ЕББҚ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНДА МУЗЫКАЛЫҚ АСПАПТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ МАҢЫЗЫ

ЕББҚ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ДАМУЫНДА МУЗЫКАЛЫҚ АСПАПТАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ МАҢЫЗЫ

Аннотация

Музыкалық аспаптармен жұмыс жасау – ерекше білім беруге қажеттілігі бар балалардың танымдық, эмоционалдық және қимыл-қозғалыс қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беретін тиімді әдістердің бірі. Қарапайым музыкалық аспаптарды ритмикалық жаттығулар барысында қолдану арқылы баланың есту зейінін, ырғақ сезімін, ұсақ моторикасын, қимыл үйлесімділігін және қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыруға болады. Музыкалық аспаптар баланың қызығушылығын арттырып, өз әрекетін еркін көрсетуіне жағдай жасайды.

Түйін сөздер: ЕББҚ, музыкалық аспаптар, ритмика, ырғақ, музыка, түзете-дамыту жұмысы, моторика, зейін, есту қабылдауы.

Кіріспе

Ерекше білім беруге қажеттілігі бар балалармен жүргізілетін түзете-дамыту жұмыстары баланың жеке ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Сабақ барысында баланың қызығушылығын арттыратын, белсенді әрекетке ынталандыратын әдістерді қолдану маңызды.

Музыкалық аспаптар осы бағытта тиімді құрал бола алады. Баланың сылдырмақты сілкуі, барабанды соғуы, қоңырауды соғуы немесе музыкалық таяқшалармен ырғақ жасауы қарапайым әрекет болып көрінгенімен, оның артында көптеген даму міндеттері жүзеге асады.

Музыкалық аспаптар арқылы бала дыбысты тыңдайды, ажыратады, қайталайды, ырғақты сезінеді, қимылын басқарады және өз әрекетінің нәтижесін байқайды.

Музыкалық аспаптардың бала дамуындағы маңызы

1. Есту арқылы қабылдауды дамыту

Әр музыкалық аспаптың өзіндік дыбысы бар. Бала әртүрлі аспаптардың дыбысын тыңдау арқылы оларды бір-бірінен ажыратуға үйренеді.

Мысалы, педагог барабан, қоңырау және сылдырмақтың дыбысын кезекпен шығарады. Бала қай аспаптың дыбысы шыққанын анықтауға тырысады.

Бұл жаттығу есту зейінін және дыбысты ажырату қабілетін дамытуға бағытталады.

2. Ырғақ сезімін қалыптастыру

Музыкалық аспаптар ритмикалық жаттығуларды орындауда ерекше маңызға ие.

Педагог қарапайым ырғақ береді:

соғу – соғу – үзіліс – соғу.

Бала сол ырғақты аспап арқылы қайталайды.

Алдымен өте қарапайым ырғақтардан бастап, кейін біртіндеп күрделендіруге болады.

3. Ұсақ моториканы дамыту

Музыкалық аспаптарды ұстау және пайдалану баланың саусақтары мен қолдарының қозғалысын жетілдіруге мүмкіндік береді.

Мысалы:

• сылдырмақты ұстау және сілку;

• барабан таяқшасын ұстау;

• қоңырауды соғу;

• музыкалық таяқшаларды бір-біріне тигізу.

Мұндай әрекеттер қол мен саусақтардың қозғалысын үйлестіруге ықпал етеді.

4. Зейінді дамыту

Аспаппен жұмыс кезінде бала педагогтің нұсқауын тыңдауы қажет.

Мысалы:

«Мен көрсеткенде ғана барабанды соқ»,
«Музыка тоқтағанда аспапты тоқтат».

Бұл тапсырмалар баланың нұсқауды тыңдауына, күтуіне және қажетті уақытта әрекет жасауына мүмкіндік береді.

5. Қимыл үйлесімділігін дамыту

Музыкалық аспаптарды ырғақпен қолдану кезінде баланың есту және қозғалыс әрекеттері қатар жұмыс істейді.

Бала дыбысты естиді → ырғақты қабылдайды → қолын қозғалысқа келтіреді → аспапты соғады.

Осылайша есту мен қозғалыс арасындағы байланыс дамиды.

ЕББҚ бар балалармен қолдануға болатын музыкалық аспаптар

Сылдырмақ

Сылдырмақ – балалармен жұмыс кезінде қолдануға ыңғайлы қарапайым аспаптардың бірі.

Оны:

• ырғақ қайталауда;

• музыка басталғанын белгілеуде;

• музыка тоқтаған кезде әрекетті тоқтатуда;

• қимыл жаттығуларында

қолдануға болады.

Барабан

Барабанның дыбысы анық және ырғақты сезінуге ыңғайлы.

Балалар педагогтің соққан ырғағын қайталайды немесе музыкаға сәйкес барабан соғады.

Мақсаты: ырғақ сезімін, есту зейінін және қимыл үйлесімділігін дамыту.

Қоңырау

Қоңырау баланың есту назарын шоғырландыруға көмектеседі.

Мысалы, педагог қоңырауды соққанда бала қолын көтереді немесе бір қадам алға жүреді.

Музыкалық таяқшалар

Музыкалық таяқшалар арқылы қарапайым ырғақтар орындауға болады.

Балалар таяқшаларды бір-біріне соғып, педагог көрсеткен ырғақты қайталайды.

Маракас

Маракасты сілку арқылы бала музыканың қарқынын сезінуге үйренеді. Баяу музыкада жай, жылдам музыкада белсендірек қимыл жасауға болады.

Музыкалық аспаптармен орындалатын ойындар

«Қай аспап?»

Педагог аспапты көрсетпей дыбысын шығарады. Бала дыбысты тыңдап, оның қай аспапқа тиесілі екенін анықтайды.

Мақсаты: есту зейінін және дыбысты ажырату қабілетін дамыту.

«Ырғақты қайтала»

Педагог аспаппен қысқа ырғақ орындайды. Бала оны қайталайды.

Мақсаты: есте сақтау мен ырғақ сезімін дамыту.

«Музыка тоқтағанда тоқта»

Музыка ойнаған кезде бала аспапта ойнайды. Музыка тоқтағанда аспапта ойнауды тоқтатады.

Мақсаты: есту зейінін және өзін-өзі бақылауды дамыту.

«Мен сияқты жаса»

Педагог аспаппен белгілі бір әрекет көрсетеді. Бала сол әрекетті қайталайды.

Мақсаты: еліктеу, зейін және қимылдық есте сақтау қабілеттерін дамыту.

Педагогтің рөлі

ЕББҚ бар балалармен музыкалық аспаптарды қолдану кезінде педагогтің қолдауы маңызды.

Педагог:

• баланың жасына және даму мүмкіндігіне сәйкес аспап таңдауы;

• алдымен аспапты дұрыс қолдануды көрсетуі;

• қысқа және нақты нұсқау беруі;

• тапсырмаларды ойын түрінде ұйымдастыруы;

• баланың жеке қарқынын ескеруі;

• дыбыс деңгейін баланың ерекшелігіне сай таңдауы;

• баланың әрбір жетістігін мадақтауы қажет.

Бала аспапты бірден дұрыс қолданбауы мүмкін. Сондықтан негізгі мақсат – мінсіз орындауды талап ету емес, баланы әрекетке қызықтыру және оның мүмкіндігін біртіндеп кеңейту.

Практикалық жаттығу үлгісі

Тақырыбы: «Музыкалық аспаптармен ырғақ жасаймыз»

Мақсаты: балалардың музыкалық аспаптарға қызығушылығын арттыру, ырғақ сезімін, есту зейінін және қол қимылының үйлесімділігін дамыту.

Қолданылатын аспаптар: сылдырмақ, барабан, қоңырау, маракас.

Жаттығу барысы:

1. Балаларға аспаптарды көрсету.

2. Әр аспаптың дыбысын тыңдату.

3. «Қай аспап?» ойынын өткізу.

4. Педагогтің қарапайым ырғағын қайталату.

5. Музыкаға сәйкес аспапта ойнау.

6. Музыка тоқтағанда аспапты тоқтату.

7. Баяу музыкаға жай қимыл жасау.

8. Балаларды мадақтау.

Күтілетін нәтиже

Жүйелі түрде жүргізілген музыкалық аспаптармен жұмыс нәтижесінде бала:

• музыкалық аспаптарға қызығушылық танытады;

• аспаптардың дыбысын ажыратуға тырысады;

• қарапайым ырғақты қайталайды;

• музыканың басталуы мен аяқталуына жауап береді;

• қарапайым нұсқауларды орындауға тырысады;

• қол қимылдарын үйлестіреді;

• зейінін шоғырландыру дағдысын дамытады;

• топтық музыкалық әрекетке қатысады;

• өз әрекетін музыка ырғағымен сәйкестендіруге үйренеді.

Қорытынды

Музыкалық аспаптар – ЕББҚ бар балалармен жүргізілетін ритмикалық және түзете-дамыту жұмыстарын қызықты әрі нәтижелі ұйымдастыруға мүмкіндік беретін тиімді құрал.

Аспаппен ойнау барысында бала бір уақытта тыңдайды, көреді, қимылдайды, есте сақтайды және әрекет етеді. Сондықтан музыкалық аспаптарды сабақта мақсатты әрі жүйелі қолдану баланың есту қабылдауын, зейінін, моторикасын, ырғақ сезімін және әлеуметтік белсенділігін дамытуға мүмкіндік береді.

Ең маңыздысы – әр баланың жеке мүмкіндігін ескеріп, тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастыру. Баланың кішкентай жетістігін қолдау оның музыкалық әрекетке деген қызығушылығын арттырады.

Музыкалық аспап – баланың қолындағы жай ғана ойын құралы емес, оның естуін, қимылын, зейінін және қарым-қатынасын дамытуға мүмкіндік беретін педагогикалық құрал.