БАЯНДАМА ТАҚЫРЫБЫ:

«Дыбыс – толқын түрі»

«Sound-type of wave»

Авторы: Кеңесова Аяжан Қанатқызы 11-сынып оқушысы.

Серикова Дильназ Дияровна 11-сынып оқушысы.

Жетекшісі:Мұсатай Гүлшат Мейрамбекқызы – бірінші санатты физика

пәнінің мұғалімі.

Құсайынова Гүлжан Орынбекқызы – бірінші санатты ағылшын тілі

пәнінің мұғалімі.

ШҚО, Абай ауданы «М.Әуезов атындағы орта мектебі» КММ

Адам өмірге келгенде алғаш еститіні және өмірден кеткенде соңғы еститіні –дыбыс.Ал екеуінің арасында бір ғұмыр жатыр.Өмірдің өзі айқай-шу, салдыр-гүлдір,тарс-тұрс, ән-күй,үндер жалпы дыбыстардың толық какофониясынан тұрады. Адам-табиғаттың ажырамас бөлігі. Табиғатта адам баласы біле бермейтін неше түрлі құбылыстар бар. Қоршаған ортада біз көрмейтін, қолға ұсталмайтын ,бірақ сол арқылы бір – бірімізбен қарым-қатынас жасап, музыка, радио тыңдайтын толқын түрі бар.Бұл толқын түрі дыбыс деп аталады.Біз естіп жүрген музыкалар,ұялы телефонның шырылдауы, адамдардың сыбырлауы мен сөйлеуі,сабақтағы қоңыраудың дауысы,теңіздің толқыны,жануарлардың үні, құстардың сайрауы, бәрі-бәрі толқын түрлеріне жатады. Дыбыс- ауа ,су және қатты денелер арқылы көзге көрінбейтін толқындар түрінде енеді. Дыбыстар туралы ғылым акустика деп аталады.Бұл сала ғимараттарды жобалауда,теледидар, су құбырларынан бастап машина, пойыз және ұшақтарға дейінгі тауларды жобалауда қолданылады. Дыбыс жөніндегі физикалық ұғым адам құлағына естілетін,естілмейтін дыбыстардың барлығын қамтиды.Дыбыс көздерінің тербелісін шығару көбінесе соққы, мысалы,қоңырау арқылы жүзеге асырылады.Мұндай автотербеліс режімі мысалы, үрмелі музыкалық аспаптарда ауа ағыны есебінен ұсталуы мүмкін.Табиғаттағы дыбыс, ауа ағыны қатты денелерді орай аққанда,құйындардың түзілуі және құйындардың сол денелерден бөлінуі. Мысалы: жел соққан кездегі сымдар мен құбырлардағы дыбыс, т.б. кезінде пайда болады.Төменгі және инфра төменгі жиіліктегі дыбыс жарылыс, опырылыс кезінде туады. Қазіргі кезде адам организміне және техникалық жабдықтарға зиянды әсері болатын өнеркәсіптік, көліктік шуларды және аэродинамикалық шу көздерін зерттеуге үлкен көңіл аударылып отыр.Дыбыс қабылдағыштар қабылдаған дыбыс энергиясын энергияның басқа түрлеріне түрлендіреді.Мысалы,адамдар мен жануарлардың есту аппараты дыбыс қабылдағышқа жатады.Техникада дыбысты қабылдау үшін көбінесе электр акустикалық түрлендіргіштер,мысалы,ауада микрафон, суда гидрафон,ал жер қыртысында геофон қолданылады.Дыбыс толқындарының таралуы ең алдымен дыбыс жылдамдығымен сипатталады.Газдар мен қатты денелерде қума толқындар бөлшектердің тербеліс бағыты толқынның таралу бағытымен бағыттас тарай алады.Ортаның біртекті болмауы да дыбыс толқындарын, мысалы су көпіршігіндегі,теңіздің толқынданған бетіндегі т.б. дыбыстың шашырауын шашыратады.Дыбыстың таралуына атмосфера,теңіздегі қысым, температура, желдің күші мен жылдамдығы да әсер етеді.Дыбысты біз қалай еститініміз дыбыс толқындарының түріне байланысты болады. Толқындардың аралығы дыбыстың жиілігіне немесе жоғарылығына әсер етеді.Тығыз орналасқан толқындар – жоғары жиілікті, ал созыңқылары – төмен жиілікті көрсетеді. Ашық үнді дыбыс, мәселен, қоңырау –жатық толқындар, ал өткір үндер, мәселен даңғырық соғу – ирек толқындар жасайды.Дыбыс толқындары көзге көрінбейді, бірақ жылтыраған ішекпен толқынның қалай қозғалатынын бақылау арқылы, олардың қалай әрекет жасайтынын түсінуге болады. Ішектіңі ұшын осциллатор, яғни, қарапайым сәуле таратқыш аспап деп аталатын механизм тербеліске келтіреді.Дыбыс толқындары да жарық толқындары сияқты заттардан шағылады.Дельфиндер мен жарғанаттар, осы жаңғырық- сигналдарды өз жолындағы нысандарды белгілеу үшін пайдаланады.

Қорыта келе дыбыс, кең мағнасында – газ, сұйықтың немесе қатты күйдегі серпімді орта бөлшектерінің толқын түрінде таралатын тербелмелі қозғалысы; тар мағнасында – адамдар мен жануарлардығ арнаулы сезу органымен субьективті түрде қабылданатын құбылыс.

Sound is the first thing human has heard when he came first to life and the last hearing when he died. There is a time of life between them. Life consists of full of cacophony of sounds, as screams ,cries, and different sounds. Human is an indivisible part of nature. There are various phenomena in nature that human doesn’t know. There is a wave around us but we can not see and hold them. Communicating with one another and listening to music and radio are type of wave which is called sound.

Listenning to music , the ringing of the cellphone, the whispering and speaking of people, the ringing the bells, the gurgling of the sea, the sounds of animals, the singing of the birds, all belong to waves. Sound is transmitted through air, water, and solid bodies in the form of invisible waves. Acoustics- the science of sound, mainly about the properties of sound waves.

Architects take acoustics requirements into account when designing public buildings, such as concert and lecture halls, to provide a clearer sound. Engineers use acoustics data when designing instruments that capture sound, such as microphones, and reproduce sound, like loudspeakers, as well as in instruments based on ultrasound.This industry is used in designing buildings, designing TVs, water pipes to design machines, trains and planes. The physical sound concept includes all sounds that are audible to the human ear. Sound vibration is often caused by shock, for example by call.

Natural sound is the formation of vortices and separation of the vortices from the same bodies when the air flows to the solid bodies. For example: the sound of wires and pipes during windy day, etc. During the flash, there is a weak and ultra-low sound bubbling.

Nowadays much attention is paid to study the sources of industrial, transport noise and aerodynamic noise, which have a detrimental effect on the human body and the technical equipment. The sound receivers transmit sound energy to other forms of energy . For example, the hearing aids of people and animals refer to an audio receiver. In electronics, most acoustic transducers are often used for example, in the air the microphone, in the water hydraphone and the geophones in the earth's crust.Gas waves in the gases and solids can divert the direction of the particle's vibration along the direction of wave propagation. The lack of homogeneity can also lead to sound waves, such as water bubbles, sea waves, etc. Spreading of the sound influences the atmosphere pressure,, sea pressure, temperature, wind strength and speed. How we hear the sound depends on the type of sound wave. How sound waves travel through different mediums and be amazed by the different ways sound waves are used in real life, such as for communication with animals and deep-sea exploration. R. Johnson wrote about sound in his book. The wave interval affects the sound frequency or the high density. Dense waves represent high frequencies, and the lengthening - low frequency. For example, the sound in the open air is the sound of waves, and harsh sounds, such as glorification, create waves. Sound waves are invisible, but they can be understood by controlling how the wave moves through the glossy gut. The end of the gut is called the oscillator, the so-called simple beam transducer, which vibrates. The sound waves emitted from objects such as light waves.Dolphins and bats use these echo signals to define their own way. With the help of computer programs that make the sound waves video, we can do the same.

Sound. How and through what does sound reach us?Of course, through our ears. The properties of sound waves, how they move, and the way our ears catch them. Various sounds in the mood, the speech of many people, the sounds of animals, music, the whisper of the leaves, etc. They all reach our ears, and then give the brain through hearing aid. The brain reads these sounds and we hear them.

At the end, the sound is widespread - the oscillating motion of the gas, liquid or solid particles in the form of waves; narrower sense - phenomenon subjectively accepted by the organs of the human and animal.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Роберт Уинстон Менің денем неден құралған? «Алматы кітап» баспасы 2012 жыл

2.Тектілік феномені. «Ақиқат» ұлттық қоғамдық –саяси журналы. 2012 жыл

3.Физика.Оқушы анықтамалығы.алматы,2005.Издательство «Арман»

4. Robin Johnson «The Science of Sound Waves» April 15, 2017