Тақырыбы;Эмоцияның адам денсаулығына әсері

Қадылбекқызы Гүлнұр

Ғылыми-жетекші - Катанова Е.Т

Қазақстан-Американдық еркін университеті, Өскемен қаласы, Қазақстан

Аннотация.Бұл мақалада жалпы эмоция жайлы ақпараттар және эмоциялар адамның танымдық процестеріне, соның ішінде қабылдау, зейін, оқу, есте сақтау, ойлау процестеріне айтарлықтай әсер етеді. Мақалада эмоциялардың түрлерін және де басқа эмоцияның бөлімдеріне тоқталып қарастырады.

Abstract. This article provides general information about emotions and emotions that have a significant impact on a person's cognitive processes, including perception, attention, learning, memory, and thinking. The article deals with the types of emotions and other sections of emotions.

Түйінді сөздер: Эмоциялар, эмоциялардың рөлі мен табиғаты, эмоциялар түрлері, эмоциялардың денеге әсер ету физиологиясы, теріс эмоцияларға әсер ету схемасы, позитивті эмоциялардың әрекет ету схемасы, эмоционалды интеллект.

Keywords: emotions, the role and nature of emotions, types of emotions, physiology of the influence of emotions on the body, the scheme of influence on negative emotions, the scheme of action of positive emotions, emotional intelligence.

Сыртқы дүние заттары мен құбылыстардың адамның қажеттілігіне сәйкес
келу-келмеуі нәтижесінде пайда болатын психикалық процестердің түрін
эмоция деп атаймыз.

Қажеттіліктердің түрлі жағдайларға байланысты түрліше өтелуі адамда,
көптеген ұнамды және ұнамсыз сезімдерді туғызады. Мысалы: шаттану,мұң,
үрей, қорқу, масаттану, өкіну, шошыну, іш пысу, зерігу, абыржу тағы
басқалары.Мысалы: Шөлдегенде ішкен 1 стакан су рахат сезімін тудырады.

Эмоциялар-бұл адамның психологиялық жағдайларының ерекше түрі, олар тәжірибе, сезім, көңіл-күй, сезім түрінде көрінеді. Барлық дерлік психикалық күйлер мен процестер белгілі бір дәрежеде және формада көрінетін эмоциялармен бірге жүреді. Эмоциялардың басты рөлі объективті шындық пен Адамның бағалануы арасында нақты байланыс орнату болып табылады. Бұл психологиялық құбылыстың мәні "байланыс бар" деген сөзді өте жақсы ашады, егер эмоциялар болмаса, адам әлемдегі барлық нәрсеге бей — жай қарамайды, оған ештеңе қызықтырмайды, алаңдамайды-бұл ештеңе болмас еді! Әрі қарай, біз эмоциялардың негізгі түрлерін және олардың психологиялық процестердің жалпы көрінісіндегі рөлін толығырақ қарастырамыз.[1]

Эмоциялардың рөлі мен табиғаты

Эмоциялар адамға айналасында және ішінде болып жатқан барлық нәрсені бағалауға мүмкіндік береді. "Эмоциялар тілі "біздің планетамыздағы барлық тіршілік иелері үшін жалғыз, ит адам тілін білмей, адамға не болып жатқанын жақсы түсінеді, жай ғана оны бақылап, оның эмоциясын" оқиды". Жердің басқа шетінен шыққан адам, басқа тәрбие, басқа мәдениет және дүниетанымға ие бола отырып, адамның эмоцияларын "оқу" арқылы адамның жағдайын сөзсіз түсіне алады. Кейбір сезімтал адамдар эмоцияларды алыстан оқи алады, тіпті уақыт оларға кедергі емес. "Оқу техникасы "туғаннан бастап барлық тіршілік иелеріне беріледі, бала әлі" қоғаммен емделмеген", өмірлік тәжірибесі жоқ, өмірдің алғашқы күндерінен бастап (тіпті құрсағында да) эмоцияларды" оқи " алады. Бұл процестің қалай жүретінін мұқият зерттеу мүмкін емес, өйткені адам үшін әлі белгісіз, нақты жауаптар бере алатын мұндай құрылғылар мен ұғымдар жоқ.[1]

Эмоцияның адам ден саулығына әсері

Біз әлемде көптеген адамдар, көптеген пікірлер, алуан түрлілік бар деп айтамыз. Біз бір-бірімізден өте ерекшеленсек те, бізде бірдей эмоциялар бар. Қорқыныш, оның ішінде жек көру, таңғалу, мұңаю, жиіркену, шаттану, маркаю... Бұл маңызды эмоциялар өзгерістер арқылы әртүрлі күйлерге енеді.[12]

Эмоцияның пайда болу механизмі соншалықты күрделі, оны зерттей отырып, ол әлі күнге дейін түбіне жете алмады. Әр түрлі өмірлік жағдайлардың байланысы сияқты, эмоционалды күй белгілі бір гормондардың өндірілуіне әсер етеді. Бір ғана нәрсе белгілі: адам күн сайын оны жарып жіберетін негативке неғұрлым көп орын бөлсе, денесінің денсаулығы соғұрлым нашар болады.[12]

Шамадан тыс ашулану, ашуланшақтық, жиіркеніш, стресс және жүйке жүйесіндегі режимді үнемі бұзу иммунитеттің әлсіреуіне әкеледі. Біз ұмытпауымыз керек, біздің организмде барлық тығыз байланыста, бұл дұрыс емес бір органның жұмыс істеуі, мүмкін істен шығуы.[11]

Өмір сүру-сезіну, адам эмоциялардан қашып құтыла алмайды. Бұл өмірді әртүрлі реңктерге бояу арқылы түсінуге көмектеседі. Денсаулығымызды қалыпқа келтіру үшін біз жасай алатын нәрсе – теріс ойлар мен жаман көңіл-күйді қоқысқа тастау және тек оң өмір сүру.[11]

Бұл тек тіл үшін оңай, қиын болып көрінуі мүмкін. Бірақ қиындықтарды жеңудің көптеген жолдары бар, олар әр түрлі болады, әркім өзіне қолайлы әдісті таңдайды. Бәрі ойдағыдай орындалып, сенім ақталған кезде, дене өзін Мақтайды, одан жағымды эмоциялар пайда болады.[11]

Эмоциялар түрлері

Эмоция, кемпірқосақ сияқты, мүлдем өзгеше болуы мүмкін және оның көрінісінің "тоналдылығының" шегі жоқ. Дегенмен, эмоциялардың негізгі түрлерін ажыратуға болады, олардың әрқайсысы сезім тудырады. Бұл сезімдердің" тілінде " бүкіл әлем бір-бірімен аузын ашпай сөйлеседі, иттер мен мысықтар, жолбарыстар мен арыстандар, қытайлар мен еуропалықтар бұл тілді біледі, ол бәріне бірдей. Эмоциялардың ең көп таралған түрлері-бұл қуаныш пен ашу, әлемдегі барлық тіршілік иелері қайғы мен қорқыныштан хабардар, әлемдегі барлық тіршілік иелері жиіркеніш пен таңданыс сезімін сезінді. Түрлері эмоциялар шын мәнінде қарағанда құмды теңіз жағалауында, бұл қаншалықты жіңішке субстанция, ол құруға қабілетті неимоверные комбинациясы қырлары араларында қаншалықты жұқа, бұл кейде іс жүзінде сезілмеген.[1]

Осылайша, қуаныш керемет түрде ашуланшақтыққа, мейірімділікке айналады және адам бір уақытта бір объектіге деген сүйіспеншілік пен жеккөрушілікті сезіну қабілетіне ие. Негізгі түрлері эмоциялар адамның тірі ағзалар айқындайды, ең алдымен, білдіруге тұлғаның және мінез-құлық адам. Адам қандай эмоцияны бастан өткеретінін барлық нәзіктіктерде дәл анықтау мүмкін емес, сіз тек эмоция түрінің "ауқымына" кіре аласыз. Мысалы, адамның қуанышты сезінетінін анықтауға болады, бірақ қандай дәрежеде белгісіз, бұл қуаныш үміт немесе нәзіктікпен мүмкін, немесе одан да күрделі коктейль бар.[1]

Эмоциялар (лат. emoveo-таңқаларлық, толқу) - бұл адамдар мен жоғары жануарлардың кез-келген сыртқы және ішкі ынталандыруларға субъективті реакциясы. Эмоциялар-бұл жеке көзқарас, адамның онымен болып жатқан оқиғаларға реакциясы; олар адам өмірінің барлық процестерімен бірге жүреді және тек қиялда болатын жағдайлардан туындайды.[2]

Ежелгі дәуірден бастап медицинаға қызығушылық танытқан ғалымдар басым эмоционалды жағдай мен адамның денсаулығы арасындағы байланысты байқады. Бұл шығыс медицинасының трактаттарында, Гиппократтың және басқа ежелгі грек ғалымдарының еңбектерінде жазылған. Сондай-ақ, біз "қуаныш жас, қайғы қартайды", "қара бидай темірді қалай жейді, қайғы жүректі бұзады", "нервтердің барлық аурулары"деген мақал-мәтелдердің арқасында эмоционалды және физикалық денсаулықтың байланысы туралы түсініктерді байқай аламыз. Бұл мәлімдемелер басқа органдар мен жүйелердің денсаулығына теріс әсер ететін жүйке жүйесіне ауыр эмоционалды стресстің зиянды әсеріне назар аударуға шақырады.[2]

Қазіргі ғылымда физикалық денсаулық пен эмоциялар байланысын Нобель сыйлығының лауреаты нейрофизиолог Чарльз Шеррингтон растады. Ол үлгіні шығарды: пайда болған эмоционалды тәжірибелер соматикалық және вегетативті өзгерістерге түседі.[2]

Эмоциялардың денеге әсер ету физиологиясы

Бізді қоршаған әлемге Реакция, ең алдымен, орталық жүйке жүйесінде пайда болады. Сезім мүшелерінің рецепторлары миға сигналдар береді және ол туындаған кедергілерді жеңуге немесе дұрыс әрекетті нығайтуға көмектесетін командалар жиынтығын құра отырып, пайда болған ынталандыруларға жауап береді.[2]

Теріс эмоцияларға әсер ету схемасы

Теріс эмоциялармен, мысалы, ренішке жауап ретінде, бүйрек үсті безінің гормоны норадреналинмен нығайтылған агрессия пайда болады; қауіпті сезінген кезде адреналинмен нығайтылған қорқыныш пайда болады; қарсыластың немесе бәсекелестің пайда болуы қызғаныш пен қызғаныштың себебі болады. Тұрақты тітіркену әдеттегі, біз басқаратын эмоцияларды тиісті түрде көп нәрсеге айналдырады: бірінші жағдайда агрессия жеккөрушілікке, екінші жағдайда қорқынышқа (жәбірленушінің жағдайы), үшінші жағдайда — тітіркену мен наразылыққа айналады.[2]

Шамадан тыс қуаныш эмоциялардың жағымсыз көріністеріне де жатады, өйткені оның арқасында адамның энергиясы із-түзсіз жоғалады, жоғалады және босқа кетеді. Тұрақты жоғалтулардың салдарынан адам жаңа ләззат іздеуге мәжбүр болады, ол қайтадан сақтай алмайды. Цикл жабылады, ал өмір ойын-сауықты үнемі іздеуге айналады, бұл алаңдаушылыққа (қалаған нәрсеге қол жеткізуді жоғалтудан қорқу), үмітсіздік пен ұйқысыздыққа әкеледі.[2]

Позитивті эмоциялардың әрекет ету схемасы

Позитивті эмоциялар бақыт гормондарының шығарылуымен бірге жүреді (эндорфин, допамин), олар эйфориялық әсер береді, бұл адамды қайтадан қуаныш пен тыныштыққа қол жеткізуге тырысады. Серотонин ұқсас түрде жұмыс істейді, ауырсыну мен физикалық факторларға сезімталдық қандағы деңгейге байланысты (соның арқасында балалар жарақат туралы оңай ұмытып кетеді және ұзақ уақыт бойы кесу, жыртылу және т.б. сияқты айқын зақымдарды байқамайды).[2]

Кез-келген оң эмоция жүйке жүйесінің жұмысын жақсартады, ұйқыны жақсартады, эмоционалды жағдайды тұрақтандырады, қуаныш гормондарының (эндорфиндер) өндірілуіне ықпал етеді және дененің гормоналды фонына оң әсер етеді. Адам қаншалықты жағымды эмоциялар сезінсе, соғұрлым ол стресске және әртүрлі ауруларға бейім болады.[2]

Негізгі эмоциялар мәдениетке қарамастан, көптеген адамдарға тән эмоциялар деп аталады. Туғаннан бастап бізде негізгі эмоциялар бар деп саналады. Бастапқыда олар саналы емес, бірақ барлық адамдар оларды бірдей сезінеді және білдіреді.[3]

Ғылымдардың адамның алты классикалық эмоциясын атап көрсеткен: бақыт, таңдану, қорқыныш, жиіркеніш, ашу және қайғы. Глазго университетінің неврология және психология институтының жақында Current Biology журналында жарияланған зерттеуі эмоционалды құралдар жиынтығын одан әрі төмендетеді. Ғалымдар компьютерде жасалған бет анимацияларын респонденттерге көрсете отырып, бет әлпеті мен тиісті эмоцияларды зерттеді. Олар бақылаушылардан алты эмоцияның белгілі шкаласының көмегімен көрген жүздерін суреттеуін сұрады-ашуланшақтық пен жиіркеніш, сондай-ақ қорқыныш пен таңданыс ерте кезеңдерде бірдей қабылданатыны белгілі болды. Мысалы, ашуланшақтық пен жиіркеніш мұрынды мұрнымен бірдей жүреді, ал таңдану мен қорқыныш көтерілген қастардың көмегімен көрінеді.[4]

Адамда тек төрт негізгі эмоциялар бар: бақыт, қайғы, қорқыныш/таңдану және ашу/жиіркеніш. "Нәтижелер бет әлпетінің динамикалық модельдері уақыт өте келе дамып келе жатқан сигналдардың иерархиясын — қарапайым, биологияға негізделген, содан кейін қабылданған алты эмоцияны білдіретін күрделі, әлеуметтік ерекше сигналдарды беретіндігін көрсетеді", — деп жазады зерттеушілер.[4]

Ғалымдардың пікірінше, қорқыныш/таңданыспен бірге жүретін кең көздер тез жақындап келе жатқан қауіпке жауап беруге арналған және бізді көп ақпаратпен қамтамасыз етеді. Ашулану/жиіркену кезінде пайда болатын мыжылған мұрын қоздырғыштар сияқты "стационарлық қауіп — қатерлерге" қарсы тұрады: мұндай жағдайда біз зиянды нәрсені жұту мүмкіндігіміз аз болады.[4]

Эмоционалды интеллект (эмоционалды интеллект немесе эмоционалды баға) - бұл адамның және басқалардың эмоцияларын, ниеттерін, уәждерін, тілектерін тану және оны басқару мүмкіндігі. Дағды практикалық мәселелерді шешуге және өмірде және жұмыста қойылған мақсаттарға жетуге көмектеседі. Дамыған эмоционалды интеллектісі бар адамдар басқа адамдармен келіссөздер жүргізе алады, шешім қабылдай алады және жағымсыз жағдайларға дұрыс жауап бере алады.[5]

Эмоциялар арқылы біз оқиғаларға, сөздер мен жағдайларға жауап береміз. Егер сіз оларды түсінбесеңіз, не болып жатқандығы бұрмаланады. Мысалы, жұмыста олар сізге ескерту жасады, сіз дауласып, қақтығыса бастадыңыз. Нәтижесінде бұл неврозға, апатияға және басқа депрессиялық күйлерге әкеледі. Бұл жағдайда депрессия тез өтпейді: адамдардың 15-39% - ында ол бір жылдан астам уақытқа созылады.[5]

Дамыған эмоционалды интеллектісі бар адам іс-әрекетке немесе эмоцияға емес, себептерге жауап береді. Бұл оған сынды дұрыс қабылдауға, басқа адамдарды түсінуге және оларға тиісті реакциямен жауап беруге көмектеседі.[5]

Эмоционалды интеллект ұғымы 1995 жылы ғылыми журналист Дэниэл Голманның дәл осындай кітабын жариялағаннан кейін танымал болды. Гулманның зерттеуіне сәйкес, эмоционалды интеллект дамыған адамдардың психикалық денсаулығы, жұмыс тиімділігі және көшбасшылық қабілеттері жақсы. Бұл ретте көшбасшылық қабілеттердің 67% - ы эмоциялық интеллектке тиесілі. Бұл техникалық білімнен гөрі маңызды және IQ екі есе.[5]

Мұны Egon Zehnder компаниясының зерттеуі растайды. Олар жоғары деңгейдегі 515 менеджерді талдап, дамыған эмоционалды интеллектісі бар адамдардың жетістікке жету мүмкіндігі жоғары екенін анықтады. Карнеги технологиялық институты біздің қаржылық жетістігіміздің 85% - ы эмоционалды интеллект, көшбасшылық және қарым-қатынас қабілетімен байланысты екенін хабарлады. Тек 15% техникалық білімге байланысты. Эмоционалды интеллектпен тығыз байланысты икемді адами дағдылар қазіргі және болашақтағы маңызды дағдылар болып табылады.[5]

Эмоционалды зияткерлікті дамыту үшін төрт драйверге назар аудару керек: ақыл-ой, өзін-өзі бағалау, мотивация және бейімделу. Әр драйвердің дамуы тиісті эмоционалды және интеллектуалдық стратегияны дамытуды қалыптастырады.

1. Ақыл-ой. Оқуының ұғынуы, өз ойларын, сезімдері мен мінез-құлық. "Философтар" стратегиясын дамытады. Философтар тез үйренеді және білімді жинақтайды, бірақ теориядан практикаға ауысып, білімді нақты дағдыларға аудару қиын.

2. Өзін-өзі бағалау. Қабылдау, сыртқы бағалау мен пікірлерге тәуелді болмау қабілеті, әлемді оң қабылдау және айқындықты қамтиды. "Жұлдыздар" стратегиясын игеруге көмектеседі. Мұндай адамдар сенімді, бірақ әсер ету үшін сөйлеуге бейім. Жұлдыздар ақыл-ой мен мотивация драйверлерін сорғызбаса, "әсер" деңгейінде қалу қаупі бар.

3. Мотивация. Оған жаңа, мақсат қою, сәтсіздік тәжірибесі, өзін-өзі тануға деген ұмтылыс кіреді. "Батырлар" стратегиясын игеруге көмектеседі. Батырлар өзін-өзі дамыту мен жетістіктерден ләззат алады, сондықтан олар үнемі жетілдіріліп, адамдарды басқара алады. Ұлытәуекелінтезәдістіемес, егертүсінедісебептеріболады.

4. Бейімделу. Эмпатия, стресскетөзімділік, шешімқабылдаужәнеқарым-қатынасдағдыларынқамтиды. "Басшылар" стратегиясындамытады. Мұндайадамдарстрескетөзімді, эмпатикалықжәнееңбекқор, бірақимпостерсиндромынабейім. Бұлкогнитивтібұрмалау, егерадамөзіналдамшыдепсанасажәнеоныңқасиеттерімендағдыларынақолжеткізудібілдірмесе.[5]

Эмоциялар (эмоционалдықұбылыстар) — негізгікомпонентіэмоционалдытәжірибеболыптабылатынпроцестерменжағдайлардыңпсихофизиологиялықкешендері, яғниқабылданғанжағдайлардыңмаңыздылығынжәнеолардыңжекеадамныңқажеттіліктерінеқатынасынтікелейтәжірибе (қуаныш, қорқынышжәнет.б.) түріндесубъективтібағалаупроцесі. Субъективтікомпоненттенбасқа (тәжірибегебайланысты) эмоцияларбірқатарфизиологиялықкөріністердіқамтиды(жүрексоғужиілігініңөзгеруі, тынысалу, оқушылардыңдиаметріжәнет.б.), өрнектіңөзгеруі (мимика, пантомимика, дауыстаржәне т. б.). Соныменқатар, эмоционалдыбағалаунәтижесіндеденедеіс-әрекеткедайындықтыжоғарылатунемесетөмендету, ағымдағықызметтікүшейтунемесетоқтатупроцестеріавтоматтытүрдежүреді.[6]

Эмоциялардағыпсихологиялық, соматовегетативті, моторкомпоненттерініңүйлесуіолардыңқалыптасуынданегізгімәнгеиелимбиялықжүйе-филогенетикалықтұрғыданежелгімижүйесі, оныңішіндемиқыртысыныңбөліктері (ежелгіжәнеескікортекс-гиппокамп, белгирусыжәнет.б.) жәнедиенсфалон (таламус, гипоталамусжәнет. б.), кортекстіңбасқабөлімдерімен (жаңакортекс) жәневегетативтіжүйкежүйесіменкеңбайланысыбар.[6]

Эмоциялар эволюция процесінде дененің сыртқы әсерлері мен жағдайларының биологиялық маңыздылығын анықтау құралы ретінде пайда болды. Біріншіден, бұл маңыздылық сезімдердің эмоционалды тонында көрінеді. Мысалы,қанағаттанарлық тағамның дәмі жағымды тәжірибелермен, ауырсынумен — жағымсыз. Қазірдің өзінде бұл деңгейде эмоциялар екі полярлы сыныпқа бөлінеді: оң (пайдалы әсерлерден туындаған, тақырыпты оларға жетуге және сақтауға итермелейді) және теріс (зиянды әсерлерден аулақ болуды ынталандырады). Болашақта жүйке жүйесінің эволюциялық дамуымен бірге эмоциялар өздерінің психофизиологиялық сипаттамаларына ие әр түрлі түрлерге көбірек бөлінді. Адамда төменгі эмоциялар деп аталатын дененің физиологиялық қажеттіліктерімен (аштық, шөлдеу, өзін-өзі сақтау және т.б.) тікелей байланысты эмоциялардан басқа, әлеуметтік қажеттіліктерді (эстетикалық, моральдық, интеллектуалдық және т. б.) қанағаттандырумен байланысты эмоциялар дамиды және оның өмірінде ерекше орын алады және жоғары эмоциялар деп аталады. Бұл күрделі эмоциялар сананың (кортекстің) қатысуымен Әлеуметтік-мәдени әсерлердің нәтижесінде қалыптасады, олар төменгі эмоцияларды басқара және баяулата алады (қарапайым мысалда: аштық біздің мінез-құлқымызды тамақ іздеуге бағыттай алады, бірақ егер жақын жерде әлсіз немесе мұқтаж адам болса, онда моральдық сезімдер сізге алдымен тамақты онымен бөлісу керек екенін айтады).[6]

Жеке даму барысында (онтогенез) адам эмоциялардың эволюциялық даму кезеңдерін қайталайды. Жаңа туған нәресте өзінің физиологиялық қажеттіліктерін қанағаттандырумен байланысты ләззат немесе наразылық сезімдерін айқын көрсетеді. Мысалы, аштық, ауырсыну, салқындату нәрестеге тән сыртқы белгілермен наразылық тудырады: қайғы-қасірет пен жылау. Бала өсіп келе жатқанда, оның миының дамуымен бірге қоғамда қалыптасқан стереотиптер мен туа біткен, биологиялық тұрғыдан анықталған сипаттамалардың үйлесімін көрсететін жеке ерекшеліктері бар эмоционалды сала біртіндеп қалыптасады. Осылайша, эмоциялар (және ерік) көбінесе адамның мінез-құлық ерекшеліктерін, оның жеке басын анықтайды.[6]

Эмоциялар функциялары:

• Бағалау-болып жатқан оқиғаларды жылдам, жалпыланған бағалау.

• Ынталандыру-өз қажеттіліктерін және оқиғаларды бағалау негізінде мінез-құлықты қалыптастыру.

• Коммуникативті-мимика және пантомимика сіздің тәжірибеңізді және айналаңызға деген көзқарасыңызды жеткізуге мүмкіндік береді (ауызша емес қарым-қатына

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. https://akademik.expert/subjects/psikhologija/samples/vidy-ehmocijj-osnovnye-vidy-ehmocijj/

2. Вербина Г. Г. «Психология эмоций» 2008 г.

3. Шадриков В. Д. «Введение в психологию: эмоции и чувства» 2002 г.

4. https://cge28.ru/emotions/

5. https://peaasi.ee/ru/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B8/

6. Кюри А. «Тренировка эмоций» 2007 г.

7. https://theoryandpractice.ru/posts/8487-only-four

8. Изард К. «Психология эмоций» 2007 г.

9. https://trends.rbc.ru/trends/education/5ed67acf9a79470d60d8af28

10. Ильин Е. П. «Эмоции и чувства» 2001 г.

11. https://psychiatr.ru/education/slide/371

12. https://massaget.kz/layfstayl/Zdorove/43027/