«Мектепке дейінгі шағын орталығы бар

Д.Қонаев атындағы орта мектеп»КММ

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Бексеитова Куляш Турсунгалиевна

Авторлық бағдарлама «Эссе жазу арқылы сыни ойлау дағдыларын дамыту»( 9-11 сынып )

Түсінік хат

Қазіргі жаңартылған білім беру мазмұны жүйесінде оқушылардың шығармашылық жұмыстарына ерекше назар аударылуда. Себебі, білім алушылардың оқу және жазу сауаттылықтарын қалыптастыру-бүгінгі күннің талабы. Біздер, ұстаздар алдымыздағы оқушыларды жазу шығармашылық жұмыстарына баули отырып, ана тіліне қаныққан өзіндік пікір мен өзіндік позициясы қалыптасқан ұрпақ оқытуға қол жеткіземіз. Соның ішінде эссе жазу қазіргі оқу мақсаттарының негізгі және мектеп бітіруші түлектеріне қойылатын аттестаттау емтиханында да ана тілінен оқушы білімі эссе жазу арқылы бағаланады.

Эссе дегеніміз не? Эссе жанры өте ерте қалыптасқанымен бізге кеш жетіп отыр.Эссе деген-адамның жеке көзқарасын білдіретін прозалық мәтін, шығармашылық жұмыс. Оның бірнеше түрлері бар. Эссе жазу арқылы оқушылар әдеби шығарманы талдап қана қоймай, ондағы басты құндылықтарды қазіргі өмірмен байланысын өзіндік көзқарасы тұрғысынан ашады, дәлелдейді, тезис арқылы пайымдайды. Эссе жазуға дағдыланған оқушы өмірде дұрыс коммуникативтік байланысқа түсе алады және сыни пікір қалыптастырады.

Авторлық бағдарлама өзектілігі:аталған бағдарламада оқушылардыңосыдағдыларын дамыту күтілетін нәтиженің ең бастысы деуге болады. Бағдарламаның жаңашылдық сипаты теориялық білім мен практикалық білімді ұштастыра отырып, эссенің барлық түрлерін еркін жаза алуға бағытталған тиімді жолдарын ұсынған мазмұндық сипатында деп білеміз. Бағдарламаның мақсаты мен міндеттері осы нәтижеге бағытталған.

Бағдарламаның өзектілігі:

Жеке тұлғаның әлеуметтік, мәдени, саяси қызметтерге белсене араласуы, заманауи ағымға ілесе білуі және өздері меңгерген білімді өмірде қолдана біледі. Эссе жазу арқылы оқушылардың функционалдық сауаттылығы артатыны қазіргі таңда басты мәселе, бағдарлама оқушылардың сауаттылығын арттырады. Оқушылар бұл бағдарлама арқылы жоғарғы сыныптағы аттестацияда келетін эссе жазу бойынша тапсырмаларды орындайтын болады.

Бағдарламаның мақсаты: эссе жазуға дағдылану арқылы білім алушылар жазу сауаттылықтарын, шығармашылық қабілеттерін, өзіндік көзқарасын, сыни ойлауын қалыптастырады.

- Оқушыларын қорытынды аттестаттау емтиханына тыңғылықты дайындау;

-Оқушыларға эссе жазудың қыр-сырын үйрету;

-Оқушылардың эссеге қойылатын талаптарды меңгеруін қамтамасыз ету;

- Оқушы сауаттылығын арттыру;

- Өз ойын еркін жеткізе алатын тұлға даярлау

Міндеттері:

-жазу сауаттылықтары қалыптастыру

-шығармашылық әлеуетті арттыру

-өзіндік сыни көзқарасын қалыптастыру

-жеке позициясы, сыни ойлауы қалыптастыру

-салыстыра сипаттай алатын танымын арттыру

-сөздік қоры, сөйлеу тілі көркемдік деңгейге жеткізу

Күтілетін нәтиже:

-шығарма идеясын, тақырыбын өзіндік көзқараспен талдай алады; логикалық жүйелі жазу арқылы өз логикасының жүйелілігін арттырады;

-өз ойын, поэзиясын еркін айтуға, жазуға дағдыланады;

-өмірлік жағдаяттарға сыни көзқараспен қарап, ақ пен қараны ажырата алуға үйренеді;

-оқу және жазу сауаттылығы артады.

оқушылары қорытынды аттестаттау емтиханына тыңғылықты дайындық жүргізеді;

-Оқушыларғаэссе жазудың қыр-сырын үйренеді,түрлі жанрдағы эссені ажырата алады;

-Оқушыларэссегеқойылатын талаптарды меңгеріпалады,,эссесінде авторлық позициясын түсінгендігін көрсете алады;

-Оқушы сауаттылығын артады;

Білім өнімі: оқушылардың сабақ барысындағы танымдық, зерттеушілік іс- әрекетерінің барысында әзірленетін материалдар.

Оқушының оқу өнімі: конспект, тезистер, тарихи талдау, ғылыми мәселелерді өздігінен шешуі, нақыл сөздерін есте сақтау, эссе, шығарма таныстырылым, рөлдік ойындар, ізденіс жұмыстары, мазмұнын тану, ой қорыту, ойтолғау т.б.

Жаңартылған білім мазмұны бойынша күтілетін нәтиже – қазақстандық патриотизм мен азаматтық жауапкершілік негізінде, сыйластық, бірлескен жұмыс, ашықтық, білімі мықты, қарым-қатынас қабілеті, тәртібі қалыптасқан, кеңейтілген дағдыларды меңгерген: білімді функционалдық және шығармашылық қолдану; сыни ойлау; зерттеу жұмыстарын жүргізу; ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану; әртүрлі коммуникация түрлерін қолдану, оның ішінде тілдік дағдыларды меңгеру; топта және жеке жұмыс жасау, жұптық жұмыстарды орындай білу, алған білімдерін жинақтап, әртүрлі мәселелерді шешуде қолдану икемділіктерін дамыту.

Ақпараттық–әдістемелік бөлім

Жоғарғы сыныпқа арналған авторлық бағдарламасы түсінік хатта көрсетілгендей мақсат, міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған. Бағдарламадағы тарауларға орай алынған тақырыптар 5-9-сыныпта білім беру стандартына сай игеруге тиіс материалдарды қамтиды. Ал осы тақырыпты игеруде қашықтан оқу барысында қолданылатын инновациялық тәсілдері тақырыптарды толық меңгеруге көмектеседі. Инновациялық әдіс- тәсілдер арқылы берілген тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар формативті бағаланады. Шығармашылығын дамытатын, тақырыпқа сай берілген тапсырмалар оқушылардың даму рейтингін бақылап, мониторингілеу

Жасауға көмектеседі. Оқушы жұмысын бағалаудатөмендегідей ерекшеліктерге:

- оқушының шығарманы түсіне отырып, мәнерлеп оқуына;

- италапқа сай, нақышына келтіріп, қашықтан айта білу шеберлігіне;

- ақын шығармашылығын толығымен игеруіне;

- қаламгерлер мұрасын дәріптеуге бағытталған түрлі шығармалар, көркемсөз оқу байқауларына қатысуына;

- шығармашылық, ізденіс жұмыстарымен айналысуына баса назар аударған жөн.

Тұрақтылау-мазмұндық бөлімі

Бұл бағдарламада дәрістік сабақтар мен тәжірибелік сабақтар араластырыла берілген.

1.Эссе туралы түсінік (1 сағат ). Эссенің шығу тарихы, қолданылу орыны алады .

2.Эссе мен шығарманың айырмашылығы. (1 сағат). «Венн диаграммасы, жеке жұмыс , ребусты шешу, интервью блиц» әдістері арқылы эссе мен шығарманың анықтамасы,құрылымы,мақсаты,ұқсас тұстары, айырмашылығы туралы білімдерін арттырады.

3.Эссе және оған қойылатын талаптар.(1 сағат). «Тірек сөздер , постер жасау , бізден сұрақ, сізден жауап...» әдістерін қолдану арқылы эссе жазудың талаптары, жанрлары, жазылу ерекшеліктері туралы біледі.

4.Эссенің түрлері (1 сағат). «Кір жинау», «Бірік, жұптас, бөліс» , «Эссе жазу» әдістері арқылы философиялық,тарихи- биографиялық,публицистикалық,академиялық эссе туралы және олардың ерекшеліктерін ұғынады.

5.Эссе жазудағы практикалық қадамдар (1 сағат). ««Ой қозғау» ,

«Аяқталмаған сөйлем» , «Шығамашылықпен жұмыс» тәсілдері арқылы ЭССЕ жазу барысында қатаң сақталынуы тиіс талаптар туралы біледі , эссе жазу дағдылары дамиды.

6.Эссе түрлерінің стильдік ерекшеліктері. (1 сағат). «Ассоцация»,

7.«Топтас, бірік, бөліс» , «Жұппен жұмыс» жасау арқылы эссенің жанрлық түрлеріне бойынша өз ойларын жазуға дағдыланады.

8.Эссені бағалау критерийлері (1 сағат). «Кім жылдам?» сұрақ-жауап,

«Топпен жұмыс.Постер жасау», «Шығармашылық жұмыс. Эссе жазу» арқылы сыни ой,сауаттылық,ой бірізділігі,логикалық байланыс,т,б туралы ұғынады, эссе жазуға дағыланады

9.Эссе құрылымы (1 сағат). «Кім жылдам?», «« Топтас, жұптас, бөліс»,

«ПОПС формуласы» әдістері арқылы эссенің кіріспе бөлім,негізгі бөлім,қорытынды бөлім,тезис,аргумент,дәлел,ұстаным,т.б. туралы біледі.

10.Кіріспе бөлім: Ұлттық салт-дәстүрлердің тағылымы қандай ?

(1 сағат). «Ой қозғау », «Күншуақ әдісі », « Топтас, бірік, бөліс» әдістерін қолдану арқылы оқушылар тұрмыс-салт жырларындағы тағылымы туралы эссе жаза алады,кіріспе бөлімді жаза алады.

11.Негізгі бөлім:Ежелгі дәуірдің ерен ескерткіштері (1 сағат).

«Ассоцация », « Топтас, бірік, бөліс», «Шығармашылық жұмыс » арқылы ежелгі дәуір мәдениеті туралы өз ой-пікірлерін жаза алады, негізгі бөлімге талдау жасай алады

6.Қорытынды бөлім: «Аттанып едім көп үшін...» (Махамбет поэзиясындағы асқақ арман) (1 сағат). «Серпілген сауал »,

12.«Ассоция » , «Топтас, бірік, бөліс» , «Шығармашылық жұмыс. Эссе жазу» арқылы Махамбет жырлары туралы өздерінің ой-пікірлерін білдіре алады,қорытынды бөлімге талдау жасайды .

13.Тезис туралы (ұстаным,позиция): Шоқан-дала жұлдызы (1сағат).

«Кім жылдам? », «Ассоцация», «Эссе жазу » әдістерін орындай отырып, тақырып бойынша өз ой-пікірлерін жазуға дағдыланады.

14.Дәлел:«Сыр сандық» ( белгісіз досыма хат) (1 сағат). «Кім жылдам?»,

«Топпен жұмыс», «Эссе » жұмыстарын орындай отырып, «Өмір» туралы өз ой-пікірлерін жаза алады.

15.Сыни пікір,сыни талдау,сыни көзқарас.Кітап оқып жүрміз бе ? (1 сағат). «Ыстық орындық», «Ыстық орындық», «ПОПС формуласы» арқылы «Кітаптың адам өміріндегі маңызы» туралы ой –пікірін білдіреді.

16.Аргумент туралы. Абайдың «Ескендір» дастанындағы философиялық түйіндеулер туралы ой (1 сағат). «Ассоцация», «Топтас, бірік, бөліс»,

«Эссе жазу » әдістеріндегі тапсырмаларды орындай отырып, автордың оқырманға танытып тұрған мәселесіне талдауды үйренеді, эссені өмірмен байланыстыра жазуға машықтанады.

17.Анализ.Абайдың білім-ғылым туралы ойларының бүгінгі күнгі маңызы (1 сағат). «Тұлғаны таны», «Венн диаграммасы» , «Шығармашылық жұмыс» жасау арқылы шығармадағы Абай бейнесіне өзіндік баға беруге дағдыланады.Эссе жазу дағдыланады.

18.Түйін.«Анамның тілі – Ай, Күнім менің» (1 сағат). «Шығармашылық жұмыс», «Блиц сұрақ» әдістері арқылы эссе бөлімдерінің логикалық байланысы, ана тілінің қадір-қасиеті туралы өз ойларын жазуға дағдыланады.

19.Ұсыныс.Өнер құдіреті дегенді қалай түсінесің? (1-сағат). «Ыстық орындық» , «Аяқталмаған сөйлем» , «Шығармашылық жұмыс.Эссе жазу» арқылы шығарманы басқа өнер түрлеріндегі осы мазмұндас туындылармен салыстырады.Тарихи және көркемдік құндылығын бағалайды.

20.Шешім.Ғылыми-технологиялық прогресс адамдарға әсер етеді деп ойлайсыз ба? (1 сағат). «Қызығушылығын ояту», «Синквейн» , «Эссе жазу» әдістерін орындау арқылы эссе авторының шешімі туралы біледі. Ғылыми-технологияның адамзат баласына әсері туралы өздерінің ой-пікірлерін жаза алады.

21.Эссе жазу. Менің арман-мақсатым (1 сағат). «Ой қозғау. Кестені толтыр», «Шығармашылық жұмыс», « Бекіту сұрақтары » арқылы

өздерінің алдыңғы алған таным-түсініктерін қолдана отырып, эссе жаза алады .

22.Наурыз көже дәмі. (1 сағат). «Кубизм », «Шығармашылық жұмыс»,

«Елші» стратегиялары арқылы «Наурыз мерекесінің тағылымдық мәні» тақырыбында эссені көркем жазады.

23.Достықты қалай бағалап жүрміз ? (1 сағат). «Кір жаятын жіп»,

«Шығармашылық жұмыс», ««Венн диаграммасы» стратегиялары арқылы «Достықты қалай бағалап жүрміз» тақырыбында эссені көркем жазады.

24.«Отандық кино өндірісіне деген көзқарас қандай ?» (1 сағат). «Кір жаятын жіп », «Шығармашылық жұмыс», ««Венн диаграммасы» стратегиялары арқылы «Отандық кино өндірісіне деген көзқарас қандай ?» тақырыбында эссені көркем жазады.

25.Ы. Алтынсариннің «Атымтай Жомарт» әңгімесі (1 сағат). «Ассоцация құру», «Ыстық орындық», «Шығармашылық жұмыс» әдістерін орындай отырып, «Қайырымдылық» туралы өз ой-пікірлерін жазады.

26.М.Әуезовтің «Абай жолы» роман -эпопеясындағы адами құндылықтар туралы (1 сағат). «Ой қозғау », «Шығармашылық жұмыс » жасау арқылы шығармадағы адамгершілік мәселелер туралы өз ойларын жазуға үйренеді .

27.Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» хикаятындағы Ұлпан бейнесі туралы (1 сағат). «Стикердегі сұрақтар», «Жеке жұмыс», «Интервью әдісі» әдістерін орындай отырып, шығарма туралы өзіндік ойларын жазу дағдыланады.

28.«Әлем мәдениеті туралы не білеміз ? (1 сағат). «Ой қозғау»,

«Шығармашылық жұмыс» жасау арқылы «Әлем мәдениеті туралы не білеміз ?» тақырыбында эссені көркем жазады.

29.Балалық шақтың бал күндері (1сағат). « Суретті сөйлет», « Эссе жазу» жұмыстарын жасай отырып, «Балалық шақтың бал күндері» тақырыбында эссені көркем жаза алады.

30.Дүниеде не ұлы ? ( 1 сағат). «Ассоцация» , « шығармашылық жұмыс» арқылы «Дүниеде не ұлы ?» тақырып бойынша эссені көркем жазады.

31.Әдептілік неден басталады? (1 сағат). «Эссе жазу », «Ия /жоқ» әдістерін орындау арқылы тақырып бойынша эссені көркем жазуға дағдыланады.

32.Жастар жылы– тұрақты дамудың биік үлгісі. (1сағат). «Кім жылдам?», «Эссе жазу» әдістері арқылы тақырып бойынша эссені көркем жазу дағдыланады.

33.Абай Құнанбаевтың «Он тоғызыншы қарасөзі» (1 сағат). «Серпілген сауал», «Эссе жазу», «Венн диаграмма » әдістері арқылы «Отан» туралы ой-пікірлерін өмірмен байланыстыра жазады.

34.Ж.Молдағалиевтің «Мен – қазақпын» поэмасы (1 сағат). «Менің білетінім...», «Эссе жазу» арқылы тақырып туралы өз ой-пікірлерін жазу дағдыларын дамытады.

35.М.Жұмабаевтың «Толқын» өлеңі (1-сағат). «Топтастыру», «Эссе жазу» арқылы тақырып туралы өз ой-пікірлерін жазу дағдыларын дамытады

Норма білім Күнтізбелік тақырыптық жоспар

аптасына -1 сағаттан 34 сағат.