Экология негіздерін оқыту арқылы білім алушылардың экологиялық санасын қалыптастыру

Аннотация

Мақалада экология негіздерін оқытудың теориялық және әдістемелік аспектілері қарастырылады. Экологиялық білім мен тәрбиенің қазіргі қоғамдағы маңызы, тұрақты даму идеяларымен сабақтастығы, сондай-ақ білім алушылардың экологиялық санасы мен мәдениетін қалыптастыру жолдары жан-жақты талданады. Автор экология негіздерін оқытуда қолданылатын тиімді педагогикалық әдістер мен практикалық жұмыстардың маңызын негіздейді.

Түйін сөздер: экология, экологиялық білім, экологиялық сана, экологиялық мәдениет, тұрақты даму, қоршаған орта.

Кіріспе

XXI ғасыр – адамзат пен табиғат арасындағы қарым-қатынастың күрделене түскен кезеңі. Ғылыми-техникалық прогрестің қарқынды дамуы, өндірістің ұлғаюы және урбанизация үдерісі қоршаған ортаға айтарлықтай әсер етуде. Атмосфераның ластануы, су ресурстарының азаюы, биологиялық алуантүрліліктің кемуі, климаттың жаһандық өзгеруі – қазіргі әлемдегі өзекті экологиялық мәселелердің қатарына жатады.

Осы жағдайларда экология негіздерін оқыту – қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етудің маңызды тетігі. Экологиялық білім беру арқылы жас ұрпақтың табиғатқа деген көзқарасы қалыптасып, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау мәдениеті дамиды. Сондықтан экология негіздерін білім беру жүйесіне терең енгізу – заман талабы.

Экология ғылымының мәні және экологиялық білім берудің рөлі

Экология – тірі ағзалардың қоршаған ортамен және бір-бірімен өзара байланысын зерттейтін кешенді ғылым. Ол биология, география, химия, физика және әлеуметтік ғылымдармен тығыз байланысты. Экология ғылымы табиғи жүйелердің заңдылықтарын түсінуге, антропогендік әсердің салдарын болжауға және табиғатты тиімді пайдалануға бағытталған.

Экологиялық білім берудің басты мақсаты – білім алушыларға экология саласындағы ғылыми білімді меңгерту ғана емес, сонымен қатар экологиялық ойлау қабілетін, табиғатқа ұқыпты қарым-қатынасын қалыптастыру. Экологиялық білім экологиялық сананың негізі болып табылады, ал экологиялық сана өз кезегінде адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетіне тікелей әсер етеді.

Экологиялық сананы қалыптастырудың педагогикалық негіздері

Экологиялық сана – тұлғаның табиғатқа, қоршаған ортаға деген құндылықтық қатынасы. Ол экологиялық білім, экологиялық сезім және экологиялық іс-әрекеттің бірлігі арқылы қалыптасады. Осы тұрғыда экология негіздерін оқытуда келесі педагогикалық қағидалар маңызды рөл атқарады:

• ғылымилық

• жүйелілік

• пәнаралық байланыс

• практикалық бағыттылық

• тәрбиелік мән

Экология негіздері пәнін оқыту барысында білім алушылар тек теориялық мәлімет алып қана қоймай, нақты экологиялық мәселелерді талдауға, оларды шешу жолдарын ұсынуға үйренуі тиіс. Бұл олардың сыни ойлау қабілетін және азаматтық жауапкершілігін арттырады.

Экология негіздерін оқытудың тиімді әдістері мен формалары

Қазіргі білім беру үдерісінде экология негіздерін оқытуда дәстүрлі және инновациялық әдістерді ұштастыру тиімді нәтиже береді. Оларға мыналар жатады:

• жобалық оқыту

• зерттеу жұмыстары

• проблемалық оқыту

• интерактивті әдістер

• тәжірибелік және далалық жұмыстар

Жобалық жұмыстар арқылы білім алушылар жергілікті экологиялық мәселелерді зерттеп, нақты ұсыныстар әзірлейді. Экскурсиялар мен табиғат аясындағы сабақтар экологиялық білімді өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар экологиялық мәдениеттің қалыптасуына оң әсер етеді.

Экологиялық тәрбие және тұрақты даму идеясы

Экологиялық тәрбие – экологиялық білім берудің ажырамас бөлігі. Ол тұлғаның табиғатты қорғауға бағытталған ішкі ұстанымын қалыптастырады. Экологиялық тәрбиенің басты мақсаты – табиғат пен қоғам арасындағы үйлесімді қарым-қатынасты сақтау қажеттігін түсіндіру.

Тұрақты даму тұжырымдамасы экологиялық, экономикалық және әлеуметтік факторлардың теңгерімді дамуын көздейді. Осы тұрғыда экология негіздерін оқыту білім алушыларға табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қоршаған ортаны қорғау және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілікті сезінуге мүмкіндік береді.

Қазақстандағы экологиялық білім берудің өзектілігі

Қазақстан аумағында экологиялық мәселелер жеткілікті. Арал теңізінің тартылуы, өнеркәсіптік аймақтардағы ауа мен судың ластануы, радиациялық аймақтар – бұлардың барлығы экологиялық білім берудің маңызын арттыра түседі. Экология негіздерін оқыту арқылы білім алушылар өз өңіріндегі экологиялық ахуалды түсініп, оны жақсартуға үлес қоса алады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, экология негіздерін оқыту – білім беру жүйесіндегі маңызды бағыттардың бірі. Ол білім алушылардың экологиялық сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың экологиялық санасы мен мәдениетін қалыптастырады. Экологиялық білім мен тәрбие – қоғамның тұрақты дамуының кепілі. Сондықтан экология негіздерін оқытуда ғылыми негізделген, жүйелі және практикалық бағыттағы әдістерді қолдану аса маңызды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Экология негіздері: оқу құралы.

2. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі.

3. Экологиялық білім беру және тәрбие мәселелері жөніндегі ғылыми еңбектер.

4. Тұрақты даму тұжырымдамасы бойынша материалдар.