.

Негізгі бағыттары:

Үйдегі бақылау: Балаға эмоционалды қолдау көрсету, мейірім мен назар аудару, тәртіп пен жауапкершілікті қалыптастыру.

Психологиялық кеңестер: Девиантты мінез-құлыққа бейім балаларға арналған практикалық ұсыныстар беру.

Отбасылық тренингтер: «Қақтығысты бірге шешу», «Эмоцияны басқару жолдары» сияқты сценарийлер арқылы ата-аналарды белсенді қатыстыру.

Үй тапсырмалары: Шығармашылық немесе әңгімелесу жаттығулары арқылы ата-ана мен баланың арасындағы байланысты нығайту.

Қосымша материал:

Ата-аналарға арналған кеңестер жинағы: «Баланың эмоционалды дамуын қолдау», «Әлеуметтік дағдыларды үйде дамыту».

Психологпен бірлескен жеке кездесулер: проблемалық жағдайларды талқылау және түзету жолдарын қарастыру.

3-БӨЛІМ. МОНИТОРИНГ ЖӘНЕ БАҒАЛАУ

Мониторингтің мазмұны мен мақсаты

Жасөспірімдер арасындағы девиантты мінез-құлықтың алдын алу жұмыстары жүйелі түрде жүргізілгенде ғана оң нәтиже береді. Сол себепті педагог пен психолог үшін мониторинг – мінез-құлықтағы өзгерістерді бақылаудың, дер кезінде шара қолданудың және нәтижені бағалаудың ең тиімді құралы.

Мониторингтің негізгі мақсаты – оқушылардың эмоционалды, әлеуметтік және мінез-құлық ерекшеліктеріндегі өзгерістерді ұзақ мерзімде қадағалау, алынған мәліметтер негізінде түзету жұмыстарының тиімділігін арттыру.

Мониторинг жасөспірімдердің:

жалпы тәртібі;

сабақтағы белсенділігі;

достарымен қарым-қатынасы;

эмоцияны басқару дағдылары;

өзін-өзі бағалауы;

девиантты мінез-құлық белгілерінің көріну жиілігі

сияқты аспектілерін қамтиды.

Бұл мәліметтер педагог пен психологқа оқушының жағдайын тереңірек түсінуге, проблеманы ерте анықтауға және тиімді бағыт таңдауына мүмкіндік береді.

Мониторинг жүргізу кезеңдері

Мониторинг жұмысы белгілі бір кезеңдер арқылы жүзеге асады. Әр кезең өз мақсатына қарай жоспарланып, жүйелі түрде қайталанады.

1) Бастапқы диагностика:

Жыл басында немесе тоқсан басында жүргізіледі. Психологиялық тесттер, сауалнамалар, бақылау парақтары қолданылып, әр оқушының бастапқы психологиялық портреті жасалады.

Бұл кезең педагог үшін «бала қандай күйде?», «қандай қиындық бар?» деген сұрақтарға жауап береді.

2) Аралық мониторинг:

Тоқсан сайын немесе ай сайын жүргізіледі.

Мақсаты – оқушының мінез-құлқындағы, эмоциялық жағдайындағы өзгерістерді бақылау.

Аралық мониторинг девиантты мінез-құлық белгілерінің күшеюін немесе азаюын анықтауға көмектеседі.

3) Қорытынды мониторинг:

Оқу жылының соңында жүргізіледі.

Екі мақсатты көздейді:

жүргізілген түзету жұмыстарының нәтижесін анықтау;

келесі оқу жылына арналған жеке жоспарды дайындау.

4) Салыстырмалы талдау:

Бастапқы, аралық және қорытынды мониторинг нәтижелері бір-бірімен салыстырылып, әр оқушы бойынша динамика анықталады.

Педагог пен психологтың бірлескен отырысында талдау жасалып, қорытынды ұсыныстар беріледі.

Бағалау әдістері және құралдары

Мониторинг пен бағалау барысында әртүрлі әдістер қолданылады. Әдістердің әртүрлі болуы нәтижені нақты әрі шынайы көрсетуге мүмкіндік береді.

Негізгі бағалау құралдары:

Бақылау кестелері

Оқушының жеке даму картасы

Психологиялық тесттер

Әлеуметтік-психологиялық сауалнамалар

Мұғалімнің субъективті бағасы

Ата-ананың кері байланысы

Топтық салыстырмалы диаграммалар

Бағалау бағыттары:

1. Эмоциялық тұрақтылық деңгейі – ашуланшақтық, сезімталдық, күйзеліске бейімділік.

2. Әлеуметтік бейімделу – достармен қарым-қатынас, топтағы орны, конфликтке қатысу жиілігі.

3. Мінез-құлық тәртібі – сабаққа кешігу, сабақтан қашу, тәртіп бұзу, агрессивті әрекеттер.

4. Оқу мотивациясы – сабаққа қызығушылық, тапсырмаларды орындау жауапкершілігі.

Бұл критерийлер бойынша оқушы «төмен», «орта», «жақсы» деңгейде бағаланады. Бағалау шкаласы өте күрделі болмауы керек, себебі педагог пен психолог күнделікті қолдануы қажет.

Мониторинг нәтижесі бойынша жұмыс түрлері

Мониторинг нәтижелері талданған соң әр оқушыға жеке немесе топтық деңгейде жұмыс түрлері жоспарланады.

1) Жеке түзету жоспары:

Девиантты мінез-құлыққа бейім оқушыларға арнайы түзету бағдарламасы жасалады.

Мысалы:

өзін-өзі бағалауды көтеру жаттығулары;

ашуды бақылау әдістері;

қарым-қатынасты реттеу;

агрессияның алдын алу жаттығулары.

2) Топтық жұмыс жоспары:

Сынып ұжымының эмоционалды климатына әсер ету мақсатында тренингтер, топтық ойындар, пікірталас сабақтары жүргізіледі.

3) Ата-анамен байланыс:

Мониторинг нәтижесі ата-аналарға түсінікті тілде жеткізіліп, ұсыныстар беріледі.

Ата-аналардың пікірлері ескеріледі.

4) Мұғалімдермен әдістемелік кеңес:

Педагогтарға оқушының мінез-құлқына қалай қолдау көрсету керек екені түсіндіріледі.

Қажет жағдайда мұғалімге оқушымен жеке жұмыс тәсілдері ұсынылады.

4.5. Мониторинг пен бағалау жұмысының маңызы

Мониторинг – жай тіркеу емес, бұл педагог пен психологқа бағыт беретін маңызды құрал.

Оның маңызы:

Мәселені ерте анықтауға көмектеседі;

Түзету жұмысының дұрыс бағытын таңдауға мүмкіндік береді;

Мінез-құлық динамикасын нақты көрсетеді;

Ата-ана, педагог және психолог арасындағы байланысты нығайтады;

Әр оқушыға жеке көзқарас қалыптастырады;

Девиантты мінез-құлықтың алдын алуда нақты нәтиже береді.

Мониторинг жүйелі, нақты және үнемі жүргізілгенде ғана оқушының өзгерісі айқын көрінеді.

МОНИТОРИНГ ӘДІСТЕРІ

Мониторинг жүргізуде педагог пен психолог бірнеше тиімді әдісті қолданады. Олардың әрқайсысы оқушының даму динамикасын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді.

1. Жүйелі бақылау

Педагог күнделікті сабақ барысында оқушының өзіне тән әрекеттерін, сыныпта өзін ұстау мәдениетін, эмоциялық реакцияларын бақылап, арнайы журналға белгілеп отырады. Бұл қарапайым әдіс болғанымен, өте тиімді.

2. Психодиагностикалық әдістер

Психолог мінез-құлық ерекшеліктерін анықтауға арналған тесттер, сауалнамалар және жобалық әдістер қолданады.

Мысалы:

Өзін-өзі бағалау шкаласы;

Агрессия деңгейін анықтау;

Стресске төзімділік тесті;

Қарым-қатынас картасы;

Эмоциялық жағдайды бағалау сауалнамалары.

3. Құрдастар арасындағы бақылау

Жасөспірім кезеңінде құрдастардың пікірі өте маңызды. Сол себепті топтық ойындар, бірлескен жұмыстар, дебаттар арқылы оқушылардың қарым-қатынас деңгейі анықталады. Көшбасшы, тұйық, белсенді, оқшауланған оқушылар айқын көрінеді.

4. Ата-анамен кері байланыс

Ата-ана – мониторингтегі негізгі ақпарат көздерінің бірі. Үйдегі мінез-құлық кейде мектептегіден мүлдем өзгеше болуы мүмкін, сондықтан ата-анадан алынған мәлімет ерекше құнды.

5. Сынып жетекшісі, мұғалімдер ұжымының талдауы

Бір оқушыны әр пән мұғалімі түрлі қырынан байқайды. Коллегиялық талдау жасөспірімнің мінез-құлық картинасын нақтырақ көрсетеді.

МОНИТОРИНГ НӘТИЖЕЛЕРІН БАҒАЛАУ

Мониторинг нәтижелерін бағалау – алдын алу және түзету жұмыстарының тиімділігін тексерудің маңызды кезеңі. Бағалау арқылы педагог пен психолог қандай әдістің әсері бар екенін, қай бағытты күшейту қажет екенін анықтайды.

Бағалау бірнеше деңгейде жүргізіледі:

1. Сандық көрсеткіштер:

Тәртіп бұзушылықтың азаюы;

Сабаққа қатысудың тұрақтануы;

Агрессия, жанжал, дөрекілік фактілерінің төмендеуі.

2. Сапалық көрсеткіштер:

Жасөспірімнің эмоционалды тұрақтануы;

Қарым-қатынас мәдениетінің жақсаруы;

Өзін-өзі бағалаудың көтерілуі;

Өз ойын ашық айта алуы;

Сенімділік деңгейінің артуы.

3. Жеке даму картасын талдау

Әр оқушы үшін жеке бақылау парағы толтырылады. Оқу жылының соңында мінез-құлықтағы өзгеріс динамикасы анық көрінеді.

4. Педагог-психологтың қорытынды есебі

Мониторинг бойынша тоқсандық немесе жылдық есеп дайындалады. Есепте:

жасалған түзету жұмыстары,

оқушылардың қатысу деңгейі,

тәуекел топтары,

алдағы кезеңге ұсыныстар көрсетіледі.

МОНИТОРИНГ НӘТИЖЕСІН НЕ ҮШІН ҚОЛДАНАДЫ?

Түзету-дамыту жұмыстарын жоспарлау;

Әр оқушы үшін жеке бағдарлама құру;

Қауіп тудыратын жағдайларды алдын ала болжау;

Ата-анамен жұмыс бағытын нақтылау;

Мектеп ішіндегі профилактикалық іс-шараларды жетілдіру.

Мониторинг – тек бақылау емес, ол оқу орнының балалардың қауіпсіз дамуына бағытталған жүйелі жұмысының негізгі бөлігі болып табылады.

4-БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҚОЛДАУ РЕСУРСТАРЫ МЕН ҚОСЫМША МАТЕРИАЛДАР

Бұл бөлім девиантты мінез-құлықтың алдын алу және түзету жұмыстарын ұйымдастыратын педагогтар мен мамандарға арналған кәсіби ресурстар жинағын қамтиды. Ресурстар теориялық білімді толықтырып қана қоймай, практикалық жұмыстың тиімділігін арттыруға бағытталған.

Практик-педагогқа арналған әдістемелік ресурстар

Бұл бөлімде педагог-психологтардың, әлеуметтік педагогтардың және сынып жетекшілерінің күнделікті жұмысында жиі қолданылатын материалдар топтастырылған.

Қамтылатын материалдар:

Девиантты мінез-құлықты ерте анықтау индикаторлары

Қауіпсіз мектеп ортасын ұйымдастыруға арналған модельдер

Тәуекел тобындағы оқушылармен жеке жұмыс жоспарлары

Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді профилактикалық бағдарламалар

Мақсаты: педагогтың жұмысын жеңілдету, дайын шаблондармен қамтамасыз ету, уақытты үнемдеу.

Психодиагностикалық әдістемелер жинағы

Бұл бөлім оқу орнында оқушылардың эмоционалдық, мінез-құлықтық және тұлғалық ерекшеліктерін бағалау үшін қолдануға болатын диагностикалық құралдарды ұсынады.

Қолдануға ұсынылатын әдістер:

«Жасөспірімнің әлеуметтік бейімделуі» сауалнамасы

Эмоциялық жай-күйді анықтау шкаласы

«Қақтығысқа бейімділік деңгейі» тесті

Өзін-өзі бағалау диагностикалық картасы

Интернет-тәуелділік индикаторлары

Артықшылығы:

Жедел жүргізіледі

Оқушының жағдайын объективті бағалауға мүмкіндік береді

Коррекциялық жұмыстың бағытын дәл таңдауға сеп болады

Түзету және дамыту бағдарламалары

Бұл бөлім девиантты мінез-құлықты түзетуге арналған дайын авторлық бағдарламалар мен жаттығуларды қамтиды.

Бағдарлама құрылымдары:

1. Эмоцияларды реттеу тренингтері

– тыныс алу техникасы

– агрессияны басқару жаттығулары

– стресс-төзімділікті арттыру

2. Коммуникативтік дағдыларды дамыту

– рөлдік ойындар

– «Қиын жағдайдан шығу» тренингі

– топтық пікірталас әдістері

3. Мотивация және өзін-өзі дамыту

– мақсат қою техникасы

– «Жетістік баспалдағы»

– жеке даму картасы

4. Әлеуметтік-психологиялық тренингтер

– топ ішіндегі сенімді коммуникация

– конфликтіні бейбіт шешу әдісі

Ата-аналарға арналған ақпараттық материалдар

Бұл бөлім отбасымен жұмысты күшейтуге арналған материалдардан тұрады.

Құрамы:

«Баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді қалай танып білуге болады?» жадынамасы

Ата-аналар жиналысына арналған дайын презентациялар

Үйдегі тәртіп пен шектеулерді дұрыс қою бойынша ұсыныстар

Жасөспірім психологиясы туралы түсіндірме парақшалар

Пайдасы:

Ата-ана мен мектеп арасындағы серіктестікті күшейтеді, профилактика тиімділігін арттырады.

Қосымша визуалды және мультимедиялық материалдар

Мұнда тәрбие сағаттарына, тренингтерге және психологиялық сабақтарға арналған түрлі визуалды құралдар ұсынылады.

Материал түрлері:

Постерлер, инфографикалар

Видеороликтерге сілтемелер

Тәрбиелік ситуацияларды үлгі ретінде қолдануға болатын қысқа видеокейстер

Сабақ барысында қолдануға болатын QR-кодтар

Педагогқа арналған кәсіби қолдау платформалар

ҚОРЫТЫНДЫ

Девиантты мінез-құлықтың алдын алу және түзету – білім беру ұйымдарының тәрбиелік жүйесінде ерекше маңызға ие бағыттардың бірі. Қазіргі мектеп оқушыларының әлеуметтік-психологиялық жағдайларының күрделенуі, ақпараттық кеңістіктің әсері, құрдастар ортасының ықпалы мінез-құлықтағы ауытқулардың жиілеуіне әкеліп отыр. Сондықтан педагогтар мен психологтардың жүйелі, ғылыми негізделген, мақсатты жұмысы қажеттілікке айналды.

Осы әдістемелік құралда девиантты мінез-құлықтың ұғымы, себептері, түрлері, алдын алу жолдары мен түзету шаралары жан-жақты қарастырылды. Педагогтар мен психологтарға арналған сабақ жоспарлары, тренинг үлгілері, практикалық жаттығулар, кейс жағдайлары мен олардың шешімдері ұсынылды. Әдістеме білім беру ұйымдарындағы профилактикалық жұмыстың бағыттарын нақтылап, әр маманның кәсіби қызметін жоспарлауға мүмкіндік береді.

Құралдағы материалдар:

оқушылардың мінез-құлық ерекшеліктерін дұрыс бағалауға;

тәуекел тобына жататын оқушыларды ерте анықтауға;

ата-анамен, сынып жетекшімен және мектеп әкімшілігімен өзара тиімді байланыс орнатуға;

девиантты мінез-құлықтың алдын алудың кешенді моделін құруға көмектеседі.

Жүйелі профилактика — мектептегі қауіпсіз психологиялық ортаның кепілі. Бұл жұмыстың басты мақсаты – балаға қолдау көрсету, тыңдай білу, дұрыс бағыт беру, өзіндік реттеу дағдыларын дамыту және жағымды мінез-құлық қалыптастыру. Балаға әсер етудің ең тиімді жолы – шамадан тыс қадағалау емес, қолдау мен түсіністікке негізделген серіктестік қарым-қатынас.

Қорытындылай келе, девиантты мінез-құлықтың алдын алу – уақытша шара емес, кешенді, көпжақты, үздіксіз жүргізілетін педагогикалық-психологиялық процесс. Бұл әдістемелік құрал педагогтардың кәсіби қызметін жетілдіруге, оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және мектептегі тәрбие жұмысының тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. ҚР Білім және ғылым министрлігі. «Психологиялық қызметтің жұмыс қағидалары», 2020–2024 жж.

2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

3. Жарықбаев Қ. «Психология». – Алматы: Білім, 2017.

4. Тәженова Л. «Жасөспірім психологиясы және мінез-құлық ерекшеліктері». – Алматы, 2019.

5. Личко А.Е. «Патохарактерология подростков». – Санкт-Петербург, 2016.

6. Эриксон Э. «Психоәлеуметтік даму теориясы». – Мәскеу, 2015.

7. ЮНИСЕФ. Жасөспірімдердің қауіпсіздігі және психологиялық қолдау жөніндегі материалдар, 2022.

8. OECD Education Reports. «Student Well-being and Behaviour», 2021.

9. ҚР БҒМ. Балалар арасында буллингтің және девиантты мінез-құлықтың алдын алу жөніндегі әдістемелік нұсқаулықтар.

10. Интернет-ресурстар:

– Psiholog.kz

– Bilimland.kz

– Zharar.com (тәрбие сағаттары мен тренингтер бөлімі)