Бөлімі:

Электр және магнетизм

Педагогтің аты-жөні:

Амангельдиев А.

Күні:

10.02.2026

Сыныбы:10

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Электромагниттік индукция құбылысы. Өздік индукция

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

10.4.2.1 – магнит ағыны өзгеруі салдарынан электр қозғаушы күштің пайда болуын түсіндіру;

10.4.2.2 – Ленц ережесін түсіндіру

Сабақтың мақсаты:

- электромагниттік индукция құбылысын түсіну;

- индукциялық токтың қашан және қалай пайда болатынын түсіну;

- магнит ағынының өзгеруі мен токтың байланысын талдау;

- тәжірибе нәтижесіне сүйене отырып қорытынды жасау;

- күнделікті өмірдегі генератор, трансформатордың қолданылуын түсіну

Құндылықтарға баулу:

Жасампаздық және жаңашылдық: әлемнің қазіргі ғылыми бейнесі, ғылым мен техниканың жетістіктері туралы білу

Сабақ кезеңі/

Уақыты

Педагогтің іс-әрекеті

Оқушының іс-әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

3 минут

Өткенге шолу

4-5 минут

Жаңа сабаққа дайындық

3-4 минут

Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу, сабаққа дайындығын тексеру.

Оқушыларға өткен тақырыпты еске түсіру үшін ашық сұрақтар қойылады

«Ой қозғау»

Оқушылардың жаңа сабаққа дайындығын тексеру мақсатында проблемалық сұрақтар қою.

Магнит өрісі деген не? Ол қалай пайда болады?

Электр тогы бар өткізгіштің айналасында не түзіледі?

Магнит өрісінде орналасқан ток өтетін өткізгішке қандай күш әсер етеді?

Магнит өрісінің бар екенін біз қалай «көре» аламыз? (компас, темір ұнтағы)

Сабақтың тақырыбын, оқу мақсатын хабарлау

Оқушылар жаңа сабаққа дайындалады

Оқушылар үй тапсырмасы бойынша берілген сұрақтарға жауап береді.

Оқушылар сұрақтарға жауап береді, өз ойларын айтады. Сабақтың тақырыбын ашады, мақсатын анықтайды.

ҚБ: мұғалімнің ауызша мадақтауы, ынталандыру

ҚБ: ҚБ: Ауызша мадақтау. Жарайсың! Өте жақсы! Керемет!

10 сыныпқа арналған оқулық, презентация

презентация

Сабақтың ортасы

Жаңа сабақ

15 минут

Тәжірибе

5 минут

Жеке жұмыс

10 минут

Сабақ соңы

3 минут

Электромагниттік индукция — магнит өрісі өзгерген кезде өткізгіште индукциялық электр тогының пайда болуы.

Ганс Христиан Эрстед

1820 ж тәжірибе жүзінде электр және магниттің арасында өзара байланыс барын тәжірибе жүзінде (компас арқылы) дәлелдеді.

Андре Мари Ампер 1820–1825 ж ток жүріп тұрған екі параллель өткізгішті зерттеді. Магнит өрісінің токпен байланысын математикалық түрде сипаттады.

Майкл Фарадей 1831ж Катушка мен гальванометрді қосып тәжірибе жасап, электромагниттік индукция құбылысын ашты

«Егер ток магнит өрісін тудырса, магнит арқылы ток алуға бола ма?» Дәл осы сұраққа Фарадей “Магнит өрісі өзгерсе, өткізгіште электр тогы пайда болады. Бұл құбылыс электромагниттік индукция құбылысы деп аталады” деген жауап айтты. Осы ғылыми жаңалығы келешекте “электр генераторының” ашылуына үлкен негіз болды.

«Ток қай бағытта пайда болады?»

Дәл осы сұраққа Фарадей “Магнит өрісі өзгерсе, өткізгіште электр тогы пайда болады. Бұл құбылыс электромагниттік индукция құбылысы деп аталады” деген жауап айтты. Осы ғылыми жаңалығы келешекте “электр генераторының” ашылуына үлкен негіз болды.

Орыс ғалымы Генрих Ленц тәжірибелер арқылы “пайда болған ток өзін тудырған өзгеріске қарсы әрекет етеді” деген тұжырымға келді. Яғни, индукциялық ток магнит ағынының өзгерісіне қарсы бағытталады.

Өздік индукция — тізбектегі ток өзгерген кезде, сол тізбектің өзінде ток өзгерісіне қарсы бағытталған ЭҚК-тің пайда болуы.

Φ — магнит ағыны, өлшем бірлігі Вб(Вебер)

Индуктивтілік (L) — өткізгіштің токтың өзгеруіне қарсы тұру қасиеті.

B — магнит индукциясы (өрістің күші)

S — контурдың ішкі бетінің ауданы

α — өріс бағыты мен бетке перпендикуляр арасындағы бұрыш

Оқушыларға гальванометр, катушка арқылы электромагниттік индукция құбылысына тәжірибе көрсетіледі.

Генератор және лампа арқылы өздік индукция құбылысына тәжірибе көрсетіледі.

“Магнетизм” тақырыбына байланысты есептер

1. Контурдағы ток күші 8 А, магнит ағыны 4 Вб-ге тең. Индуктивтілігі неге тең?

2. 2 секундта контурды тесіп өтетін магнит ағыны 10 Вб-ден 0 Вб-ге дейін бір қалыпты кемиді. Контурдағы индукцияның ЭҚК-і неге тең?

3. Индуктивтілігі 2 Гн катушкадан тұрақты электр тогы өтеді. Бұл тізбектегі ток күші 3 А болса, магнит өрісінің энергиясы неге тең?

4. Ток күшінің 0,25 с ішінде 2 А-ге бірқалыпты өзгеруі 20 мВ өздік индукция ЭҚК-ін қоздырады. Өткізгіштің индуктивтілігі?

5. Катушкадағы токтың 0,1 с ішінде бірқалыпты 0,7 А тең өзеруі 2,8 В өздік индукция ЭҚК-ін туғызады. Осы катушканың индуктивтілігін есептеңіз.

6. Кедергісі 30 мОм контур арқылы өтетін магнит ағыны 2 с-та 12 мВб-ге өзгерді. Контурдағы ток күші.

7. магнит индукция векторы, ауданы контур жазықтығына тұрғызылған нормальмен 600 бұрыш жасайды. Контурды тесіп өтетін магнит ағыны:

8. Кедергісі Ом контур арқылы өтетін магнит ағыны 1 с-та 0,2 Вб-ге өзгереді. Контурдағы ток күші неге тең?

9. Соленойдтың ток күші 10 А болғанда 0,5 Вб магнит ағыны пайда болатындай магнит өрісінің энергиясы

10. Кедергісі 0,2 Ом контур арқылы өтетін 0,4 Вб магнит ағыны өзгерісі 4 А ток тудырса, магнит ағынының өзгеру уақыты?

Рефлексия. «Қызық. Қиын. Құнды»

Үй тапсырмасы. Теориялық түсінік айту, есептер шығару

Оқушылар экспериментке кері байланыс береді, сұрақтар қояды.

Оқушылар тақтаға шығып және орында отырып жеке жұмыс жасайды

Оқушылар бүгінгі сабаққа кері байланыс береді

ҚБ: ҚБ: Ауызша мадақтау. Жарайсың! Өте жақсы! Керемет!

ҚБ: ҚБ: Ауызша мадақтау. Жарайсың! Өте жақсы! Керемет!

презентация

презентация, гальванометр, генератор, шам, амперметр, магнит

тапсырмалар бар парақша