Жарасбек Н.С., Болтаева А.М., Жұбаназарова Н.С. Әл-Фараби ат. ҚазҰУ

ЭМОЦИЯЛЫҚ ИНТЕЛЛЕКТТІ ДИАГНОСТИКАЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ

М.А. Манойлова әзірлеген эмоциялық интеллектіні диагностикалау әдістемесі (ЭИӘ) — 40 тұжырымнан тұратын сауалнама түріндегі психологиялық құрал. Зерттелушіге әр тұжырыммен қаншалықты келісетінін 5 балдық шкала бойынша бағалау ұсынылады.

Әдістеме 4 субшкаладан және 3 интегралдық көрсеткіштен (жалпы ЭИ деңгейі, тұлғаішілік және тұлғааралық аспектілердің айқындылығы) тұрады.

Нұсқау:Төменде берілген 40 тұжырымды мұқият оқып шығыңыз да, әрқайсысын өзіңізге қаншалықты сәйкес келетінін 5 балдық шкала бойынша бағалаңыз:5 – әрдайым; 4 – көбінесе; 3 – кейде; 2 – сирек; 1 – ешқашан.

1. Мен өз сезімдерім мен эмоцияларымды айқын сезінемін.

2. Менің көпшілік алдында сөйлеген сөздерімде эмоциялар болмайды.

3. Менің спонтанды (кенеттен туған) әрекеттерім көздеген мақсатқа жетуіме кедергі келтірмейді.

4. Қақтығыс жағдайларында мен эмоцияларымды, сезімдерімді жасырамын.

5. Мен әңгімелесушілерімді мұқият тыңдаймын.

6. Қақтығыс жағдайында шешімді бірден қабылдау қажет деп санаймын.

7. Мен басқа адамдардың іс-әрекеттері мен сезімдеріне аз әсер етуге тырысамын.

8. Мен адамдарды бақылауда ұстағанды жөн көремін.

9. Мен өзімнің әлсіз және күшті тұстарымды бірдей сезінемін.

10. Егер мен сезімдеріме ерік берсем, адамдардың мен туралы пікіріне мән беремін.

11. Мен ашуланған немесе көңілім түскен сәттерде де өз сезімдерімді бақылай аламын.

12. Басшылықпен сөйлескенде өзімді сенімсіз сезінемін және әңгіменің тез аяқталғанын қалаймын.

13. Мен өзге адамдардың сезімдеріне назар аударамын.

14. Мен келіспеушіліктерді байқаған сәтте бірден шешуге тырысамын.

15. Мен басшы рөлін басқаға беруге дайынмын және оны бақыламаймын.

16. Мен лауазымыммен берілген билікті қолдануға бейіммін.

17. Маған ұнамайтын адамға деген антипатиямды жасыра аламын.

18. Әріптестермен сөйлескенде кейде өз ойыммен әуестеніп кетемін.

19. Мен барлық жағдайда сезімдерімді ашық білдіремін.

20. Теледидардың (немесе тұрмыстық техниканың) бұзылуы мені абыржуға, торығуға итермелеуі мүмкін.

21. Мен басқалармен олардың жетістіктеріне қуана отырып қарым-қатынас жасаймын.

22. Ортақ мақсаттарға жету барысында әріптестерімнің психологиялық жағдайына назар аудармаймын.

23. Мен өзгелердің өзін жақсырақ түсінуіне көмектесемін.

24. Қарым-қатынас кезінде мен сезімге емес, мақсатқа көбірек назар аударамын.

25. Мен басқа адамға деген ықыласымды оңай білдіремін.

26. Жақындарым кейде маған: «Босаңсы!» – деп ескертеді.

27. Мен өз сезімдерімді еркін білдіре аламын.

28. Адамдармен қарым-қатынас кезінде өзімді сенімсіз сезінемін.

29. Талқылау қызу жүріп жатқанда да мен өзгенің сезімдерін түсіне аламын.

30. Бірлескен жұмыс барысында маған өзге адамдардың сезімдері бәрібір.

31. Мен басқаларды жұмысын жақсырақ орындауы үшін жігерлендіремін.

32. Маған өзіме кедергі келтіретін адамның мінез-құлқы туралы ашық айту қиын.

33. Мен маңызды шешім қабылдағанда өз сезімдеріме сенемін.

34. Маған бейтаныс адамға тура қарап сөйлеу қиын.

35. Мен өз сезімдерім мен ниеттерім туралы басқалармен сөйлескенде шынайымын.

36. Мен серіктеске эмоциялық қолдау көрсеткеніммен, ол мұны сезбейді немесе байқамайды.

37. Маған қақтығысқа алып келген сезімдер мен эмоциялар маңызды.

38. Маған ұнамайтын адамның не сезінетіні бәрібір.

39. Мен өз көзқарасымды дене қалпыммен, көзқарасыммен және дауыс ырғағыммен білдіремін.

40. Маған әңгімелесушіні ренжітпей, сын айту немесе ескерту жасау қиынға соғады.
    Кілт:

• «Тікелей» — 1, 9, 17, 25, 33

• «Кері» — 2, 10, 18, 26, 34

• «Тікелей» — 3, 11, 19, 27, 35

• «Кері» — 4, 12, 20, 28, 36

• «Тікелей» — 5, 13, 21, 29, 37

• «Кері» — 6, 14, 22, 30, 38

• «Тікелей» — 7, 15, 23, 31, 39

• «Кері» — 8, 16, 24, 32, 40

Нәтижелерді өңдеу:

Кілтке сәйкес «тікелей» және «кері» сұрақтар бойынша ұпайлардың қосындысы есептеледі. Әрбір шкала үшін индекс келесі формула бойынша анықталады:

A – B, мұнда A — «тікелей» сұрақтар бойынша ұпайлар қосындысы, B — «кері» сұрақтар бойынша ұпайлар қосындысы.

Яғни, «тікелей» сұрақтар ұпайларының қосындысынан «кері» сұрақтардың қосындысын шегеру қажет.

Интегралды индекстер:

1. Тұлғаішілік аспект — өз сезімдерін сезіну мен қабылдау, өзін-өзі бақылау қабілеті. Бұл көрсеткіш 1 және 2 шкалалар бойынша ұпайлардың қосындысы арқылы есептеледі.
   
   

2. Тұлғааралық аспект — басқа адамдардың эмоциялық күйлерін тану, түсіну және өзгерте алу қабілеті. Бұл көрсеткіш 3 және 4 шкалалардың ұпайларының қосындысы арқылы анықталады. Жалпы эмоциялық интеллект көрсеткіші — сауалнамадағы барлық шкалалар бойынша ұпайлардың қосындысы. Әр шкала бойынша ұпай диапазоны: ең аз – –20, ең көп – +20.
   
   

МЭИ сауалнамасының шкалаларының интерпретациясы

Интегралды көрсеткіш

Эмоциялық интеллектінің жоғары деңгейі — оның барлық компоненттері өзара үйлесімді дамыған, иерархиялық айырмашылықтар аз, барлық формалары өзара байланыста және іс-әрекетте біртұтас көрініс табады. Мұндай жағдайда адамның эмоциялық интеллектісі мінез-құлықта, қарым-қатынаста және кәсіби іс-әрекетте айқын көрініс табады.

Орташа деңгей — эмоциялық интеллектінің кейбір аспектілері жақсы дамыған, ал кейбіреулері төмен деңгейде. Бұл даму әлеуетінің бар екенін және жеке компоненттерін жетілдіруге мүмкіндік бар екенін білдіреді.

Төмен деңгей — эмоциялық интеллектінің жалпы дамымауы, кәсіби және тұлғааралық қатынастарда табысқа ұмтылыс мотивациясының төмендігімен сипатталады.

Алайда эмоциялық интеллектіні кез келген жаста дамытуға болады.

1-шкала. Өз сезімдері мен эмоцияларын сезіну

Жоғары көрсеткіштер:

Жақсы дамыған эмоциялық өзін-өзі сезіну, ішкі эмоцияларымен үйлесімде өмір сүру қабілеті, сезімдердің жұмыс пен қарым-қатынастағы рөлін түсіну. Эмоциялық қасиеттер мен тұлғалық психологиялық ерекшеліктердің кәсіби қызметтегі орнын дұрыс бағамдау — қызмет өнімділігінің маңызды критерийі.

Адамда өзін тануға деген жоғары қажеттілік бар, өз қабілеттерін дұрыс бағалайды, серіктестердің көзқарасын түсіне біледі. Рефлексиясы жақсы дамыған, яғни өзін және басқаны түсіну қабілеті бар. Мұндай адамдар өз сезімдері арқылы өзгенің орнында ойлануға, оның ішкі дүниесін ұғынуға бейім.

Интуициясы жоғары дамыған, икемді және белсенді, қиын жағдайларда дұрыс шешім қабылдауға бейім.

Өзін-өзі бақылау және өз эмоциялық күйлерін байқау дағдысы жақсы дамыған. Бұл тұлғаның ішкі әлеміне, рухани дамуына назар аудару арқылы жетіледі.

Төмен көрсеткіштер:

Өз сезімдерінің және олардың қызмет пен қатынастағы рөлін түсіну деңгейі төмен. Эмоциялық жағдайларды тану қабілеті әлсіз.

Өзін тануға деген қажеттілік төмен, өзін-өзі бағалауы жиі шынайы емес. Өзгелердің көзқарасын дұрыс түсінбеу салдарынан түсінбеушілік пен қақтығыстар туындауы мүмкін. Интуицияға сенімсіздік, пассивтілік және қатаң қарым-қатынас тән.

Өзінің ішкі әлеміне қызығушылық төмен, рухани дамуға ұмтылыс аз.

2-шкала. Өз сезімдері мен эмоцияларын басқару

Жоғары көрсеткіштер:

Өз эмоцияларын бақылау және басқару қабілеті жоғары, эмоцияларын мақсатқа жету құралы ретінде пайдалана біледі.

Өзін-өзі бақылауы жақсы дамыған, өз психоэмоциялық күйін және айналадағы жағдайды саналы түрде түсінеді.

Толеранттылық деңгейі жоғары – өзіне және өзгеге жағымды қатынас қалыптастыра біледі.

Бақылағыштығы жақсы дамыған, басқалардың эмоциялық ерекшеліктерін тез байқай алады.

Позитивті ойлау тән, бұл әлемді, адамдарды және өзін оң көзқараспен қабылдауға мүмкіндік береді.

Төмен көрсеткіштер:

Эмоцияларды бақылау қабілеті әлсіз, импульсивтілік жоғары, эмоциялар мақсатқа жетуге кедергі келтіреді.

Өзін-өзі бақылау төмен, өз сезімдері мен өзгелердің эмоциялық жағдайларын түсіну жеткіліксіз.

Төзімсіздік, өзге көзқарастарға қарсы тұру, пессимистік ойлау байқалады.

Тұлғааралық аспект

3-шкала. Басқа адамдардың сезімдері мен эмоцияларын түсіну

Жоғары көрсеткіштер:

Сіз басқа адамдардың эмоцияларын оңай тани аласыз, серіктестеріңіздің сезімдерін жақсы түсінесіз.

Басқаның орнында өзін елестете аласыз, яғни эмпатия және идентификация механизмдері жақсы дамыған.

Сезімталдық пен гуманистік қатынас қарым-қатынаста байқалады.

Тұлғааралық симпатия (жеке ұнатушылық) жоғары деңгейде — ашықтық, мейірімділік, көмек көрсетуге дайындық тән.

Сіз жағдайдың эмоционалды реңін болжай аласыз, серіктестің ішкі күйін сезіп, дұрыс әрекет жасайсыз.

Бұл қасиеттер сізге тиімді қарым-қатынас орнатуға, қақтығыстарды шешуге және өзара түсіністікке қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Жоғары деңгей — адамның тұтастай қабылдануы мен түсінігін көрсетеді, яғни серіктестің тұлғасын жан-жақты (психологиялық, эмоциялық, мінездік) деңгейде тану қабілетін білдіреді.

4-шкала. Басқа адамдардың сезімдері мен эмоцияларын басқару

Жоғары көрсеткіштер:

Басқалардың эмоциялық күйін басқару қабілеті жоғары дамыған. Мұндай адам серіктесіне жеке бағытталған, адамгершілікке негізделген ықпал жасай алады. Бұл қабілет жұмыс тиімділігін арттыруға, эмоционалды күйдің тұрақтылығын сақтауға көмектеседі.Мұндай адам шешім қабылдағанда өз де, өзге де мүддесін қорғай алады, өзгелерге құрметпен қарайды.Эмпатиясы жоғары, серіктестің ішкі әлемін терең сезінеді.

Жоғары эмоционалдық интеллект иесі — объективті, бейтарап, сенімді және икемді адам. Ол жағдайға байланысты түрлі қарым-қатынас стилін тиімді қолдана алады және ұжымда жағымды психологиялық климат орната алады. Сондай-ақ, оқиғалардың дамуын алдын ала болжай алады, серіктестің реакциясын сезіп, өз дене тілі, дауыс және мимика арқылы оған әсер ете алады.

Қолданылған әдебиеттер

1.Никулина, Ирина Вячеславовна Эмоциональный интеллект: инструменты развития: учебное пособие / И.В. Никулина. – Самара: Издательство Самарского университета, 2022. – 65-73б.