Эмициялардың АСБ-мен байланысы

Автор: Саду Айжан Жаныбеккызы, педагог-психолог КГУ «Центр (аutism-центр) поддержки детей с аутизмом (расстройством аутистического спектра) «Асыл Мирас», г. Павлодар

АСБ бар балалардағы эмоциялық сала: қолданбалы мінез-құлық талдауы маманының көзқарасы

Қолданбалы мінез-құлық талдауы — Applied Behavior Analysis (ABA) саласындағы маман тәжірибесінде аутизм спектрі бұзылысы (АСБ) бар балалармен жұмыс эмоциялық саланы бағалау және дамыту мәселесін міндетті түрде қамтиды.

Ең алдымен маңызды ұстанымды атап өткен жөн: АСБ бар балалардағы қиындықтар эмоциялардың болмауымен емес, оларды тану, білдіру және реттеу ерекшеліктерімен байланысты.

Эмоция және мінез-құлық: негізгі айырмашылық

Мінез-құлықтық тәсілде біз: ішкі жағдайларды (эмоциялар), бақылауға болатын мінез-құлықты. Ажыратып қарастырамыз.

Маман дәл осы бақыланатын мінез-құлықпен жұмыс істейді.

Мысалы: айқайлау, агрессия, қарым-қатынастан қашу, көмек сұрау

— бұлардың барлығы эмоцияның өзі емес, оны білдіру формалары.

Бұл тәсіл субъективті түсіндіруден бас тартып, жұмысты нақты деректерге сүйене отырып жүргізуге мүмкіндік береді.

Эмоцияларды тану — үйретілетін дағды

АСБ бар балаларда жиі келесі қиындықтар байқалады: өз эмоцияларын тану, басқа адамдардың эмоцияларын түсіну.

ABA тұрғысынан бұл дискриминация (айыру) дағдыларының тапшылығы ретінде қарастырылады.

Балаға қиын болуы мүмкін: бет-әлпет бойынша эмоцияны анықтау, дауыс ырғағын түсіну, әлеуметтік жағдайды дұрыс интерпретациялау.

Бұл баланың «сезбейді» дегенді білдірмейді — ол әлі бұл дағдыларды меңгермеген.

Оқыту қалай жүргізіледі: қарапайым эмоциялардан бастау (қуаныш, реніш, ашу), біртіндеп күрделі эмоцияларға көшу, құрылымдалған әдістерді қолдану (мысалы, DTT), визуалды материалдарды пайдалану.

Мінез-құлық — эмоцияны білдіру тәсілі

Егер балада коммуникация дағдылары жеткіліксіз болса, эмоциялар келесі мінез-құлық арқылы көрінеді: айқайлау, агрессия, қашу (болдырмау), өзін-өзі стимуляциялау.

Мұндай жағдайда негізгі сұрақ: бұл мінез-құлық қандай функция атқарады?

Осыны анықтау үшін. Functional Behavior Assessment (FBA) жүргізіледі.

Мінез-құлық функциялары

Эмоциямен байланысты мінез-құлық келесі функцияларды орындауы мүмкін: қалаған нәрсеге қол жеткізу, талаптан қашу, назар аударту. сенсорлық әсер алу. Функцияны анықтамай, эмоциямен жұмыс жүргізу тиімсіз болуы мүмкін.

Коммуникация — эмоцияны реттеудің негізі

Проблемалық мінез-құлықтың жиі себебі — функционалды коммуникацияның болмауы. Мұндай жағдайда Functional Communication Training (FCT) қолданылады.

Мақсаты: проблемалық мінез-құлықты әлеуметтік тұрғыдан қолайлы коммуникациямен алмастыру: сұрау (mand), бас тарту, көмек сұрау .

Мысал: айқайлаудың орнына — сұрау немесе белгі қолдану

Альтернативті коммуникацияның рөлі

Сөйлеу шектеулі болған жағдайда: суреттер, карточкалар, жесттер

сияқты құралдар қолданылады, соның ішінде Picture Exchange Communication System (PECS).

Маңыздысы: альтернативті коммуникация сөйлеуді тежемейді, керісінше, оның дамуына ықпал етеді.

Мотивация — оқытудың негізгі шарты

ABA-да мотивация мотивациялық операциялар (MO) арқылы қарастырылады.

Маман: қажетті заттарға қолжетімділікті басқарады, коммуникацияны қажет ететін жағдайлар жасайды, түрлі күшейткіштерді қолданады.

Мотивация болмаса — үйрену болмайды.

Күшейту (подкрепление)

Күшейту тиімді болуы үшін: уақытылы болуы керек, бала үшін маңызды болуы керек, мінез-құлықпен тікелей байланысты болуы керек.

Күшейтіледі: коммуникация әрекеттері, бейімделген мінез-құлық.

Эмоцияларды реттеуді үйрету

Өзін-өзі реттеу — үйретілетін дағды.

Жұмыс бағыттары: өз жағдайын тану. дұрыс реакция таңдау , реттеу стратегияларын қолдану .

Әдістер: эмоция шкалалары, тыныштану стратегиялары, сенсорлық демалыс.

Сенсорлық факторлар

Сенсорлық сезімталдық: мінез-құлықты күшейтуі мүмкін, мотивациялық фактор болуы мүмкін.

Бірақ: барлық мінез-құлық сенсорлық себептен болмайды.

Әр жағдай жеке талдануы тиіс.

Тұрақтылық және құрылым

АСБ бар балалар үшін маңызды: визуалды кестелер, алдын ала ескерту,құрылымдалған орта.

Бұл: мазасыздықты азайтады, эмоцияны реттеуді жеңілдетеді.

Көмек (prompting) және оны азайту

Оқыту барысында: физикалық, жесттік, вербалды көмектер қолданылады.

Маңызды: көмекті біртіндеп азайту, баланы дербестікке жеткізу.

Дағдыларды жалпылау (генерализация)

Дағды қалыптасты деп есептеледі, егер ол: әртүрлі ортада, әртүрлі адамдармен, әртүрлі жағдайда қолданылса. Генерализация арнайы жоспарлануы тиіс.

Деректерге негізделген жұмыс

ABA-ның негізгі қағидасы — деректерге сүйену.

Бағаланады: мінез-құлық жиілігі, ұзақтығы, көмек деңгейі.

Бұл бағдарламаны тиімді түзетуге мүмкіндік береді.

АСБ бар балалардағы эмоциялық қиындықтар: дағдылардың жетіспеушілігімен, ақпаратты өңдеу ерекшеліктерімен, коммуникация шектеулерімен байланысты.

Маманның негізгі мақсаты: мінез-құлық функциясын анықтау, коммуникацияны дамыту, эмоцияны реттеу дағдыларын қалыптастыру.

Қолданбалы мінез-құлық талдауы принциптеріне негізделген жүйелі жұмыс баланың өмір сапасын және әлеуметтік бейімделуін айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді.