Ахметова Багила Турсыновна

Бастауыш сынып мұғалімі

Павлодар облысы білім беру басқармасы, Павлодар ауданының білім беру бөлімінің «Маралды НЖББМ» КММ

ДИНАМИКАЛЫҚ ӘДІСТЕР АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ СӨЗДІК ҚОРЫН ДАМЫТУ

Аннотация. Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамытудағы динамикалық әдістердің тиімділігі қарастырылады. Оқушылардың тілдік дағдыларын қалыптастырудағы белсенді оқыту тәсілдерінің маңызы ашылады. Сабақ барысында ойын, қимыл-қозғалыс, топтық жұмыс және практикалық тапсырмаларды қолдану ерекшеліктері сипатталады. Динамикалық әдістер оқушының қызығушылығын арттырып, сөйлеу белсенділігін күшейтетіні көрсетіледі. Сонымен қатар бұл әдістердің сөздік қорды байытуға ықпалы тәжірибе негізінде талданады. Оқушылардың өз ойын еркін жеткізуіне жағдай жасалатыны айқындалады. Бұл әдістер бастауыш сыныпта сапалы білім берудің маңызды құралы болып табылады.

Кілттік сөздер: динамикалық әдістер, сөздік қор, бастауыш сынып, тіл дамыту, белсенді оқыту, сөйлеу дағдылары.

Қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың тілдік құзыреттілігін қалыптастыру – білім сапасының негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар адамның ойлау жүйесінің негізі, дүниетанымының қалыптасу құралы. Сондықтан бастауыш сынып кезеңінде оқушының тілдік дамуына ерекше назар аудару қажет. Бұл кезеңде бала қоршаған ортаны танып, өз ойын жеткізуге үйренеді, сөйлеу мәдениеті қалыптасады, сөздік қоры қарқынды түрде дамиды. Осы уақытта берілген білім мен қалыптасқан дағдылар оқушының кейінгі оқу сатыларындағы жетістігінің берік негізін қалайды.

Бастауыш сыныптағы қазақ тілі сабақтарының басты мақсаты – оқушының дұрыс, анық, жүйелі және еркін сөйлеуін қалыптастыру. Бұл мақсатқа жету үшін оқушылардың сөздік қорын жүйелі түрде байытып, жаңа сөздерді меңгертіп қана қоймай, сол сөздерді күнделікті сөйлеу барысында орынды қолдануға үйрету маңызды. Өйткені сөздік қоры жеткіліксіз оқушы өз ойын толық жеткізе алмайды, сөйлеуі қысқа әрі бірсарынды болады. Ал сөздік қоры бай оқушы ойын нақты, әсерлі және мазмұнды жеткізе алады [1, б.102].

Бүгінгі таңда білім беру үдерісі оқушының белсенділігін арттыруға, оның жеке тұлға ретінде дамуына бағытталған. Дәстүрлі оқыту тәсілдерімен қатар, оқушыны әрекетке тартып, қызығушылығын оятатын, шығармашылық қабілетін дамытатын заманауи әдістерді қолдану қажеттілігі артып отыр. Осындай тиімді әдістердің бірі – динамикалық әдістер. Динамикалық әдістер оқыту процесін жандандырып, оқушыны сабаққа белсенді қатыстыру арқылы білімді терең әрі жеңіл меңгеруге мүмкіндік береді. Бұл әдістер арқылы оқушы тек тыңдаушы емес, білімді өз бетімен ізденіп, меңгеретін белсенді тұлғаға айналады [1, б.175].

Динамикалық әдістердің ерекшелігі – олардың әрекетке негізделуі. Сабақ барысында ойын элементтері, қозғалыс, топтық жұмыс, рөлдік тапсырмалар қолданылып, оқушылардың сөйлеу белсенділігі артады. Мұндай ортада оқушылар өз ойын еркін жеткізіп, жаңа сөздерді табиғи түрде меңгереді. Сонымен қатар бұл әдістер оқушылардың қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың ойлау қабілетін, қиялын, коммуникативтік дағдыларын дамытады[2, б.354].

Осыған байланысты бастауыш сыныпта оқушылардың сөздік қорын дамытуда динамикалық әдістерді тиімді пайдалану өзекті мәселе болып табылады. Себебі бұл әдістер оқушылардың тілдік дағдыларын қалыптастыруда, олардың сөйлеу мәдениетін жетілдіруде маңызды рөл атқарады.

Бұл мақаланың мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамытуда динамикалық әдістердің тиімділігін ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеу және оларды оқу үдерісінде қолдану жолдарын көрсету. Мақсатқа жету барысында оқушылардың сөздік қорын дамытудың маңызын ашу, динамикалық әдістердің мазмұны мен ерекшелігін түсіндіру, тәжірибеде қолданылатын тиімді тәсілдерді сипаттау және оқушылардың сөйлеу дағдыларын жетілдіру жолдарын айқындау көзделеді. Бұл бағыттағы жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушылардың сөздік қоры байып, сөйлеу қабілеті дамып, өз ойын еркін әрі сауатты жеткізе алатын тұлға қалыптасады [2, б.404].

Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту – олардың тілдік және жалпы интеллектуалдық дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Сөздік қор – адамның тілдік байлығының негізі ғана емес, сонымен қатар оның ойлау қабілетінің, дүниетанымының және қарым-қатынас жасау мәдениетінің айнасы. Оқушы неғұрлым көп сөз білсе, соғұрлым өз ойын толық, нақты және түсінікті жеткізе алады. Ал сөздік қоры шектеулі оқушы өз ойын жеткізуде қиындыққа тап болады, сөйлеуі қысқа әрі бірсарынды болады.

Бастауыш сынып кезеңінде оқушының сөздік қоры қарқынды түрде дамиды. Бұл кезеңде бала жаңа сөздерді тез қабылдайды, оларды есте сақтайды және біртіндеп өз сөздік қорына енгізе бастайды. Сондықтан осы жаста жүргізілген жүйелі жұмыс оқушының тілдік дамуына үлкен әсер етеді. Мұғалім оқушылардың сөздік қорын тек көбейтумен шектелмей, сол сөздерді дұрыс, орынды қолдануға үйретуі қажет. Себебі сөзді білу бір бөлек, ал оны сөйлеуде қолдану – мүлде басқа деңгей [3, б.54].

Оқушының сөздік қоры екі деңгейде қалыптасады: пассивті және активті. Пассивті сөздік қор – оқушы түсінетін, бірақ күнделікті сөйлеуде қолданбайтын сөздер. Ал активті сөздік қор – оқушының өз сөйлеуінде еркін қолданатын сөздері. Көп жағдайда оқушылар көптеген сөздердің мағынасын түсінгенімен, оларды сөйлеу барысында қолдана алмайды. Сондықтан мұғалімнің басты міндеті – осы пассивті сөздерді белсенді түрде қолданылатын активті сөздік қорға айналдыру.

Бұл міндетті жүзеге асыру үшін сабақ барысында оқушыларды сөйлету, оларды түрлі жағдайларда жаңа сөздерді қолдануға ынталандыру маңызды. Яғни оқушы тек тыңдап қана қоймай, өзі айтып, өз ойын жеткізуге мүмкіндік алуы керек. Мұндай жағдайда ғана сөздер есте сақталып, сөйлеу барысында қолданысқа енеді.

Осы тұрғыдан алғанда динамикалық әдістердің маңызы ерекше. Динамикалық әдістер – оқыту үдерісінде қозғалыс, әрекет, ойын элементтері арқылы оқушының белсенділігін арттыруға бағытталған тәсілдер. Бұл әдістер сабақтың бірсарынды өтуіне жол бермей, оны қызықты әрі мазмұнды етеді. Оқушылар сабақ барысында әрекетке түсіп, өзара қарым-қатынас жасап, жаңа сөздерді табиғи түрде меңгереді.

Динамикалық әдістердің басты ерекшелігі – оқушының белсенді қатысуында. Мұндай сабақтарда оқушы тек тыңдаушы емес, білім алудың белсенді қатысушысы болады. Ол ойланады, жауап береді, әрекет жасайды, өз ойын білдіреді. Бұл өз кезегінде оқушының қызығушылығын арттырып, оқу мотивациясын күшейтеді.

Сонымен қатар динамикалық әдістер әрекет арқылы үйренуге негізделген. Яғни оқушы сөзді жай ғана жаттап алмайды, оны белгілі бір іс-әрекет барысында қолданады. Бұл тәсіл арқылы білім есте жақсы сақталады және ұзақ уақыт бойы ұмытылмайды. Мысалы, ойын барысында немесе рөлдік тапсырмалар кезінде оқушы жаңа сөздерді еркін қолданып, оларды табиғи түрде меңгереді [3, б.119].

Динамикалық әдістер сабақтың қызықты өтуіне де ықпал етеді. Сабақта қозғалыс, ойын, түрлі тапсырмалар қолданылған кезде оқушылар жалығып кетпейді, керісінше белсенділік танытады. Мұндай ортада оқушылар өздерін еркін сезініп, сөйлеуден қорықпайды. Бұл олардың сөйлеу дағдыларын дамытуға үлкен мүмкіндік береді.

Тағы бір маңызды ерекшелік – эмоционалды жағдайдың қалыптасуы. Оқушы өзін жайлы сезінген кезде ғана еркін сөйлей алады. Динамикалық әдістер арқылы сабақта жағымды психологиялық ахуал қалыптасып, оқушылардың өзіне деген сенімі артады. Сонымен қатар бұл әдістер оқушылардың жылдам ойлау дағдыларын дамытады. Түрлі тапсырмалар мен ойындар барысында оқушылар тез ойланып, жылдам жауап беруге үйренеді. Бұл олардың тілдік және логикалық ойлау қабілеттерін жетілдіреді [4, б. 92].

Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамытуда динамикалық әдістер ерекше орын алады. Бұл әдістер оқыту үдерісін жандандырып, оқушыларды белсенді әрекетке тартады. Әсіресе бастауыш жастағы балалар үшін қозғалыс, ойын, қарым-қатынас арқылы үйрену тиімді болып табылады. Сондықтан сабақ барысында динамикалық әдістерді жүйелі қолдану оқушылардың сөздік қорын байытып қана қоймай, олардың сөйлеу дағдыларын табиғи түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Ойын арқылы оқыту – динамикалық әдістердің ең тиімді түрлерінің бірі. Ойын барысында оқушы өзін еркін сезінеді, қорықпай сөйлейді және белсенді қатысады. Бұл жағдай жаңа сөздерді оңай меңгеруге ықпал етеді. Мысалы, «Басқаша айт» ойынында оқушылар берілген сөздің орнына мағынасы ұқсас сөздерді табады, бұл олардың синонимдерді меңгеруіне көмектеседі. «Кім көп сөз айтады?» ойыны арқылы оқушылар белгілі бір тақырыпқа байланысты мүмкіндігінше көп сөз айтуға тырысады, нәтижесінде олардың сөздік қоры кеңейеді. Ал «Тыйым салынған сөз» ойыны оқушыларды бір сөзді қайталамай, оның орнына басқа сөздер табуға үйретеді. Мұндай ойындар оқушылардың ойлау қабілетін дамытып, сөз таңдауға, сөйлеуді түрлендіруге дағдыландырады. Сонымен қатар ойын барысында оқушылар бір-бірімен қарым-қатынас жасап, өз ойын еркін жеткізуге үйренеді [4, б.182].

Қимыл-қозғалыс арқылы оқыту да бастауыш сынып оқушылары үшін өте тиімді. Бұл әдіс оқушылардың есте сақтау қабілетін арттырып, оқу процесін қызықты етеді. Балалар сөздерді тек естіп қана қоймай, оны қимыл арқылы көрсеткенде, сол сөзді жақсырақ есте сақтайды. Мысалы, белгілі бір әрекетті білдіретін сөздерді қимылмен көрсету арқылы оқушылар олардың мағынасын тез меңгереді. Рөлдік ойындар барысында оқушылар белгілі бір кейіпкердің рөлін ойнап, сол кейіпкердің сөздерін қолданады. Мұндай тапсырмалар балалардың қиялын дамытып, сөйлеу белсенділігін арттырады. Сонымен қатар қозғалыс арқылы оқыту оқушылардың шаршауын азайтып, сабаққа деген қызығушылығын сақтауға көмектеседі.

Топтық және жұптық жұмыс оқушылардың қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуда маңызды рөл атқарады. Мұндай жұмыс түрлерінде оқушылар бір-бірімен сөйлесіп, пікір алмасады, өз ойын дәлелдеуге тырысады. Жұппен жұмыс кезінде оқушылар әңгіме құрастырып, бір-бірінің ойын толықтырады. Ал топтық жұмыс барысында олар ортақ тапсырманы орындап, бірге шешім қабылдайды. Бұл үдерісте оқушылар жаңа сөздерді қолдануға тырысып, сөйлеу тәжірибесін жинақтайды. Сонымен қатар топтық жұмыс оқушыларды бір-бірін тыңдауға, құрметтеуге және өз ойын нақты жеткізуге үйретеді [4, б. 215].

Көрнекілік арқылы оқыту да сөздік қорды дамытуда маңызды әдістердің бірі болып табылады. Бастауыш сынып оқушылары көбіне көзбен көрген ақпаратты жақсы қабылдайды. Сондықтан суреттер, бейнематериалдар, түрлі көрнекі құралдар арқылы жаңа сөздерді үйрету тиімді нәтиже береді. Мысалы, сурет бойынша әңгіме құрастыру кезінде оқушылар суреттегі заттарды атап, олардың белгілерін сипаттайды. Бұл олардың сөздік қорын кеңейтіп, сөйлеу дағдыларын дамытады. Бейнематериалдарды пайдалану да оқушылардың қызығушылығын арттырып, жаңа сөздерді оңай меңгеруге мүмкіндік береді [5, б. 74].

Практикалық тапсырмалар арқылы оқушылар жаңа сөздерді нақты қолдануды үйренеді. Теориялық білімді практикада қолдану – сөздік қорды дамытудың негізгі жолы. Мысалы, оқушыларға сөйлем құрастыру, мәтін жазу немесе белгілі бір затты сипаттау сияқты тапсырмалар беріледі. Мұндай жұмыстар барысында оқушылар жаңа сөздерді өз бетінше қолданып, оларды есте сақтайды. Сонымен қатар практикалық тапсырмалар оқушылардың ойлау қабілетін дамытып, өз ойын жүйелі түрде жеткізуге үйретеді.

Динамикалық әдістерді сабақта тиімді қолдану оқушылардың сөздік қорын дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Бұл әдістер оқушыларды белсенді әрекетке тартып, олардың сөйлеу дағдыларын қалыптастырады. Нәтижесінде оқушылар өз ойын еркін, анық және жүйелі түрде жеткізе алатын деңгейге жетеді [5, б. 83].

Бастауыш сыныпта оқушылардың сөздік қорын дамытуда динамикалық әдістерді жүйелі түрде қолдану менің педагогикалық тәжірибемде оң нәтижесін беріп келеді. Сабақ барысында оқушылардың тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушы болуына жағдай жасау – негізгі ұстанымымның бірі. Осы мақсатта әрбір сабақты қозғалысқа, әрекетке, ойын элементтеріне негіздей отырып ұйымдастыруға тырысамын.

Тәжірибем көрсеткендей, динамикалық әдістер қолданылған сабақтарда оқушылардың сабаққа деген қызығушылығы айтарлықтай артады. Олар тапсырмаларды белсенді орындайды, өзара пікір алмасады, жаңа сөздерді еркін қолдануға тырысады. Әсіресе тіл дамыту сабақтарында бұл әдістердің тиімділігі ерекше байқалады. Оқушылар өз ойын қысқа жауаппен шектемей, толық әрі жүйелі түрде жеткізуге ұмтылады [5, б. 119].

Сабақ барысында жиі қолданатын әдістердің бірі – ойын элементтері. Мысалы, «Сөзді тап» ойыны арқылы оқушылар белгілі бір тақырыпқа байланысты жаңа сөздерді еске түсіріп, белсенді қолданады. Бұл ойын оқушылардың сөздік қорын кеңейтіп қана қоймай, олардың жылдам ойлау қабілетін де дамытады. Сонымен қатар «Басқаша айт» ойынында оқушылар сөздерді әртүрлі тәсілмен жеткізуге үйренеді, бұл олардың тіл байлығын арттырады.

«Сурет бойынша әңгіме құрастыру» тапсырмасы да тәжірибемде кеңінен қолданылады. Бұл тапсырма барысында оқушылар суретке қарап, оқиғаны өздері құрастырады, кейіпкерлердің әрекетін сипаттайды, өз ойларын еркін жеткізеді. Мұндай жұмыстар оқушылардың қиялын дамытып, сөйлеу дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар олар жаңа сөздерді орынды қолдануға дағдыланады. Динамикалық әдістерге негізделген сабақтарды ұйымдастыруда топтық және жұптық жұмыстарға ерекше мән беремін. Оқушыларды шағын топтарға бөліп, тапсырмалар берген кезде олар бір-бірімен кеңесіп, ортақ шешімге келеді. Бұл үдерісте олар бір-бірін тыңдауға, өз ойын дәлелдеуге, жаңа сөздерді қолдануға үйренеді. Жұптық жұмыс кезінде оқушылар өзара диалог құрып, сөйлеу тәжірибесін қалыптастырады [5, б. 201].

Рөлдік ойындар. Оқушылар белгілі бір кейіпкер рөлін ойнайды. Диалог құрастырады.

Мысал:

Дүкендегі әңгіме

Дәрігер мен науқас

Нәтиже: Сөйлеу дағдылары дамиды. Жаңа сөздер қолданысқа енеді.

Тірек-сызба әдісі. Сөздерді байланыстыру арқылы есте сақтау

Мысал: кітап –> оқу –> мектеп –> білім –>

Нәтиже: Ойлау жылдамдығы артады. Сөздік қор көбейеді. Сонымен қатар сабақта қимыл-қозғалыс элементтерін қолдану да тиімді нәтиже береді. Әсіресе бастауыш сынып оқушылары үшін ұзақ уақыт бір орында отыру қиын болғандықтан, сабақ барысында қысқа сергіту сәттерін, қимыл арқылы орындалатын тапсырмаларды енгізу олардың назарын қайта шоғырландыруға көмектеседі. Мысалы, белгілі бір сөздерді қимылмен көрсету немесе рөлдік ойындар ұйымдастыру арқылы оқушылар сөздерді есте жақсы сақтайды.

Динамикалық әдістерді қолдану тек тіл дамыту сабақтарымен шектелмей, басқа пәндерде де тиімді жүзеге асырылады. Мысалы, дүниетану немесе әдебиеттік оқу сабақтарында оқушыларға мәтін мазмұнын рөлге бөліп оқыту, көрініс көрсету, оқиға желісін өзгертіп әңгімелеу сияқты тапсырмалар беріледі. Бұл тәсілдер оқушылардың сөздік қорын дамытып қана қоймай, олардың шығармашылық қабілетін де арттырады.

Өз тәжірибемде динамикалық әдістерді жүйелі түрде қолдану нәтижесінде оқушылардың сөздік қорының кеңейгенін анық байқадым. Олар жаңа сөздерді тек түсініп қана қоймай, сөйлеу барысында белсенді қолдана бастады. Сонымен қатар оқушылардың сөйлеу дағдылары жақсарып, өз ойын еркін, жүйелі жеткізу қабілеті қалыптасты. Сабаққа деген қызығушылықтың артуы да – осы әдістердің тиімділігінің айқын дәлелі [5, б. 241].

Динамикалық әдістерге негізделген сабақтар бастауыш сынып оқушылары үшін өте тиімді. Мұндай сабақтар оқушылардың белсенділігін арттырып, олардың тілдік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Сондықтан әрбір мұғалім өз тәжірибесінде осы әдістерді кеңінен қолданса, оқушылардың білім сапасы мен тілдік дамуы жоғары деңгейге көтеріледі.

Қорыта келгенде, бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту – білім беру үдерісінің маңызды әрі жауапты бағыттарының бірі екені айқын. Сөздік қоры бай, ойын анық әрі жүйелі жеткізе алатын оқушы – болашақта өз білімін тиімді пайдалана алатын тұлға. Сондықтан бастауыш сыныптан бастап оқушының тілдік дамуына ерекше көңіл бөлу қажет.

Зерттеу барысында қарастырылғандай, динамикалық әдістер оқушылардың сөздік қорын дамытуда жоғары тиімділік көрсетеді. Бұл әдістер оқушыларды әрекетке тартып, сабаққа деген қызығушылығын арттырады, олардың сөйлеу белсенділігін күшейтеді. Динамикалық тәсілдер арқылы ұйымдастырылған сабақтарда оқушылар еркін сөйлеп, өз ойын ашық жеткізе бастайды, жаңа сөздерді табиғи түрде меңгереді.

Сонымен қатар динамикалық әдістер оқушылардың тек тілдік дағдыларын ғана емес, олардың ойлау қабілетін, қиялын, коммуникативтік мәдениетін де дамытады. Ойын, қимыл-қозғалыс, топтық жұмыс, көрнекілік және практикалық тапсырмалар арқылы оқушылар білімді тек қабылдап қана қоймай, оны өз тәжірибесінде қолдануға үйренеді. Бұл өз кезегінде олардың білімінің берік әрі сапалы болуына ықпал етеді [5, б. 235].

Динамикалық әдістерді жүйелі түрде қолдану нәтижесінде оқушылардың сөздік қоры байып, сөйлеу мәдениеті қалыптасады, оқу мотивациясы артады және сабақ үдерісі қызықты әрі мазмұнды өтеді. Ең бастысы – оқушы өз ойын еркін, анық және сенімді түрде жеткізе алатын деңгейге жетеді.

Осыған байланысты бастауыш сынып мұғалімдері сабақ барысында динамикалық әдістерді тиімді әрі мақсатты түрде қолдануы тиіс. Әрбір сабақта оқушыны белсенді әрекетке тарту, оны сөйлету, ойландыру және шығармашылыққа баулу – мұғалімнің басты міндеттерінің бірі болуы қажет. Динамикалық әдістер – сапалы білім берудің, оқушының жан-жақты дамуының және оның тілдік құзыреттілігін қалыптастырудың тиімді құралы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әбілқасымова А. Е. Бастауыш мектепте оқытудың әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2013. – 256 б.

2. Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. – Алматы: Рауан, 2004. – 420 б.

3. Сейталиев Қ. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2010. – 220 б.

4. Смағұлова Г. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2008. – 240 б.

5. Тұрғынбаева Б. А. Бастауыш мектепте оқытудың жаңа технологиялары. – Алматы: Рауан, 2010. – 240 б.