Эмоциялар мен сезімдер

Эмоциялар мен сезімдер:
негізгі ұғымдар мен
айырмашылықтар

Мақсаты:
Жасөспірімдерде
эмоцияларды тану, түсіну және
басқару қабілетін дамыту.

Эмоциялық жағдайлар: көңіл-күй, аффект,
стресс, құмарлық.
 Көңіл-күй деп— біршама бәсең бірақ ұзаққа созылатын және көтеріңкі не басыңқы эмоциялық
жағдайлар сейт. Мысалы: ҰОС кезіндегі совет халқының көңіл-күйі. Көңіл-күйлер өзі кейде бір септаға,
бір күнге айға, тіпті кейде адамның бүкіл өмір бойына созылады.
 Аффект— өте тез қуатты әрі қарқынды өтеді. Мысалы: аффекті ашу-ыза салдарынан өзінің әрекетін
білмей алмай қалу жағдайлары кездеседі.Мысалы: Ұлы суретші Репиннің, Иван Грозный және оның ұлы
Иван деген суретінде аффектігін жағдайды анық көруге болады. Бұл мидың күшті қозуына байланысты.
Соның нәтижесінде тежелу процесі бәсеңдеп, ми қыртысының және төменгі бөлігінің аралық қажетті іс-
әрекет тепе-теңдігі бұзылады. Аффект деген сөздің мазмұны жан толғанысын қазу деген мағынаны
білдіреді. Кей жағдайларда қатты қуанудың нәтижесінде өмірде, ғылым саласында көптеген
жаңалықтардың ашылуына өзіндік ықпалы болады. Мысалы: тимирязев фотосинтез құбылыстарын
ойлап тапқанда өзінің лабораториясында приборлар мен препараттардың арасында қуаныштан билеп
кеткен.
 Стресс (ағылшын сөзі)— адамның нервсіне қатты (салмақ түсу) эмоционалды стресті өте қиын жағдайда
және ішкі терең толғаныстан туындайды. Яғни бір нәрсеге алаңдап қорқыныш кезінде және өте ауыр
дене, ақыл-ой үстінде немесе тез әрі жауапты келісімге келу кезінде байқалады. Мұндай жағдайлар
адамның әр түрлі іс-әрекетінде кездеседі. Стрестік жағдай мысалы: егер оқушы сабаққа дайынсыз
келген кезінде мұғалімнің бақылауды орындау барысында байқалады. Кейде стрестік жағдай
оқушылардың өзінде де байқалады. Стресс физиологиялық өзгерістермен мінез-құлықтың өзгеруіне
себепші болады. өте күшті стресс жоғарыда адамның мінез-құлқы өзгереді дедік. Адамның өзінің
қимыл әрекетін игере алмады, сөзінің байланысыз шығуы, өз-өзінен абыржуы, қабынуы зейіннің бір
обьектіден, 2-ші обьектіге тез ауыстыра алмауынан көрінеді. Стресс жағдайында адамның
қабылдауында, ес, ойлау процесінде қателіктер орын алады.
 Құмарлық — бұл ұзақ тұрақты әрі терең сезім. Көп жағдайда бұл жеке басьың ретінде көрініс табады.
Құмарлық адамның қызығушылығынан бір іс-әрекетіне ерекше талпынысынан дамиды. Құмарлықтың
жағымды, әрі жағымсыз түрі бар. әр адамда кездеседі.


Сезім деп—  қоршаған ортадағы заттар мен
құбылыстарға өзінің танып білген, істеген іс-
әрекетінен адам қатынасының әсерлерін
айтады. Сезім деп-әсер етуші сигналдардың
адамға ұнауы не ұнамауы. Сезім  барлық,
психикалық процестермен байланысты.
Мысалы: түйсік арқылы зат мен
құбылыстардың сапаларын қасиеттерін
танып білеміз. Ал сезім болса ішкі көңіл-күйі,
сол заттарда өзінің қатынасын білдіреді.

Сезім түрлері

Моралдық сезімдер— жеке адамның өзінің мінез-
құлқына деген сүйіспеншілік қасиетті сезім, достық
сезім-асқақ моральды деп аталады. Моральдық
сезімдер адамгершілік ережелеріне бағынады.
Моралды сезімге ұнату мен ұнатпау, құрметтеу мен
жек көру, сыйлау мен рахымсыздық, сүйіспеншілік
пен өшпенділік жатады.

Интеллектуалды сезімдер — ақыл-ой әрекеті
процесінде пайда болатын тебіреністерді айтады.
Бұған әуестену, білім құмарлық, таңырқау, күдіктену
жатады.

Эстетикалық сезімдер адамның әсемдікті қабылдау
және қолдан жасаңқы барысында туады. Яғни адам
сұлулықты қабылдай, тамашалай отырып
эстетикалық әсемдік сезіммен бастап кешіреді.

Эмоциялар мен сезімдер арасындағы
айырмашылықты сипаттайтын бірнеше белгілер бар

Эмоциялар эволюция процесінде ерте пайда болды, сондықтан адамдар да, жануарлар
да оларды сезіне алады. Эмоциялар мидың ежелгі бөлігінде, лимбиялық жүйеде пайда
болады. Ал сезімдер кейін пайда болып, тек адамға ғана тән. Олар мидың жаңа бөлігінің
жаңа қыртысының туындысы және ойлау қабілетімен байланысты.

Эмоциялар өзгермелі, қысқа мерзімді және бір-бірін тез алмастырады. Өсіп келе жатқан
эмоционалдық тәжірибе нәтижесінде пайда болатын сезімдер тұрақты және тұрақты,
сондықтан олар адамда көптеген жылдар бойы «өмір сүре» алады.

Эмоция жағдайға байланысты болса, сезім объектімен байланысты. Мысалы, сіздің
әпкеңіз сырғаңызды сұрамай-ақ алған кезде, оның әрекеті (яғни, өзіңізге түскен жағдай)
сізді ашуландырды. Бірақ жалпы сіз өз әпкеңізді жақсы көресіз, сондықтан сіздің
сезіміңіздің объектісі әпке болып табылады.

Эмоциялар - бұл дене реакцияларымен бірге жүретін физиологиялық процестер.
Қуанғанда жүрегіміз соғып, жүзіміз күйіп, көзіміз нұрланады. Сезімдер, керісінше, біздің
ішімізде жасырылған және әртүрлі эмоциялармен, яғни тікелей емес, жанама түрде
көрінеді. Сондықтан сіз сезім туралы айтуға болады, бірақ физикалық түрде көрсетіңіз,
ол жұмыс істемейді.

Сезімдерден айырмашылығы, эмоциялар әрқашан саналы бола бермейді. «Менде бәрі
дірілдеп кетті!» – Бұл сөздің астарында не жатыр? Мазасыздық? Құмарлық? Толқу?
Қорқыныш? Бірақ махаббат, жек көру, қызғаныш, бақыт, мақтаныш, біз әдетте танимыз.
Кейде біз өз сезімдерімізден ұялатындықтан, оларды тіпті өзімізден де жасырамыз.

Біз бір уақытта екі түрлі эмоцияны сезіне алмаймыз. Бірақ екі сезім – біз жасай аламыз.
Яғни, біз адамды бір сәтте жек көріп, сүюге қабілеттіміз, бірақ қуанып, қайғыра
алмаймыз.

Сезімдеріңізді қалай тануға
болады
Оны жақсарту және жақсарту үшін бірнеше кеңестер:
Олардың арасындағы маңызды айырмашылықтарды сезіну үшін
эмоциялар сөздік қорын кеңейтіңіз.
«Жерлеу» техникасын қолданып көріңіз: назарыңызды аяқтарыңызға
аударып, сезімдерге назар аударыңыз. Олар жылы ма, суық па?
Астыңғы бет қандай? Осылайша сіздің денеңіз белгілі бір эмоцияны
ажыратуды және оған реакция жасауды «үйренеді».
Сезімдеріңіз туралы айтыңыз, оларды көрсетпеңіз. Бірақ өзіңізді «Мен
өзімді керемет сезінемін» немесе «Мен өзімді қорқынышты сезінемін»
сияқты жалпы мәлімдемелермен шектемеңіз. Эмоционалдық
спектрдің барлық алуан түрін қосыңыз. Бейбітшілік, көңілсіздік,
тітіркену және діріл туралы сөйлесіңіз.

Қорытынды:
Сезімдер мен эмоциялар
арасындағы айырмашылықты
байқай отырып, сіз өзіңізбен не
болып жатқанын жақсы түсіне
аласыз және басқаларды жақсы
түсіне аласыз. Және бұл дағдылар
әрқашан басқалармен жылы және
сенімді қарым-қатынас
орнатқысы келетіндерге пайдалы
болады.
