400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

Фиқһ мәтіні

Материал туралы қысқаша түсінік
Әр бір мұсылманға қажетті білім
Материалдың қысқаша нұсқасы

Практикалық сабақтың жоспары №1



Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы:Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Талақты қайтарып алу

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Дамытушылық: Оқушыларды шариғат үкімдерімен танысуға ынталандыру, кәсіби іс шеберліктерін, зейінділік пен белсенділік іс-қимыл әрекеттерін қалыптастыру және зерттеушілік, теориялық білімдерін машықтанумен ұштастыру, қабілеттерін дамыту;

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Некедегі теңдік мәселесі.

Емізумен неке харам болатын жағдайлар.

Ихрамдағы тиым салынулар.


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ер кісі әйелін бір мәрте талақ ететін болса, ғиддат күту мерзімі аяқталганға дейін және неке қимай- ақ райынан қайтып, әйеліне қайта қосылуына болады. Яғни әйелі ғиддет мерзімінің бітуін күтіп отырған кезде күйеуі оған барып некені ары қарай жалғастыруды білдіруі жетіп жатыр.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Кіші ажырасу дегеніміз не?

Әлемде қандай жағдайда талақ саны азаяды?

Ері әйеліне маһр бермей қайта алады ма?

Ғиддат мерзімі кезінде ері немесе әйелі көз жұмса бір бірлеріне мирасқор бола алады ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.



Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________________









Талақты қайтарып алу

1- Ажырасу үшін қолданылатын сөздерді еркектің әйеліне қарата айтуымен талақ яғни ажырасу жүзеге асады. Ажырасу үшін қолданылатын сөздер екіге бөлінеді: Ашық сөздер және астарлы сөздер.

“Талақсың”, “сенен ажырастым” секілді сөздер «ашық сөздер» болып саналады. Бұл сөздерді қалжыңдап немесе қателесіп, байқамай айтқан кезде мағынасын білмесе де ажырасқан болады.

“Болды сені тастадым”, “сені қойдым” деген секілді сөздер де ашық сөзге жатады. Бір немесе екі рет мұндай ашық сөзбен ажырасуға, яғни кері қайтуы мүмкін болған ажырасуға «талақи рижи» делінеді. Бірақ бәрібір үш рет талақ айту ақысының біреуі кеткен болады. Бұл сөздердің кез-келген біреуі бір рет айтылғанда өкінсе, ескі некесіне қайту ниетімен әйелінің қолын ұстаса немесе сүйсе қайтадан неке қидырып отырмай қалған екі неке бауымен жанұялық өмірін жалғастыра береді.

2- Некенің үш бауы болады. Яғни ажырасуға, некені бұзуға себеп болатын "Болды сені тастадым", "қойдым", "талақсың" , секілді сөздер үш рет қайталанып "Талақсың, талақсың, талақсың" деп айтылса немесе "сені үш рет қойдым, үш талақсың" десе, некенің үш бауы бірден үзілген болады. Енді артқа қайтуға болмайтын ажырасу жүзеге асқан болады. Бұлай үш талақ жүзеге асқан жағдайда талақи рижи талақи баинғаайналады.

3- “Әкеңнің үйіне кет!”, “Құры кет!”, “Бұдан былай сенің күйеуің емеспін” деген секілді басқа мағыналарда да қолданылатын сөздер “астарлы сөздер” деп аталады. Бұл сөздер ажырасу ниетімен айтылған болса, ажырасқан болады. Бұған талақи баин делінеді, яғни иддет мерзімі ішінде кері қайту мүмкіндігі болмаған ажырасу.

Бұл түрдегі ажырасуда иддет мерзімі өтіп жаңадан неке оқылмайынша ерлі-зайыптылар бірге бола алмайды.

4- Қайын атасына “мен сенің қызыңды қаламаймын кімге тием десе тисін” деп айту және әйелі сыртқа шығу үшін сұранғанда “мен сені жіппен байламадым бара бер”, “Қалаған жағыңа кете бер, маған әйел болмайсың” немесе “бұдан былай сені қаламаймын”, “сенен ажырасуды қалаймын” секілді сөздер айтылса, ажырасуды ниет етпейінше ажырасқан болып саналмайды.

5- Ажырасу мағынасында қолданылуы әдет болған басқа сөздер әйеліне айтылған кезде ажырасуды ниет етпесе де бір “талақи баин” жүзеге асқан болады.

6- Әйеліне анам, қызым, қарындасым деп айтумен талақ болмайды. Бірақ «Қазірден бастап анам, қызым, қарындасым бол» десе талақ болады. Бір талақи баин болады.

7- Астарлы сөзбен ажырасқанда, талақи баинның иддет мерзімінде күйеу әйелінің бөлмесіне кіре алмайды. Әйелі сәндене алмайды, әтір, иіс су себе алмайды, бөтен әйел секілді талақ берген күйеуінен ұзақ тұрады. Иддет мерзімінен кейін жаңадан неке қию керек болады

8- Талақта мөлшері айтылмаса бір талақ болады. Үш немесе одан көп сан айтылса, үш талақпен ажырасқан болады. “Денемдегі қылдардың санындай”, “теңіздегі балықтардың мөлшеріндей”, “көктегі жұлдыздардай” дегенде де үш талақ болады.

 9- Әйеліне талақ беретін еркектің зерек және көзі ашық болуы керек. Мастың,аурудың және күштеп, қорқытылған адамның сөзі, хаты, e-mail, смс, факс арқылы да талақ өтеді. Бұлар әйелдің қолына жеткен кезден бастап ажырасқан болады. Яғни әйел бұл ажырасуды естігенде, хабардар болғанда талақ жүзеге асады.

 10- Жындының, алжыған, талып қалған адамның және аурумен және ашуланып не айтып тұрғанын білмейтін адамның айтуы ажырасу болмайды. Бұл екі түрлі болады:

a) Мағынасын білмей, олай айтуды көздемей, қаламай айтылғанда талақ болмайды. Бұл астарлы сөздер үшін. Әйтпесе ашық сөздермен яғни мен «сенен ажырстым», «талақсың» десе, олай айтуды көздемей, қаламай айтса да бәрібір талақ болады.

б) Мағынасын біліп тұрып және өзі қалап айтып, кейін айтқанын ұмыту, білмеу. Бұл сөзін екі куә естіп кейін өзіне айтса ажырасқан болады. Яғни сенен ажырастым деп айтып бірақ кейін мұны ұмытса, «сен осылай деген едің» деп айтылғанда «жоқ мен олай дегенім жоқ, менің есімде жоқ».десе, егер екі куәгер “иә біз естідік ол әйелімен ажырасты” десе ол кезде ажырасқан болады. Егер олай айтылмаса адам мойындамағаны үшін ажырасқан болмайды.

 11- Еш қосылмаған болса немесе бір бөлмеде немесе оңаша жерде мүлдем бірге қалмаған болса, бір рет талақ берумен әйел иддет мерзімін күтпестен сол күні де басқа адамға тұрмысқа шыға алады.

 12- Күйеуіне немесе басқаларға тілімен, әрекеттерімен зиян беретін, кез-келген бір парызды орындамайтын, мәселен парыз намаздарды оқымайтын, қиянат жасады деген күдік астында болған әйелден ажырасу шарт емес мүстаһаб болады, ажырасу жақсы болады.

 13- Парызды орындамайтын мәселен намаздың парыз екендігіне сенгенімен оқымайтын әйелден ажыраспау күнә емес. Күйеуі оған жылы сөзбен намаз оқытуға тырысуы керек, тырыспаса күнәға кіреді. Отбасылық міндетін атқара алмайтын, мәселен дуаланған (сиқырланған), жыныстық қатынаста әлсіз болған еркектің әйелі ажырасқысы келсе оны жіберуі (ажырасуы) уәжіп болады.

14- Әйелімен басқа басқа үш уақытта бір реттен ажырасқанын білдіретін сөздер айтса немесе бір уақытта "үш талақ" десе, артқа қайтпайтын түрде некесі бұзылады. Бұндай жағдайда ол әйелмен  қайта некеге тұру үшін Хуллә керек болады. Хуллә дегеніміз әйел 3 ай иддет уақытын күтеді. Сосын басқа бір еркекке тұрмысқа шығып, онымен қосылады. Екінші күйеуі одан ажырасады. Әйел тағы 3 ай иддет уақытын күткеннен кейін барып бұрынғы бірінші күйеуімен қайта некеге отыра алады. Ал бұл болса, еркек үшін масқаралық, төмендік болып табылады. Аллаһу та’ала ажырасу құқығын еркектерге бергенімен бұл құқығын дұрыс қолдануы және әйелдер еркектердің қолында ойыншық болмауы үшін еркектерге бұл “хуллә” деп аталатын масқаралықты жүктеген. Хулле қорқынышынан мұсылман еркек ажырасу сөзін аузына да ала алмайды. Отбасы ішінде ажырасудың әңгімесі де, қалжыңы да бола алмайды.

15- Қорқыту үшін де, қалжыңдап та ажырасу сөзін мүлдем қолданбау керек. Тіпті ажырасуға шешім қабылдаса да бұл сөздерді қолданбау керек. Өйткені кейінірек ажырасу ниетінен қайтуы мүмкін. Жақындарымен, достарымен ақылдасқаннан кейін ажырасуға нақты шешім қабылдағаннан кейін барып бір талақ беру керек. Еш қашан үш талақты бірден бермеу керек. Үш талақты бірден беру харам болып табылады. Өмірдің шарттары адамды көп нәрселерге сабыр етуін, төзуін талап етуі мүмкін. Болмайды деген нәрсе болуы мүмкін. Бір талақпен ажырасса, харам істелмеген болады әрі қайта кіру есігі де толығымен жабылмаған болады. Ажыраспау ешқандай қауіп төнгізбейді. Бірақ ажырасу, әсіресе үш рет талақ беру өте үлкен қатер. Өйткені ниетінен базкешетін болса ол әйелмен некелесуі үшін хулләдан өтуі керек.

 16- Иддет – ажырасқаннан кейін әйелдің жаңадан үйленуі харам болған уақыт. Бірінші таза болған күннің басынан үшінші хаиздың соңына дейінгі уақыт. Хаиз көрмесе талақ үшін үш ай, өлім үшін төрт ай он күн күтіледі.

 17- Күйеу әйелімен жақсы мәміледе болуы, оған күлімдеп қарап, жылы жүз танытуы, әдемі сөздер айтуы тиіс. Оның қате әрекеттеріне, ақылға қонымсыз сөздеріне сабыр етуі тиіс. Оның дәрежесіне, түсінігіне бейімделуі қажет. Онымен қалжыңдасып ойнауы керек. Азық-түлік, киім-кешек мәселесінде қолдан келгенше кең болуға тырысу керек. Дінімізде әйелдердің білуі парыз болған нәрселерді әлбетте үйретуі керек. Әйелдің киінуінде, үйден сыртқа шығуында, өте қатты болуы керек және өз бетімен жібермеу керек. Өзін және әйелін күмәнға, жалаға түсіретін жағдайлардан сақтануға қатты мән беру керек. Әйелін бөтен еркектер болған жерге жібермеуі керек, бөтен еркектерді көруіне кедергі болуы керек. Үй істерімен уақыт өткізуі оның зауқы болуы керек. Онымен қатал мәміледе болмауы керек. Қалжыңдап та, ашуланғанда да ешқашан “ажырасу” деген сөзді ауызға алмау керек, ешқашан “екіншіге үйлену” сөзін қозғамау керек.

 Сұрақ: Қандай жағдайларда неке бұзылады?

Жауап: Сенімен ажырастым, талақсың деп айту және ажырасу ниетімен айтылған астарлы сөздерді айту мәселен “құрып кет”, “көзіме көрінбе”, “жоғал” деген сөздермен де неке бұзылады. Сонымен қатар күпірге түсіретін сөз айтқанда иманмен қоса неке де бұзылады.

 Сұрақ: Әйеліме құрып кет (жоғал) деген болсам неке бұзыла ма?

Жауап: Құрып кет, жоғал деп айтумен неке бұзылмайды. Егер ажырасу ниетімен айтылған болса бұзылады. Ол да талақи баин (кері қайтпайтын ажырасу) болады. Иддет мерзімі өткеннен кейін қайта неке қидыру керек болады.

 Cұрақ: Бір адам әйелімен ұрыс кезінде “мен сені тастадым” десе некесі бұзыла ма әлде “ажырастым” демейінше некесі бұзылмай ма?

Жауап: Тастадым = ажырастым деге сөз. Бір талақпен ажырасқан болады.

 Сұрақ: Адам күпірге себеп болатын сөз айтқанда иманы да некесі де кете ме?

Жауап: Иә иманы да некесі де кетеді. Ажырасу бөлек нәрсе, күпірге түсу бөл













Практикалық сабақтың жоспары №2

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

\Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалықсабақ

Дәрістің тақырыбы: Серттің түрлері

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Дамытушылық: Оқушыларды шариғат үкімдерімен танысуға ынталандыру, кәсіби іс шеберліктерін, зейінділік пен белсенділік іс-қимыл әрекеттерін қалыптастыру және зерттеушілік, теориялық білімдерін машықтанумен ұштастыру, қабілеттерін дамыту;

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Кіші ажырасу дегеніміз не?

Әлемде қандай жағдайда талақ саны азаяды?

Ері әйеліне маһр бермей қайта алады ма?

Ғиддат мерзімі кезінде ері немесе әйелі көз жұмса бір бірлеріне мирасқор бола алады ма?

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ғамус анты -жалған ант. Бір нәрсені біле тұра әдейі жалған ант ету. Мысалы, біреудің қарызын бермегенін біле тұра,  «Алла атымен ант етейін, уаллаһи, биллаһи қарызын өтегенмін» деуі секілді. Мұндай ант – үлкен күнә. Мұндай антқа Ханафи мәзһабында кәффарат керек емес. Оған дәлел Пайғамбарымыздың (с.а.у.) бес нәрсеге кәффарат керек емес деп санаған нәрселердің арасында осы ғамус түрі де бар.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ғамус анты қандай ант?

Лағу анты дегеніміз не?

Мунъақит анты қандай ант?

Шарттық атаудың түрлері қандай?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.



Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________________



Серттің түрлері

Ғамус анты

Жалған ант. Бір нәрсені біле тұра әдейі жалған ант ету. Мысалы, біреудің қарызын бермегенін біле тұра,  «Алла атымен ант етейін, уаллаһи, биллаһи қарызын өтегенмін» деуі секілді. Мұндай ант – үлкен күнә. Мұндай антқа Ханафи мәзһабында кәффарат керек емес. Оған дәлел Пайғамбарымыздың (с.а.у.) бес нәрсеге кәффарат керек емес деп санаған нәрселердің арасында осы ғамус түрі де бар.

Лағу анты

Қателесіп немесе айтқаным дұрыс деп ойлап, ант ету түрі. Мысалы, бермеген қарызын бердім деп ойлап, «уаллаһи, биллаһи бердім» деу секілді. Сол секілді ант етуді ниет етпестен ант сөзін айтуды әдетке айналдырғандықтан, сөзін қуаттау үшін «уаллаһи, биллаһи» деуі. Бұндай антқа кәффарат керек емес.

Мун’ақид анты

Іске асу мүмкіндігі бар және жалпы болашаққа байланысты бір нәрсе жайлы ант ету: «уаллаһи, биллаһи, Алла атымен ант етейін, ертең қарызыңды өтеймін» деуі. Мұндай антын орындамаса, кәффарат керек. Құранда: «Алла біле тұра істеген анттарыңа жауапты қылады», – дейді. Мұсылман адам қолынан келетін бір нәрсеге ант берсе, орындауы керек. Мұсылман өзіне берген сөзі мен уәдесінде тұрғаны дұрыс. Құранда Алла: «Анттарыңды сақтаңдар»358, «Аллаға берген серттеріңді орындаңдар», – дейді.

Атау (нәзір)

Атау, нәзір – Аллаға ғибадат мақсатымен өзіне тікелей міндет жүктелмесе де мүбаһ (адал) бір істі жасауға шешім қабылдап, осындай бір істі өзіне уәжіп ету және Аллаға сөз беруі. Алла үшін ғибадат саналған кейбір нәрселерді атау – сауап алуға арқау нәрсе. Мысалы, «Алла үшін ертең ораза ұстауды атадым» немесе «Жоқ-жітікке осынша ақша берейін» деу іспетті. Немесе «Осы қиыншылықтан аман-есен өтсем, Алла  үшін құрбан шаламын» дегендей. Негізінде мұндай атау иләһи діндерде де кездескен ғибадат түрі. Құран Кәрімде Хазіреті Мәриям туралы атауды баяндаған: «Сол кезде Имранның әйелі: «Раббым, ішімдегіні азат етіп, Саған арнадым, менен қабыл ет!». Және Мәриямға Жебірейіл (а.с.): «Рақымды Алла үшін ораза ұстадым. Сондықтан бүгін ешкіммен сөйлеспеймін» деп айт», – дейді. Алла мұсылмандарға «Айтқан нәзірлерін орындап, Қағбаны тауап етсін», – дейді. Әлбетте, мұндай атау тек шариғат шеңберінен шықпауы керек. Пайғамбарымыз (с.а.у.) былай дейді: «Кімде-кім Аллаға бойұсынуды білдіретін нәрсені атаса, орындасын, егер де кімде-кім Аллаға қарсы келетін нәрсе атаса, Аллаға қарсы келмесін».

Атаудың шарттары

1. Аталған нәрсенің парыз немесе уәжіп түрінен болуы шарт. Мысалы; «Бір апта ораза ұстайын», «Жүз рәкат намаз оқиын» немесе «Бір құрбан сояйын» деп атаса, бұларды орындау уәжіп. Себебі, мұнда парыз бен уәжіп ғибадат түрлері бар. Ал «Науқастың көңілін сұрайын», т.б. сияқты атаулар іске аспайды. Өйткені, мұнда парыз яки уәжіп жоқ.

2. Атаушының ақылы бүтін және балиғат жасына толуы керек.

3. Аталған нәрсе парыз яки уәжіп түрінен болса, мұндай парыз яки уәжіптер басқаға тәуелді болмай өз алдына жеке ғибадат болуы керек. Мысалы, «Төрт рәкат оқиын» деуі атауға жатса да, «Жақсылап дәрет алайын» немесе «Тиләуәт сәждесін жасайын» деу атауға жатпайды. Өйткені дәрет пен тиләуәт сәждесі жеке өз алдына ғибадат емес. Керісінше, негізгі ғибадатқа арқау ғана.

4. Аталған нәрсе сол кезде немесе келешекте атамаса да, жасалатын парыз яки уәжіп болмауы керек. Мысалы, «Бүгін бесін намазын оқиын» яки Рамазан айында «Ертең ораза тұтайын» деуі атауға жатпайды.

5. Аталған нәрсе Алла пен Оның Елшісіне қарсы келетін нәрсе болмауы керек. «Мына ісім оңға басса, өзімді Алла жолында құрбан етейін» деген атаулар жарамсыз.

6. Аталған нәрсенің іске асуы – шарасыз болмауы керек. «Кеше ораза ұстайын» деген сияқты оны істеу мүмкін емес, түсінуге де тиянақсыз болмағаны дұрыс.

7. Аталған малы немесе мүлкі бөгденікі яки өз иелігіндегі мүлкінен көп болмауы керек. Себебі, адам жасай алатын нәрсесін атау керек.

Кейбір нәрселердің іске асуына байланысты атаулар. Мысалы, «Осы дерттен бір құтылсам, ораза ұстайын» деуі – шартты атау. Атаған адам науқасынан айыққан жағдайда атауды іске асыру – уәжіп. Шартты атаулар іс жүзеге аспай тұрып орындалса, жарамсыз саналады. Мысалы, науқастан айықпай тұрып, ораза ұстау.

Ханафи мәзһабында атаудың орындалуы үшін нақты белгіленген күні емес, басқа күні ораза ұстауға болатыны сияқты нәзірді аталған адамға яки аталған жерге емес, басқа адамға, басқа жерге де бере алады. Яғни, белгілеген күні емес, басқа күні ораза ұстауына, сол адамға емес, басқа адамға беруіне, т.б. болады.

Екінші – шартсыз атаулар. Екіге бөлінеді:

1. Белгіленген атау. Ешқандай шартқа қатыссыз белгілі бір уақытта іске асатын атаулар: «Осы аптаның жұма түні жүз рәкат намаз оқиын» деп атағанындай. Орындай алмаса, қазасын өтейді.

2. Белгіленбеген атау. Қандай да бір шартқа немесе заманға қатыссыз жалпы атаулар. «Бір апта ораза ұстайын» деуі осыған жатады. Ал «Бірақ пәленшенің келуі үшін құрбан шаламын» деу – дұрыс емес, үлкен күнә. Аллаға серік қосу. Бір адам Алла үшін құрбан атаса, оны өзінің отбасы, ата-анасы жемейді. Жей қалған күнде құнын садақа етіп тарату керек.

 















Практикалық сабақтың жоспары №3



Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Күна іске ант ету

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Дамытушылық: Оқушыларды шариғат үкімдерімен танысуға ынталандыру, кәсіби іс шеберліктерін, зейінділік пен белсенділік іс-қимыл әрекеттерін қалыптастыру және зерттеушілік, теориялық білімдерін машықтанумен ұштастыру, қабілеттерін дамыту;

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы










Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Ғамус анты қандай ант?

Лағу анты дегеніміз не?

Мунъақит анты қандай ант?

Шарттық атаудың түрлері қандай?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Адам баласы  әуел бастан қателік жасауға бейім тұрады. Кейде, тіпті қай тұста шалыс қадам жасап қойғанымызды білмейміз де.  Сондықтан, кейде ойламаған жерден күнәлі іске қадам басып қойсақ, кейде сол істің күнә екенін біліп тұрсақ та, сол қателікті жасаймыз. Үнемі қателесіп тұрамыз, күнә жасаймыз және артқа шегініп, өкінеміз.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Күнә істеген адам қалай Алладан тәубе етеді?

Кешірім жайында келген Құран аяттарын атау.

Кешірім сұраушы адам қандай сауаптарға ие болады?

Истиғфардың пайдасы туралы имам Ахмад ибн Ханбалдың басынан өткен оқиғаның баяны қандай болды?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.



Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________________





Күнә іске ант ету

Алла тәубе етушілерді жақсы көреді әрі таза болушыларды да жақсы көреді» («Бақара» сүресі, 222-аят).

Адам баласы  әуел бастан қателік жасауға бейім тұрады. Кейде, тіпті қай тұста шалыс қадам жасап қойғанымызды білмейміз де.  Сондықтан, кейде ойламаған жерден күнәлі іске қадам басып қойсақ, кейде сол істің күнә екенін біліп тұрсақ та, сол қателікті жасаймыз. Үнемі қателесіп тұрамыз, күнә жасаймыз және артқа шегініп, өкінеміз.

Біз өзіміздің жасаған күнәмызға қалай қарап жүрміз? Жасаған күнәмызға өкінеміз бе, әлде ойланбастан сол күнәні жалғастыра береміз бе? Шынайы мұсылман ешқашан  күнә мен қателіктерге жол бермейтіндігімен ерекшеленбейді, ол жасап қойған күнәсі үшін өкініп,  кешірім тілеп, тәубе ететіндігімен ерекшеленеді. Шынайы иман  Алла тыйым салған барлық істерден тыйылу, айналаңызға мейірімді болу, жақсылық жасау, күнәлі істердің Алладан алыстататынын түсініп, үнемі Аллаға ғана құлшылық етумен өлшенеді.

Адам баласы табиғатынан күнә жасауға биім жаратылған және ол  күнә мен қателік жасағандығы үшін емес, керісінше сол күнәларды жасаған кездегі қырсықтығы себепті айыпқа лайық. Егер де адам күнә жасап қойса, бірден тәубе етіп, Алла Тағаладан кешірім сұрауы қажет. Имам Муслим Әбу Һурайрадан (р.а.) риуаят еткен хадисте  Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.): «Жанымның Иесі болған Алла Тағаламен ант етемін, егер де сендер күнә жасамағанда, Алла Тағала сендерді күнә жасайтын және Раббысынан жарылқау тілейтін басқа адамдармен алмастырып, есесіне олар Алланың жарылқауына бөленер еді», - деген.

Күнә істеген адам өкініп, дәрет алып намаз оқыса және күнәсының кешірілуі үшін истиғфар айтса, Алла Тағала ол күнәны әлбетте кешіреді. Өйткені Алла Тағала Құран аятында  былай дейді: «Біреу бір жамандық істесе немесе өзіне зұлымдық қылса да, сонсоң Алладан жарылқану тілесе, Алланы аса жарылқаушы, ерекше мейірімді табар еді». («Ниса» сүресі, 110-аят). Шайтан адам баласын  азғырып, тура жолдан тайдырып жатса да, құлы Жаратушысынан шынайы ықыласпен кешірім сұраса, Алла құлын кешіреді. Ол – асқан кешірім Иесі.  Алладан кешірім сұраудың ең жеңіл әрі  қарапайым дұғасы – Истиғфар айту, яғни, «Астағфируллаһ!» деп айту. Мағынасы: «Аллаһ мені кешірсін!» Истиғфар – Алланың құлына деген үлкен мейірімі. Алла Тағала құлынан ешқашан бетбұрмайды, Оның  кешірім есіктері үнемі ашық. Алла – Кешіруші, кешіргенді жақсы көреді. Сондықтан, тәубе етуді кейінге қалдырмай, дәл қазірден бастап  Алланың кешіріміне ұмтылуымыз керек.  Алладан кешірім сұрау истиғфар айтып, күнә жасауды қайтадан жалғастыра беру деген сөз емес. Алладан жүрекпен (көңілмен) де, тілмен де шынайы кешірім сұрау, өкініп, тәубе ету және енді сол күнәні енді жасамауға ниет ету – шынайы тәубе ету болып табылады. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Истиғфар (әстағфируллаһ) айтуды әдет еткен, көп оқитын адамды Аллаһ Тағала дерттерден, қиыншылықтардан құтқарады. Оны ойламаған жерден ризықтарға қауыштырады» (Бәйһақи), - дейді. Және де:  «Күнә көңілде із қалдырады, тәубе және истиғфар еткенде ол дақ жойылады, көңіл тазарады» (Тирмизи), - деп те айтып кеткен.

Кешірім туралы Құран аяттарында да: «...Алладан жарылқау тілеңдер. Шын мәнінде Алла, тым жарылқаушы, ерекше мейірімді» («Музәммил» сүресі, 20-аят).

«Раббыларыңнан жарылқау тілеңдер. Сонан соң Оған тәубе етіңдер. Ол сендерді белгілі бір мерзімге дейін көркем түрде пайдаландырады да, әрбір мәрхамет иесіне артық сыйлық береді. Егер жалтайсаңдар, расында сендер туралы ұлы күннің азабынан қорқамын» («Һуд» сүресі, 3-аят).

«...Сондықтан сол бағытқа жөнеліңдер әрі Одан жарылқау тілеңдер. Аллаға серік қосқандарға нендей өкініш» де» («Фуссиләт» сүресі, 6-аят), - деп баяндалады.   

Алланың мейірімінің шегі жоқ. Әр адам күнәсі үшін теубе етіп, кешірім сұрағаны үшін төмендегі үлкен нығметтерге бөленеді:

• Алланың кешіріміне ие болады  

• Дүниелік істерде таршылық көрмейді

• Қанағатшыл, сабырлы болады

• Күнә істерді жасаудан өзін тыяды

• Аллаға жақындай түседі  

• Дұғаларының қабыл болуына себеп болады  

• Рухани тазарады   

•  Жүрегі жұмсарып, мейірімді болады.

Истиғфардың пайдасы туралы имам Ахмад ибн Ханбалдың басынан өткен  мына оқиғаны тілге тиек ете кетсек. Имам Ахмад ибн Ханбал бір қаладан екінші бір қалаға сапарға шығады. Қалаға келген соң, мешітте құптан намазын оқып болып, мешіттің бір бұрышында жатса, мешіт күзетшісі жүгіріп келіп мешітте ұйықтауға болмайды дейді. Мен ұзақтан келдім, мешітте түнеп шығайын десе де, күзетші рұқсат етпей имам Ахмадты мешіттен шығарып жібереді. Имам Ахмад мешіттен шығады да, мешіттің сыртқы есігіне сүйеніп, мешіттің табалдырығында отырады. Мешіт күзетшісі тағы да жүгіріп келіп,  мешіттің табалдырығында отыруға болмайды, бұл жерден кет деп тағы да қуып жібереді. Мен мешіттің ішінде отырған жоқпын ғой, сыртында отырмын ғой, сонда да мені қуасың ба дейді. Ол заманда адамдар ғалымдардың атын білгенімен, көрмегеннен кейін түрлерін танымайтын еді. Әлгі қарауыл дөрекілік танытып, имам Ахмадтың екі аяғынан ұстап, жолдың ортасына дейін сүйреп апарып тастайды. Сол кезде мешітке қарама-қарсы жолдың арғы бетінде бір наубайханашы өзінің тірлігін істеп жүр еді.  Оқиғаның мән-жайып көріп тұрған наубайханашы имам Ахмадқа барып, жататын орның болмаса менің наубайханама кел, мұнда жататын бір кісілік орын бар дейді. Имам Ахмад наубайханаға кіріп, жайғасады. Әлгі наубайханашының тірлігіне қарап отырып, оның қамыр илеп жатқанда, қамырды көмбеге жауып жатқанда, отын дайындағанда, тіпті әр істе «Астағфируллаһ» деп үнемі айтып жүретінін байқайды. Имам Ахмад оған қарап, тамсанып, бұлай зікір етуді қашаннан бастадың, қиын емес пе деп сұрайды. Сонда наубайханашы: осылай зікір етуді бастағаныма біраз жыл болып қалды, маған қиын емес, үйрендім дейді. Имам Ахмад сұрағын тағы жалғастырып,  осы айтып жүрген зікіріңнің берекесін сезінесің бе деп сұрайды.  Иә, сезінемін, әрдайыи истиғфарды айтқан сайын әр ісіме береке кіреді, Алладан не сұрасам, Алла маған соның бәрін береді дейді наубайханашы. Барлық дұғаларыңды қабыл етіп,  сұрағаныңның барлығын береді ме деп сұрайды тағы да имам Ахмад. Сонда наубайханашы былай деп жауап береді: осы уақытқа дейін барлық сұрағанымды беріп, дұғаларымды қабыл етіп жатыр, бірақ бір ғана дұғам қабыл болмай келеді дейді. Имам Ахмад: ол қандай дұға? - деп сұрағанда, наубайханашы: Имам Ахмад ибн Ханбал деген ғалым кісіні бір көрсем ғой деп дұға қыламын, бірақ бұл дұғам қабыл болмай жатыр дейді. Сонда имам Ахмад ағыл-тегіл жылап, міне сен дұға еттің,  үнемі истиғфар айтасың, Алла сенің бұл дұғаңды да қабыл етті. Сен көргің келген сол  имам Ахмад ибн Ханбалды Алла Тағала сенің наубайханаңа екі аяғынан сүйреп тұрып алып келді, мені мешіттен қуып, екі аяғымнан сүйреп көшеге шығарып тастаған  мешіт күзетшісі емес, Алла Тағала екен ғой. Сол имам Ахмад менмін деген екен.

«Енді, Мені еске алыңдар, Мен де сендерді еске аламын және Маған шүкірлік етіңдер де қарсы болмаңдар» («Бақара» сүресі, 152-аят)





Практикалық сабақтың жоспары №4



Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Анттың каффараты

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Дамытушылық: Оқушыларды шариғат үкімдерімен танысуға ынталандыру, кәсіби іс шеберліктерін, зейінділік пен белсенділік іс-қимыл әрекеттерін қалыптастыру және зерттеушілік, теориялық білімдерін машықтанумен ұштастыру, қабілеттерін дамыту;

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Күнә істеген адам қалай Алладан тәубе етеді?

Кешірім жайында келген Құран аяттарын атау.

Кешірім сұраушы адам қандай сауаптарға ие болады?

Истиғфардың пайдасы туралы имам Ахмад ибн Ханбалдың басынан өткен оқиғаның баяны қандай болды?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ант ішкен соң оны бұзған кісі ант каффаратын (жазасын) төлеу керек болады. Ант каффараты  үшін зекет алуы жаиз болған он кедейге бүкіл денесін жабатын бір комплект киім беріледі. Немесе аш болған он кедейге бір күнде екі  рет тамақ беріледі. Он кедейге бір рет бір  фитра (бір пітір=1750гр) мөлшерінде бидай, ұн беруге болады. Немесе соның құнына тең бағада мата,  сүлгі, орамал, шұлық, ет, күріш, аяқ киім, дәр і немесе дұрыс бір дін кітабын яки алтын беру де жаиз. Осылардың ешқайсысына әлі жетпеген кісі арасын үзбей 3 күн ораза тұтып береді.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ант кафаратының төлемін өтей алмаған кісі жазасын қалай өтейді?

Антты бұзбай жатып каффарат өтеледі ме?

Антты бұзған адам каффаратын қашан өтейді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.



Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________________





Ант бұзудың жазасы (каффараты)

Сұрақ: Белгілі бір нәрсені істемеймін деп ант еткеннен кейін сол нәрсені істеп қойса, антты бұзғаны үшін не істеуі керек? Мысалыға “темекі тартпаймын” деп ант ішкен адам темекі тартып қойса не болады?

Жауап: Ант ішкен соң оны бұзған кісі ант каффаратын (жазасын) төлеу керек болады.

Ант каффараты  үшін зекет алуы жаиз болған он кедейге бүкіл денесін жабатын бір комплект киім беріледі. Немесе аш болған он кедейге бір күнде екі  рет тамақ беріледі. Он кедейге бір рет бір  фитра (бір пітір=1750гр) мөлшерінде бидай, ұн беруге болады. Немесе соның құнына тең  бағада мата,  сүлгі, орамал, шұлық, ет, күріш, аяқ киім, дәрі немесе дұрыс бір дін кітабын яки алтын беру де жаиз.

Осылардың ешқайсысына әлі жетпеген кісі арасын үзбей үш күн ораза тұтып береді.

Антты бұзып алған кезде оның жазасын (каффарат) өтеудің ең оңай жолы он кедейге дұрыс [әһли сүннет кітабы болуы шарт. Мысалыға біздің сайтта кеңес берілген кітаптардан он данасын алып он кісіге таратып берген дұрыс болады] діни кітап беру. 

Антты бұзбай жатып каффарат жасалмайды. Жасалса да сахих-дұрыс болмайды. Антты бұзғаннан кейін қайта каффарат жасауы керек болады. Бірақ  "харам нәрсе істеймін" деп ант берген адам ол харамды істемей оның орнына антты бұзудың  каффаратын (жазасын) төлейді. 

 Антын бұзған адам  жазасын тезде төлеуге тырысуы керек. Кешіктіру күнә болады.

Құран Кәрімде:

و لكن يواخذكم الله بما عقدتم الايمن

 «Алла Тағала біле тұра істеген анттарыңнан өздеріңді жауапкер етіп, есепке тартады»  деген. [Мәида сүресі 89]

"Темекі тартпаймын" деп он рет қайта-қайта ант еткен адам темекі тартса, барлығы үшін бір рет каффарат жасайды. Бірақ әр анттың арасында темекі тартса әрбір антты бұзғаны үшін бөлек бөлек каффарат жасайды. 

Каффарат жасап болғаннан кейін темекі тарту күнә болмайды. Бірақ бір тастаған екенсіз қайта бастамағаныңыз абзал болар.











Практикалық сабақтың жоспары №5

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Саудада таңдау құқығы.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттер ислам дініндегі сауда-саттық құқығы жайлы алған білімдерін жетілдіріп,сауда сөзінің шариғаттағы мағынасын біледі,сауданың шариғаттағы үкімімен танысады

Дамытушылық: Ханафи мәзһабы бойынша сауданың рүкінін біледі ,сауданың дұрыс болу шарттарын және басқа масһаб иелерінің саудадағы рүкіндерін ажрататы

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Ант кафаратының төлемін өтей алмаған кісі жазасын қалай өтейді?

Антты бұзбай жатып каффарат өтеледі ме?

Антты бұзған адам каффаратын қашан өтейді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Сауда сөзінің мағынасы — бір нәрсені екінші бір нәрсемен алмастыру. Шариғаттағы мағынасы бағалы мал-мүлікті құнды мал-мүлікке айналдыру және өзара разылыққа сай ауыстыру. Мал-мүлікті саудалаудың  мақсаты — барлық пайдалы нәрселерді өз мүлкіндей иемдену.Одан басқа тілмен түсінуге болмайды. Мысалы: ақша, жануарлар, тағамдар т.б. Мал («мал» араб тілінде иілу деген мағынаны білдіреді) деп аталуы — пенденің оған көңілі аууы. Бағалы мал-мүлік деп айтудағы мақсаты — құнсыз нәрселерді шығарып тастау. Мысалы: өлексе және соған ұқсаған құнсыз нәрселер жатады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Сауда сөзінің шариғаттағы мағынасы қандай?

Мал-мүлкті саудалаудың мақсаты не?

Сауданың антонимі қандай? Пайғамбарымыз с.а.с сауда жасағанда кімдер оған ілесті? Саудадағы жасалатын ережелерді ата?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.



Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:_________________________







Саудада таңдау құқығы.

  Адам болғасын әркім өз пайдасын өзгеден артық санайтыны рас. Алайда, Ислам мұсылмандарға: «Өзің үшін қалаған нәрсені дін бауырың үшін қаламасаң, толық иман еткен болып саналмайсың», – деп бұйырады. Сондықтан мұсылман кәсіпкер тек бір күндік пайдасын ойламай, ақырет үшін де амал етері хақ.

   Әр саланың өзіне тән кейбір нәзік тұстары мен пайда әкелетін тұстары бар болғандай сауда-саттықтың да әр түрлі тәсілі бар. Ислам діні белгілі бір тауарды немесе халық көп тұтынатын азықты базарға шығармастан, құнының көтерілуін күтіп барып сатуға тыйым салады. Пайғамбарымыз (с.а.у.) бұлай пайда тапқысы келетін пенденің күнәһар екендігін бір хадисінде ескерткен.

Тыйым салынған харам затты сатпау

   Алла тағала мұсылмандарға халал мен харам дүниені нақты белгілеп берді. Тыйым салынған амалды жасау қаншалықты күнә болса, ішіп-жеуі тыйым салынған азықты тұтыну да соншалықты күнә болмақ. Айталық шошқа етін, өлексе, арам өлген малдың етін, жыртқыш аң-құстардың етін жеу, шарап ішу, қан ішу секілді тыйым салынған әрекеттерді баршамыз білеміз. Міне осындай харам етілген затты ішіп-жеу харам болғандай сату да шариғат бойынша күнә саналады. Мысалы, ішімдік жайында бір хадисте былай дейді: «Алла ішімдікке, оны ішкенге, оны ұсынғанға, сауда үшін сатып алғанға және сатқанға, оны езген, ездірген, тасыған және тасытқанға лағынет етсін».

«Алла тағала ішімдікті және оның ақшасын харам етті. Сол секілді арам өлген малдың етін және ақшасын харам етті. Шошқаның етін және ақшасын да харам етті».

«Шарапты сатқан, шошқаның етін халал санасын», – деп Пайғамбарымыз (с.а.у.) мұндай харам болған затты қолдану былай тұрсын оны сатып, түскен пайдасын жеуді де біздерге харам етуде. Олай болса, өзім жемесем, ішпесем болғаны деп шошқаның етін және арақ-шарап сатып нәпақа табуды шариғат құптамайды.

   Ислам шариғаты біздерге сауда жасау барысында осындай ережелерді орындауымызды талап етеді. Әрине, Аллаға және ақырет күніне иман еткен әрбір мұсылман саудагер жоғарыда айтып өткен ережелерді орындайтындығына сеніміміз мол. Дегенмен нәпсіміз азғырып, шайтанның алдауына түсіп, бес күндік пайда үшін ақыретті ұмытып жататын жандар да кездесіп жатады. Алла тағала оларды кешіріп, жүректеріне иман байлығын берсін деп тілейміз.

Алла тағала адал сауда саттық жасауды және адал табыс табуды нәсіп етсін. Әумин!



Қарызға батқанға жеңілдік жасау

   Қарыз алушы алған кісіге қарызын уақытылы қайтаруы қажет. Ал қарыз беруші де қарыз алған жанға жеңілдік жасауын Пайғамбарымыз (с.а.у.) өсиет еткен. Бір хадисте былай делінген: «Сатқан кезде, алған кезде, қарызын сұраған кезде, қарызын төлеген кезде жеңілдік жасаған пендеге Алла мәрхамат етсін».

«Кімде кім қарыз алған жанның қайтару уақытын созса немесе қарызын кешірсе, Алла оны (қиямет күні) өз көлеңкесіне

алады».

   Расында да, қарызы бар кісіге көмек көрсету немесе оның қарызын кешіру – сауапты іс. Тіпті ондай пенденің қарызын кешірсе, қайтарымын Алла еселеп беретіндігі мына аятта баян етіледі: «Кімде кім Алла үшін қарыз-несие берсе, оның қайтарымын Алла еселеп қайтарады және зор сауап жазады».

   Пайғамбарымыз (с.а.у.) алдыңғы өткен үмбеттердің бірінің басынан өткен мына бір оқиғаны баян етеді: «Сендерден бұрынғы бір қауымда жомарт бір кісі өлген кезде періштелер оны сұраққа алады:

– Өмірде бір жақсылық істедің бе? – деп сұрайды. Ол:

– Қарамағымдағы кісілерге нұсқау беріп, қарызын төлеуге қиналған жарлыларға кең уақыт бергіздім, байға жеңілдік жасауды бұйырдым, – деп жауап берді. Сонда Алла тағала:

– Бұл құлымның күнәсін кешіріңдер, оны жарылқадым, – деп бұйырды.

 

Сауда адамды Алланы еске алудан ғапыл қалдырмауы керек

   Қайсы бір сала мен кәсіп болмасын пендені Аллаға құлшылық етуден ғапыл қалдырмауы тиіс. Бұл дүние ақырет өмірінің сынағы екендігін біле тұра, пендешілікке салынып дүниелік аз ғана пайда үшін имандылықтан таю неткен өкінішті. Алайда, Аллаға шынайы құл болғандарды ештеңе де, ешбір қиындық та, қайғы мен қасірет те мінәжат етуге тосқауыл бола алмайды. Құранда Алла тағала бұл жайында былай дейді: "Ондай адамдарды Алланың есімін еске алудан, намаз оқудан, зекет беруден сауда-саттық істері де тоса алмайды. Олар жүректері де көздері де орнында тұрмайтын тауқыметті (қиямет) күнінен қорқады» (Нұр, 37).

   Намаз бен ораза сіздің саудаңызға кедергі келтірмейді. Алайда, саудамен айналысу нәтижесінде намаз бен құлшылыққа уақытым жоқ деп уәж айту ақыретте Алланың рахымынан мақұрым қалуға себеп болады.



























Практикалық сабақтың жоспары №6

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Сауданы бұзу

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге барлық кәсіп түрінде және саудада айла, қулық жасамау парыз болып табыладығын, сатып алушыға қай тұрғыдан болсын зиян тигізбеу керектігін, зиян тигізетін әр іс – зұлымдық болатындығын, ал зұлымдық – харам болып табылатындығын түсіндіру

Дамытушылық: Сауда жасағанда қулық жасамау керектігін біледі,мал-мүлктің көп болуына емес берекелі болуына мән береді.

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы










Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Сауда сөзінің шариғаттағы мағынасы қандай?

Мал-мүлкті саудалаудың мақсаты не?

Сауданың антонимі қандай? Пайғамбарымыз с.а.с сауда жасағанда кімдер оған ілесті? Саудадағы жасалатын ережелерді ата?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Барлық кәсіп түрінде және саудада айла, қулық жасамау парыз болып табылады. Сатып алушыға қай тұрғыдан болсын зиян тигізбеу керек. Зиян тигізетін әр іс – зұлымдық болады. Ал зұлымдық – харам болып табылады. Әрбір мұсылман, өзіне жасалуын қаламайтын істі кәпірлерге де жасамауы тиіс! Мына төрт нәрсеге қатты мән беру керек:  Сатып жатқан нәрсені өз барынан (затынан) асырып мақтамау керек! Өйткені өтірік айтқан, алдаған және де зұлымдық еткен болады. Тіпті, дұрыс болса да сатып алушының біліп-көріп тұрған нәрсесін айтпау керек.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Судада мұсылмандардың мән беретін төрт нәрсесін атаңыз?

Дін ғұламалары қалай сауда жасайтын?

Қандай жағдайда сауда-саттық сахих болмайды?

Сауда саттық жайында Пайғамбарымыз с.а.с ның хадистерін келтір.

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________







Сауданы бұзу

Сұрақ: Саудамен айналысамыз. Күнә істеп қоймауымыз үшін нелерге мән беруіміз керек? Жауап: Имам Ғазали хазреттері былай дейді: Барлық кәсіп түрінде және саудада айла, қулық жасамау парыз болып табылады. Сатып алушыға қай тұрғыдан болсын зиян тигізбеу керек. Зиян тигізетін әр іс – зұлымдық болады. Ал зұлымдық – харам болып табылады. Әрбір мұсылман, өзіне жасалуын қаламайтын істі кәпірлерге де жасамауы тиіс! Мына төрт нәрсеге қатты мән беру керек: 1-     Сатып жатқан нәрсені өз барынан (затынан) асырып мақтамау керек! Өйткені өтірік айтқан, алдаған және де зұлымдық еткен болады. Тіпті, дұрыс болса да сатып алушының біліп-көріп тұрған нәрсесін айтпау керек. Өйткені, бұл пайдасыз бос сөз болады. Қияметте әрбір сөздің сұрауы болады. Ант етіп сатуға келер болсақ, өтірік нәрсеге ант ету харам болып табылады. Яғни үлкен күнә. Дұрыс нәрсеге ант етілсе де, болмағыр нәрсе үшін Аллаһу та'аланың есімін айту құрметсіздік болады. Хадис шәрифтерде былай делінген: «Сауда-саттық жасағанда “уаллаһи мынадай”, “биллаһи мынадай емес” деп ант-су ішетін адамға және “ертең кел, бүрсікүні кел” деп сөзінде тұрмайтын қолөнершіге (кәсіпкерге) обал болсын!» (Дәйләми) «Затын (тауарын) ант ету арқылы ұнаттырған адамға қияметте мейрімділік көрсетілмейді.» (И. Ғазали) «Саудагердің көбі күнаһар болады. Өйткені көп ант етіп, өтірік айтып күнәға кіреді. Ондайлардың сауда-саттықтары да халал болмайды.» (Хаким) «Бір саудагер берген сөзінде тұрса, алашақтарын (қарыздарын) қинамаса, тауарын артығымен мақтамаса және өтірік айтпаса, тапқан табысы оған мүбәрәк болады.» (Дәйләми)  2- Сатып жатқан нәрсенің кемшілігін алушыдан жасырмау керек, қандай болса, сондай етіп көрсету керек! Заттың ақауын, кемшілігін сатып алушыдан жасырмау керек, барлығын қалай болса дәл солай көрсету керек. Кемшілігін жасыру қиянат болады. Хадис шәрифте былай делінген: «Сатылымдағы нәрсенің кемшілігін жасыру халал емес. Ол кемшілікті біліп айтпау да ешкімге халал емес.» (Хаким) Заттың жақсы жағын көрсетіп жаман жағын жасыру зұлымдық, қулық болады. Расулуллаһ алейһиссалам бидай сатып отырған бір кісінің бидайына мүбәрәк саусақтарын салды да, төменгі жағының ылғалды екенін көріп себебін сұрады. Сатушы адам: «Жаңбыр ылғалдандырып жіберген ғой» дегенінде: «Неге көрсетпей тығып отырсың? Қулық жасаған адам бізден емес» деді. (Мүслим)  Мына нәрсені жақсы ұғынуымыз керек: қулықпен ризық артпайды, керісінше мал-мүліктің берекесі қашады. Қулықпен аз-аздан жиналған нәрселер, күтпеген бір пәлекетпен толықтай кетіп, артында тек күнәларды қалдырады. Бір сүт сататын адам, сүтіне су қосатын еді. Бір күні күтпеген жерден тасқын болып, сиыры суға ағып кетеді. Әлгі адам сасып, ойланып тұрғанында, баласы: “Әкетай, сүтке қосқан суларымыз жиналып тасқын болып келіп сиырды алып кетті” дейді. Хадис шәрифте: «Саудаға қиянат араласса береке кетеді» делінген. (Мүслим) Береке – аз мүліктің көп пайда әкелуі, көп іске жарауы деген сөз. Аз ғана мүлік берекелі болса, көптеген адамның рахатына, көптеген жақсы амалдардың іске асуына жарайды. Иесінің дүние мен ахырет пәлекетіне себеп болатын көптеген берекесіз дүние-мүліктер бар. Олай болса мал-мүліктің көп болуын емес, берекелі болуын қалау керек.

Хадис шәрифтерде де былай делінеді:

«Сауда-саттық жасағаныңда “Дінімізде алдау жоқ” деп айт» (Бұхари)

«Мәмілесінде қулық жасаған бізден емес.» (Бұхари)

 Дін ғұламалары әр алғандарын біраз кемітіп, бергендерін біраз артығымен өлшейтін. «Бұл аз ғана айырмашылық жаһаннаммен арамыздағы перде. Жеті қабат жер мен жеті қабат көктер аумағындай жәннатты, бірнеше тиынға сатқандар не деген ақымақ және бірнеше арпа данасы үшін жаһаннам азабына душар болғандар не деген ақымақ» дейтін еді. Сататын нәрсесінің жақсысы мен жаманын араластырып барлығын жақсы деп сату да харам болып табылады. 4- Сауда нарқында қулық жасамау керек!

Пайғамбарымыз «Мұсылмандардың қалаға сатуға зат әкеле жатқан ауылдықтардың алдарынан шығып, базар нарқын жасырып, арзан сатып алуларына» тыйым салды. (Мүслим)

 Базар нарқын білмегендерге жоғары бағамен сату да харам болады. Тіпті, тәжірибесіз болып арзан сататындар және қымбат алатындармен сауда жасамау керек. Базардағы бағаны бұлардан жасыру күнә болады. Сатып алушыға дұрысын айту керек, қулық жасамау керек. Сатылатын затта бір кемістік болса, айту керек. Затты туысынан немесе досынан оған көмек болсын деп қымбат бағаға алған болса, сатып алушыға осыны айтып, заттың шынайы құнын білдіру керек. Мысалы он теңге тұрмайтын затты бір мыңға алса, ол затты сатар кезде бір мыңға алғанын айтпауы керек! Арзанға алған бір заттың бағасы көтеріліп қымбатқа сатып жатқан болса, алған бағасын айту керек. Қиянат жасаудан құтылу үшін, әр адам өзіне жасалуын қаламаған нәрсесін өзгелерге де жасамауы керек. Өйткені әрбір адам базарда өлшеп-ойлап, алданбай бағасын төмендетіп өз құнына сатып алдым деп ойлайды. Олай болса алдап сату – қиянат және алаяқтық болады. Сұрақ: Штраф стоянкада тұрған және бірнеше жылдық төленбеген салығы бар көлігім бар еді. Оны бір досыма саттым. Сатып жатқанда «Менің көлігім штраф стоянкада төленетін штрафтары, тағы анау-мынаулары бар. Барлық қарыздарымен қоса ал» деп айттым. «Алдым» деді. Кейін салығы төленбегендігін біліп: «Маған салық қарыздары бар екенін айтқан жоқсың. Айтпаған қарыздарын төлемеймін» деді. Алайда мен оған барлық қарыздарымен қоса сатқан едім. Штрафтары, анау-мынаулары бар деп айтқан едім. Салық қарыздары сол анау-мынаудың ішінде еді. Оның салық қарыздарын төлеуі керек емес пе? Жауап: Жоқ, төлеуі керек емес. Өйткені мұсылмандықта алдану және алдау деген нәрсе жоқ. Хадис шәрифтерде былай делінген: «Сатылымдағы заттың кемшілігін жасыру және айтпау халал емес.» (Хаким) «Алушы мен сатушы бір-біріне шындықты айтып, насихат еткен кезде табыстары берекелі болады, сатылатын заттың кемшіліктерін жасырып, өтірік айтқан мезетте бұл береке жоғалады.» (Бұхари) Анау-мынауымен көлік алу және сату жаиз. Бірақ анауы мен мынауының мөлшерінің, құнынының қаншалықты екені толық белгілі болуы керек. Қолма-қол ма, бөліп-бөліп төлеу керек пе, қанша ақша берілуі керек осылар нақты білінбей сауда-саттық сахих болмайды.  Сұрақ: «Секунды-секундына тура жүреді» деп сағат сатамын. Бірақ кейбірі бес секундқа, кейбірі одан да көп уақытқа кешігіп жүреді. Алушы қайтып әкелгенде сауданы бұзу жаиз ба? Жауап: Бір секундқа да адаспайды дегеніңіз бен алушының саудадан баз кешу құқын жоққа шығарта алмайсыз. Қайтып келген сағаттарды алу керек. Ондай дұрыс болмаған сөздерді айтпау керек. Сұрақ  Өндіріп жатқан өнімдеріміздің кейбірін жақсы, кейбірін нашар материалдардан өндіреміз. Барлығын бірдей бағада сатамыз. Күнә бола ма? Жауап: Аманат, шала іс бітіру және жасалып жатқан бұл қулықты жасыру харам болады. Халал ризық және халал іс Сұрақ: Жұмысының онша таза болмағаны себебінен ризығының халал болып болмағанына күмәнданған адам  не істеуі керек? Жауап: Халал ризық пен халал жұмыс үшін дұға ету керек. Расулуллаһ алейһиссалам былай деп дұға ететін еді: «Жәбрейіл алейһиссалам мына екі дұғаны білдірді: Аллаһым маған халал ризық және салих іс нәсіп ете гөр!» (Хаким)















Практикалық сабақтың жоспары №7

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Исламда өсім үкімі.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге исламнан бұрынғы надандық кезеңінде өмір сүрген яһудилер, арабтар және оларға көршілес халықтар арасында өсімқорлық өте кең етек алған үрдіс болағандығын, ислам діні қоғам мен қоғам мүшелеріне зияны көп өсімқорлықтың алдын алғандығын үйрету


Дамытушылық: Өсімқорлықтың үкімін біледі және Құраннан дәлел келтіре алады өсімқорлықтың хикметтерін үйреніп, өсімқорлыққа бой алдырмайды

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы










Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Судада мұсылмандардың мән беретін төрт нәрсесін атаңыз?

Дін ғұламалары қалай сауда жасайтын?

Қандай жағдайда сауда-саттық сахих болмайды?

Сауда саттық жайында Пайғамбарымыз с.а.с ның хадистерін келтір.


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Өсімқорлықты араб тілінде «риба» дейді. Тілдік мағынасы арту, көбею деген ұғымды береді. Арабтар қандайда бір нәрсенің артуын риба деген. Құранда бұл термин тілдік мағынасында былайша қолданылған: «فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاء اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ» «Сонда Біз оған жаңбыр жаудырған мезгілде құлпырып өседі». («Фуссилат» сүресі, 39-аят). Бұл сөздің шариғаттағы терминдік мағынасы (Ханафи мәзһабы бойынша): Өсім дегеніміз екі тарап бір затты екінші бір затпен айырбастарда, бірін екіншісінен ешбір қайтарымсыз артық мөлшерде алуы.



ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Өсімқорлық жайында Құраннан келтірілген дәлелдерді атап айт.

Пайғамбарымыз с.а.с ның өсімхорлық жайлы келтірген хадистерін келтір.


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________









Исламдағы өсімнің үкімі.

Исламнан бұрынғы надандық кезеңінде өмір сүрген яһудилер, арабтар және оларға көршілес халықтар арасында өсімқорлық өте кең етек алған үрдіс болатын. Ислам діні қоғам мен қоғам мүшелеріне зияны көп өсімқорлықтың алдын алды. Өсімқорлықты араб тілінде «риба» дейді. Тілдік мағынасы арту, көбею деген ұғымды береді. Арабтар қандайда бір нәрсенің артуын раба деген. Құранда бұл термин тілдік мағынасында былайша қолданылған: «فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاء اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ» «Сонда Біз оған жаңбыр жаудырған мезгілде құлпырып өседі». («Фуссилат» сүресі, 39-аят). Бұл сөздің шариғаттағы терминдік мағынасы (Ханафи мәзһабы бойынша): Өсім дегеніміз екі тарап бір затты екінші бір затпен айырбастарда, бірін екіншісінен ешбір қайтарымсыз артық мөлшерде алуы. Қарызға берілген ақшаны уақыты келгенде артығымен алу немесе әлдебір заты қарызға беріп, қарызданушы құнын уақытында өтей алмаған жағдайда, оған қасымша уақыт беріп, сол уақыт келгенде құнын артығымен алу.

Үкімі. Ислам діні өсімқорлықты үлкен күнәлардың қатарына жатқызып, онымен шұғылдануға қатаң түрде тыйым салды. Өсімнің харамдығы Құран, сүннет және ижмамен бекітілген. Құрандағы дәләлдері: 

Ғұламалар өсімқорлыққа бірден емес, бірте-бірте сатылап тыйым салынғанын айтады.

1 -  وَمَا آتَيْتُم مِّن رِّباً لِّيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِندَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُم مِّن زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ» الْمُضْعِفُونَ» «Сендердің  адамдардың малына берген өсімдердің  Алланың  қасында өспейді. Алланың ризалығын тілеп  берген  зекеттерің  өседі. Ал сонда, міне солар артықша  сауапқа бөленушілер» делінген. («Рум» сүресі, 39-аят).

Өсімқорлықтан тыйған осы аят Меккеде иман мен тәрбиенің іргетасы қаланып жатқан кезеңде түсті. Аят өсімді тікелей харам етпей, өсімқорлықтың жағымсыз жақтарын сөз етіп, оның берекетсіз іс екендігін ескертумен шектеліп, жанама түрде оны даттаған.

2 - .فَبِظُلْمٍ مِّنَ الَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَن سَبِيلِ اللّهِ كَثِيراً»

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَاباً أَلِيماً»  «Сонда  яһудилердің  зұлымдықтарының  және  көптеген адамдарды  Алланың жолынан тосулары салдарынан оларға халал етілген  көптеген жақсы нәрселерді оларға арам қылдық және де оларға тыйым салынған  бола тұра өсім алулары және адамдардың  малдарын  орынсыз  жеулері» деп айтылған. («Ниса» сүресі, 160-161-яттар) Яһуди дініндегілерге бұрын өсім харам етілгенімен, олар өсімді халал деп, өсімқорлықтан тыйылмаған болатын. Мәдинада түскен бұл аят олардың осы себепті көптеген келеңсіздікке душар болғандықтарын айта отырып, өсімнің харам екендігіне назар аудартқан.

3 – «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافاً مُّضَاعَفَةً وَاتَّقُواْ اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» «Әй, мүминдер! Үсті-үстіне өсім жемеңдер, Алладан қорқыңдар.Әрине құтыласыңдар» – деп айтылған. («Әли Имран» сүресі, 130-аят.) Бұл өсімқорлықтан қайтарған үшінші аят.

4 –الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ يَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَ حَلَّ اللّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ يَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ».

«Сондай өсім жегендер (қабірлерінен) жын соғып тұрғандай есенгіреп тұрады. Бұл олардың: «Сауда да тура өсім сияқты» деп айтқандығынан. Ал негізінде Алла сауданы халал, өсімді харам еткен. Сонда кім Раббысынан насихат келгенде тыйылса, бұрынырақта өсімнен тапқан табысы өзіне тиесілі болып қалады. Оның ісі Аллаға тапсырылады. Ал кім өсімді адал санап, қайтадан өсімқорлыққа салынса, міне солар тозақтықтар. Олар онда мәңгі қалады. Алла өсімді жояды да сауданы арттырады. Әрі Алла барлық қарсы келуші күнәларды жақсы көрмейді» - деп Алла тағала өсімқорлықты нақты түрде харам етеді, бұл тәсіл харамдықты баяндауда ең ауыр тәсіл. («Бақара» сүресі, 275-276-аяттар.) Бұл аят арқылы Алла құлдарын одан тек қайтарып қоймай, өсімқорларды ауыр жаза күтіп тұрғанын ескертуде. Сүннеттегі дәлелдері: Пайғамбарымыз (саллаллаһу аләйһи уә сәлләм) өзінің бір хадисінде: «Алла Тағала өсімқорларды, өсімге зат алушыларды және оның куәгерлері мен қағаз бетіне түсірушілерді лағынеттейді» - деген. (Ибн Масғудтан Әбу Дәуіт риуаят еткен). Тағы бір хадисте: «...оның ең жеңіл дегені (яғни, күнә тұрғысынан ауырлығы) еркектің өз анасымен үйленуі іспетті..» деп, өсімнің ең жеңілінің өзі де, өз анасымен үйленгеніннің күнәсімен тең екендігін ескерткен. (Ибн Мажа, «Сунан», Ибн Масғудтан  риуаят  етілген хадис) Ижма дәлелі Алғашқы және кейінгі ғалымдар өсімнің барлық түрін, оның азының да, көбінің де харам екенін бір ауыздан құптаған. Имам Науауи өсімнің үлкен күнә екендігін және ол барлық шариғаттарда харам етілгенін айтады. Өсімқорлықтың харам болуының хикметтері Жалпы Алла Тағаланың әрбір бұйрығы мен тыйымдары хикметке толы. Оның кейбірі ашық көзге ұрып тұрады. Ал кейбіріне ойлану арқылы сырына қанығуға болады. Өсімнің харам етілуін имам әр-Рази төрт себепке негіздейді: 1. Өсім – ол адамның мүлкін еш қайтарымсыз (эквивалентсіз) алу. Мысалы, біреу бір дирһамды екі дирһамға сатса, сатып алушы жайдан жай бір артық дирһамға ие болады және оны қайтармайды. Пайғамбарымыз (с.а.у) хадисінде «حُرْمَةُ مَالِ الاِنْسَانِ كَحُرْمَةِ دَمِّهِ» «Адам баласының өмірі қандай құнды болса, оның дүние-мүлкі де сондай құнды» деп адал ақшаның қаншалықты қадірлі екенін баян етті. 2. Өсім – адамның адал ризық тұтынуына кедергі болады. Егер адам баласы өсім арқылы дүние таба бастаса, оңай жолмен келетін ақшаға үйреніп қалады. Бұл өз кезегінде бұл дүниедегі өмір сүру заңдылығына қайшы. Себебі, өмірдің жүйесі сауда-саттық, қолөнер, өндіріс және т.б. адал еңбекке негізделген. 3. Өсім – кісіге қарыз беру, қарыз алу секілді адамдарға пайдалы әрі рұқсат етілген қарым-қатынастың үзілуіне алып келеді. Қарыздануға мұқтаж күйге түскен адам әдетте сол сомманың өзін қайтаруға қиналады. Ал егер оны еселеп артық мөлшерде қайтару қажет болса, тіпті тығырыққа тіреледі. Нәтижеде адамдар арасындағы тепе-теңдік, құрмет, мейірімділік деген өлшемдер әлсірейді, тіпті жойыла бастайды.

4. Өсім – бай мен кедейдің арасын алыстатып, олардың қарым-қатынасын суытады. Себебі, кедейге өсім арқылы қарыз берген байдың әрекетінде қанаушылық сипат басым болады.





Практикалық сабақтың жоспары №8

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Шафғатқа кімнің ақысы бар?

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шафғат құқығы жайлы алған білімдерін жүйелеу, шафғат құқығы Пайғамбардың әміріне негізделген екенін түсіндіру

Дамытушылық: Шафғат құқығына ие болған кісілерді біледі,шафғат құқықынан бас тартқан жағдайда ол құқық кімге өтетіндігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Өсімқорлық жайында Құраннан келтірілген дәлелдерді атап айт.

Пайғамбарымыз с.а.с ның өсімхорлық жайлы келтірген хадистерін келтір.


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Шифат құқығы мынаған тиесілі болады: Сатылған меншікке бірігіп қатысуға: көршісімен меншіктің керек жарақтарына қатысуға, бірігіп қатысуға тиесілі шифат құқығы пайғамбарымыздың хадисіне негізделген, және ол былай дейді: Шифат құқығы өз бөлігін алмаған және бөлістірілмеген бірігіп қатысушыға тиесілі. Көрші үшін осы құқықты анықтау Пайғамбардың нақыл сөзіне негізделген:1.Үй көршісінің осы үйге артық құқығы бар, ал меншік бойынша көршілердің осы меншікке артық құқығы болады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Шифат құқына кімдер ие болады?

Көрші шафи бола алады ма?

Егер бір тұлға өз құқығынан бас тартпаса шифат кімге өтеді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________







Шифат құқығы мынаған тиесілі болады: жалпы меншіктегі бірігіп қатысушыға, көршісімен меншікке қатысу.

Шифат құқығы мынаған тиесілі болады: сатылған меншікке бірігіп қатысуға; көршісімен меншіктің керек жарақтарына қатысуға ( осындай су мен жол пайдалану құқығы).Бірігіп қаты-сушыға тиесілі шифат құқығы Пайғамбардың әміріне негізделген, және ол былай дейді: Шифат құқығы өз бөлігін алмаған және бөлістірілмеген бірігіп қатысушыға тиесілі. Көрші үшін осы құқықты анықтау Пайғамбардың нақыл сөзіне негізделген:

1.Үй көршісінің осы үйге артық құқығы бар, ал меншік бойынша көршілердің осы меншікке артық құқығы болады; және егер ол болмаған болса, онда сатушы оның келгенін күту керек,егер тек олар екеуі бір жолға ғана қатысатын болса.

2.Көрші оның иелігін қоршаған жерге деген құқыққа бөтен тұлға алдында артықшылығы болады. Имам Шафидің сол пікірде, көрші шафи емес, өйткені Пайғамбар былай деді: Шифат жалпы жекеменшікте тұрған және бөлістірілмеген затқа тиесілі; содықтан егер мүлік бөліске ұшыраса және әрбір бірігіп қатысушының шекаралары белгіленетін болса, және олардың әрқайсысына ерекше жол тағайындалса, онда шифат болмайды.Сондай-ақ, осы құқықтың болуы аналогияға қарсы келеді, өйткені меншік иесінің келісімінсіз бөтен мүлікке кіруді болжайды; сондықтан бұл құқық заңмен арнайы ұсынылған тұлғалардың ортасымен шектелген. Бұл құқық арнайы бірігіп қатысушыға ұсынылған; бірақ көрші бірігіп қатысушы болып есептелмейді, немесе осы құқықты бірігіп сыйлай отырып бұл заң бөлісудің ыңғайсыздығын ескерту үшін ғана болады. Егер де бірігіп қатысушы шифат құқығынан құралған бөлікті алмаған болса, онда жаңа сатып алушы бөлісу үшін дегенін істетеді, және сондай-ақ бірігіп қатысушыға аз емес артық машақат тигізер еді.Бірақ бұл түсініктемелер көршіге қолданылмайтындықтан оның шифатқа құқығы болмайды. Біз керісінше, былай деп мақұлдаймыз, жоғарыда келтірілген Пайғамбардың әмірі көршінің пайдасына шифат құқығын анықтау жеткілікті. Сонда-ақ, бір қатысушы үшін осы құқықты анықтау негіздемесі мынамен жасалады, оның жекеменшігі тұрақты болар еді, және бөтен тұлғаның жекеменшігінен бірігіп бөлістірілмейді (әсіресе- сатып алушы ), бұл ол үшін бөтен тұлға сипатынын түрлілігі салдарынан ыңғайсыздық туғызар еді, бірақ бөтен сатып алушыға қарағанда бірігіп қатысушыға көп назар аударуға тура келеді, бұған еш күмән жоқ, өйткені ол әдеттенген орынға оны мәжбүрлеп қалдыру салдарынан бірігіп қатысушы үшін қысым, еш күмәнсіз сатып алушы ұшыраған қысымнан үлкен болар еді.Ол сондай-ақ, өзінің ықыласына қарсы сатып алынған мүлікке иеліктен айырылуы мүмкін, бірақ сонда да қысым бұл жерде маңызсыз, өйткені иеліктен айырыла отырып, ол тиісті сый ақы алады; ал бұл барлық ойлар көршіге бірдей қолданылатын болса, онда ол бірігіп қатысушы секілді шифатқа айрықша құқық береді.Сондай-ақ Имам Шафидің бірігіп қатысушының құқығын негіздейтін түсініктері мен бірігіп қатысушы мен көрші арасында жасайтын айырмашылықтары ешбір жағдайда да қабылданбайды, өйткені мүлікті бөлістірудегі ыңғайсыздықтар заңмен орындалған және соншалықты маңызды емес, оның келісімінсіз біреуді мүліктен айыру әділетсіздігі олармен ақталады. Шифат құқығына ие болған тұлғаларды орналастыру тәртібі Пайғамбардың әміріне негізделген және ол былай дейді:Заттың өзіндегі бірігіп қатысушы оның керек-жарақтарындағы бірігіп қатысушы алдында арты құқыққа ие, ал керек жарақтағы бірігіп қатысушы көршісінен алдын болады. Мүліктің өзінде бірігіп қатысушымен пайда болған байланыс өте күшті, және оның артынан керек жараққа бірігіп қатысушымен пайда боған байланыс бірге жүреді (немесе бұл жерде жақтар мүліктің пайдасына қатысады, көршіге қатысты белгілі орынға ие болады ); ал құқықтағы артықшылық кез-келген жағдайда оның негізгі күшінен немесе негізгі принципінен тәуелді болады.







Практикалық сабақтың жоспары №9



Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Қази (сот) шафғатқа қалай үкім шығарады?

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Қази (сот) шафғатқа қалай үкім шығаруы жайлы алған білімдерін жүйелеу, шафғат құқығы Пайғамбардың әміріне негізделген екенін түсіндіру

Дамытушылық: Қази (сот) шафғатқа қалай үкім шығаратыны туралы біледі ,дәлелдердің тиісті уақытына шафидің ұсынысы болмауы салдарынан шифат құқығы жойылатыны туралы түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы










Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:


Шифат құқына кімдер ие болады?

Көрші шафи бола алады ма?

Егер бір тұлға өз құқығынан бас тартпаса шифат кімге өтеді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Дәлелдердің тиісті уақытына шафидің ұсынысы болмауы салдарынан шифат құқығы жойылады. Егер шафи алдын ала сату туралы хабар алған шифатта талап еткен дәлелдер ұсынуға мүмкіндігі болған болса,онда шифат құқығы сол құқық туралы талаптарға арыз бермеу салдарынан жойылады.Теңдей негізде,егер ол таляби мувазябат туралы айтатын болса, немесе тікелей талап жайлы айтатын болса,және осындайды айту мүмкіндігіне қарамастан таляби шихад-ва тақрирді айтуды жіберіп қойса,онда ол үшін шифат құқығы жойылады. Немесе әлемдік келісім шарт бойынша осы құқыққа жол беруге келісім салдарынан.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Қазилар шафғатқа үкім шығара ала ма?

Шафи қаза болса шафғаттың үкімі қандай болады?

Шифат мүлікті сату салдарынан жойыла ма?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011

Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________

Әдіскер:________________________







Қази сот шафғатқа қалай үкім шығарады

Дәлелдердің тиісті уақытына шафидің ұсынысы болмауы салдарынан шифат құқығы жойылады. Егер шафи алдын ала сату туралы хабар алған шифатта талап еткен дәлелдер ұсынуға мүмкіндігі болған болса,онда шифат құқығы сол құқық туралы талаптарға арыз бермеу салдарынан жойылады.Теңдей негізде,егер ол таляби мувазябат туралы айтатын болса, немесе тікелей талап жайлы айтатын болса,және осындайды айту мүмкіндігіне қарамастан таляби шихад-ва тақрирді айтуды жіберіп қойса,онда ол үшін шифат құқығы жойылады. Немесе әлемдік келісім шарт бойынша осы құқыққа жол беруге келісім салдарынан. Егер шафи белгілі сый ақыға өзінің айрықша құқығына жол беруге келісетін болса, онда ол өз құқығын жояды, және одан сый ақыны талап ете алмайды.Ол иемделген құқыққа ие емес,және оған дауласудың орнына жекеменшік тиесілі болмайды,оған тек сатып алушыны алып тастаумен меншік иесі болу билігі ғана тиесілі болады.Немесе қазымен анықтаманы қаулы еткенге дейін шафидің өлімі салдарынан.Егер шафи қаза болса, оған тиесілі шифат құқығы жойылады.

Имам Шафиидің мақұлдауынша,шифат құқығы тұқым

қуалаушылық.Бұл алауыздық тек мына жағдайға қатысты, шафи қазымен оған шифатты бергенге дейін сатқаннан кейін қаза болады.Егер ол мүліктің бағасын төлемей немесе иелікке кірмей қазының анықтамасынан кейін қаза болса,онда оның құқығы мүліктің бағасына жауапты болатын мұрагерлікке өтеді.Шифат құқығы сатып алушының өлімімен жойылмайды және сондықтан соңғының пайдасына мүлікті басқаруға болмайды.Егер сатып алушы өлсе, онда шифат құқығы жойылмайды, немесе осы құқыққа тиесілі шафи өмір сүруін жалғастырады және оның құқығы негізінде ешбір өзгеріс болмайды. Сондықтан үй сатып алушының қарызына сатуға жатқызылмайды,және оларға оның өсиет айтушысына сәйкес басқаруға болмайды,және егер қазы немесе өсиет алушы қарыздар мүлігінде жатқан төлем үшін оны сатады,немесе егер сатып алушы оны өсиет етіп қалдырса, онда шафи осы актілердің әрқайсысын жоюы мүмкін және үйді алуы мүмкін,немесе шафи құқығы оның өмір сүруі ішінде осы мүлікке қатысты сатып алушының актілерін жою салдарынан болады. Шифат өз құқығын жасаған мүлікті сату салдарынан жойылады. Егер шафи қазының анықтамасына дейін өз шифат құқығын жасаған үйді сататын болса,онда оның құқығының негіздемесі жою салдарынан сол құқық негізінде жойылады,ол осы құқыққа тиесілі үйді сату туралы білмеген болса да,немесе біреуді оның мөлшерін білмей қарызынан босатса,бірінші жағдайда,шифат құқығы жойылады,ал екінші жағдайда қарыз беруші келісім шарттан бас тартады.Басқа іс шафи келісім шарттан бас тарту құқығымен өз үйін сатады.Бас тарту құқығы сатушыға тиесілі болса және оның жекеменшік құқығы әлі де толық жойылмаған болса, шифаттың негіздемесі (әсіресе – мүліліктер арасындағы байланыс) өмір сүруін жалғастырады.Немесе сатушының уәкілі ретінде оның іс-әрекеті салдарынан.Егер шафи сатушының уәкілі ретінде іс-әрекет етсе және үйді оның атынан сатса, онда оның құқығы шифат жойылады,сондай-ақ,егер ол сатып алушының уәкілі ретінде іс-әрекет етсе,және ол үшін үйді сатып алса, онда оған тиесілі шифат құқығы жойылмайды.

Практикалық сабақтың жоспары №10

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Бір мүлік бірнеше адамдар қолына өткенде олардың әр бірінің сол мүлктегі ақысын белгілеп беру

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Ислам құқығының біртұтас күйінде уахиға сүйенген, иләһи сәуленің жарығымен жол көрсеткен ислам құқықшыларының еңбектерінен туындап, толыққанды күйге енген құқық болғандығын үйрету

Дамытушылық: Мүліктің дұрыс бөлінуінің шарттарын біледі,мүллікке ие болған кісілердің ақысын ажрата алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы










Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Қазилар шафғатқа үкім шығара ала ма?

Шафи қаза болса шафғаттың үкімі қандай болады?

Шифат мүлікті сату салдарынан жойыла ма?



ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ер кісі әйелін бір мәрте талақ ететін болса, ғиддат күту мерзімі аяқталұанға дейін және неке қимай ақ райынан қайтып, әйеліне қайта қосылуына болады. Яғни әйелі ғиддет мерзімінің бітуін күтіп отырған кезде күйеуі оған барып некені ары қарай жалғастыруды білдіруі жетіп жатыр


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Мудабара және Қираз келісімі дегеніміз қандай келісім?

Исламның қабыл еткен тәсілдері қандай?

Ислам құқығы неге сүйенеді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________













Бір мүлік бірнеше адамдар қолына өткенде олардың әр бірінің сол мүлктегі ақысын белгілеп беру.

1. Серіктестік келісімшарты:Хз. Пайғамбар мен сахабалардың өмірдеректерінде Исламнан бұрынсеріктестік келісімшартының болғандығын көрсететін сөздер бар. Пайғамбар пайғамбарлықтан бұрын Саиб бин Әбу Саибпен серіктес болған екен. Меккенің алынуында серіктесі келген кезде Расулуллаһ оған былай деп үн қатты: Менің серіктесім едің. Әрі тамаша серіктес болатынсың. Түсініспеушілік пен шатақ шығармайтын едің.

2. Мудараба немесе Қираз келісімі:Бір жағынан тауар, екінші жағынан жұмыс пен сауданың арқасында пайда болған серіктестік түрі. Тауар егесі пайданың бір бөлігін алады. Арабтар арасында кең жайылған осы келісімшартты Ислам жандандыра түсіп, қолдау көрсеткен.

3. Сәләм келісімшарты: Қолма-қол ақша арқылы кейіннен брілетін, дәл сол уақытта болмаған бір затты сатып алу. Хз. Пайғамбар Мәдинаға келгенде бір-екі жылдай бұл келісімшартты жасағандарын көріп, салмағы және уақыты белгілі болсын - дейді. Кішігірім өзгерістер ендірумен бірге жалғасын табуына да жол береді.

4. Қарыз және өсім: Ақшаға мұқтаж адамдар ақшасы бар адамдардан қарыз алып, белгілі уақыт келгенде өсіммен қайтаратын. Төлейтін уақыты келгенде қайтара алмаса, алашағы бар адам қарыз адамға Я төле, я болмаса үстіне қос дейтін. Қарыз адам Мынанша уақыттан кейін, мынанша артығымен төлейін,- деп өсім қосу жалғаса беретін. Ислам өсімқорлықтың барлық түрін жойды.

5. Кепілдік: Қарыздың өтелуін кепілдікте ұстау мақсатымен алашағы бар адам қарыз адамнан кепілдік алатын. Қарыз өтелмеген жағдайда кепілдегі зат алашағы бар адамдікі болатын. Ислам кепілдіктің бұл жолмен иеленілуіне тыйым салған.

6. Сауда саттық түрлері:
Көптеген сауда – саттық түрлері бар. Ислам бұлардың бір бөлігіне (өзара ризалыққа сүйенбейтін, шарттары анық болмағандарын) тыйым салды: а) Мунабаза, Муламаса және Хасат саудасы. Яғни, сатылатын нәрсеге киімін лақтыру, қолмен түрту немесе үстіне ұсақ тас лақтыру арқылы Алдым, саттым - деген сөздерді қолданбастан сауда жасалатын еді. Ислам бұларға тыйым салды.
ә) Қулық арқылы бағасын өсіру: алуға ниеті болмаса да тауар бағасы арттырылады. Осылайша сатып алушының көбірек ақша беруі қарастырылады. Бұған да тыйым салынды. б) Қарыздар адамның сатылуы: Рим құқығында көргеніміз сияқты бұл жерде де қарызын өтей алмаған адамның сатылу әдеті бар еді. Ислам бұған да тыйым салды. Жаза құқығы.

1. Кек алу (қысас): Арабтар Өлімді ең жақсы өлім жоқ етеді - дейтін. Мұнымен қысасты білдіретін. Бірақ олардың түсініктері мен іс-әрекеттері бойынша тек кісі өлтіруші ғана емес, оның барлық жақындары да жауапты саналып, кек қайтару үшін қысасақа олар да кіретін. Қысас жеке бастың кек алуы түрінде іске асырылатын. Ислам біреу - біреудің күнәсін арқаламайды - деген принцип қойып,қысастың үкімге тәуелді болуын және орындалуын тиісті төрешінің билігіне қалдырған.

2. Құн төлеу. Әдейі және қасақана болмаған, қателікпен болған кісі өлімдерінде құн төлеу іске асырылып, кісі өлтірушінің туыстары да құн төлеуге ортақ болатын. Ислам бұл нәрсені сол күйінде қалдырумен қатар, қасақана кісі өлтіру оқиғасында да өлген кісінің жақыны разы болса, құн төлеуді дұрыс деп қабылдаған.































Практикалық сабақтың жоспары №11

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Бір мүлікті ағайындылар арасында бөлу

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: : Ислам құқығының біртұтас күйінде уахиға сүйенген, иләһи сәуленің жарығымен жол көрсеткен ислам құқықшыларының еңбектерінен туындап, толыққанды күйге енген құқық болғандығын үйрету

Дамытушылық: Ислам дінінде мүлікті бөлуге қатысты қойылған шарттарын біледі ,мүлікті бөлудің маңыздылығын түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Мудабара және Қираз келісімі дегеніміз қандай келісім?

Исламның қабыл еткен тәсілдері қандай?

Ислам құқығы неге сүйенеді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Бізге белгілі болғанындай Ислам діні әйелді жанұядағы қаржылық, нәпақалық ауыртпалықтардан құтқаруымен бірге оған азаматтық хұқықтардан алатын тиісті үлесін толықтай берген. Олардың арасында меншіктік, иелік ету, сауда келісім-шарттарын, байланыстарын жүргізу т.б. толып жатқан азаматтық хұқық түрлері бар Ал Ислам дінінің мұраға қатысты түбегейлі ұстанымы төңірегінде туындаған дау-дамайлардың еш негізі жоқ, олар өтірікті шындай сапыратындардың жапқан жаласы.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ислам дінінде мүлікті бөлуге қатысты дау дамай туындаған дегеннің негізі бар ма?

Мүлікті бөлуде әйелдің алатын үлесі қандай?

Ислам діні келместен бұрын мүлікті бөлуде әділеттік болды ма?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________











Бір мүлкті ағйындар арасында бөлу

Бізге белгілі болғанындай Ислам діні әйелді жанұядағы қаржылық, нәпақалық ауыртпалықтардан құтқаруымен бірге оған азаматтық хұқықтардан алатын тиісті үлесін толықтай берген. Олардың арасында меншіктік, иелік ету, сауда келісім-шарттарын, байланыстарын жүргізу т.б. толып жатқан азаматтық хұқық түрлері бар. Ал Ислам дінінің мұраға қатысты түбегейлі ұстанымы төңірегінде туындаған дау-дамайлардың еш негізі жоқ, олар өтірікті шындай сапыратындардың жапқан жаласы. Олардың қып-қызыл жала екендігін біз Құран аяттарында айтылған айқын үкімдер мен дәлелдердің негізінде анықтайтын боламыз. Сонда ғана қасақана тағылған жала мен жалғандықтың түпкілікті тұрағы жалындаған жәһаннамда екендігі бізге белгілі болады. Сондай-ақ мұраның ішіндегі әйелдің үлесі туралы туындаған түрлі алып-қашпа сөздер мен қауесеттердің құр байбалам екендігі, мирас мәселесінде мұра бөлісу кезінде мирасқордың ер не әйел болуының басты негіз емес, марқұм болған кісіге жақындығы басты негіз екендігі белгілі болады. Мұра бөлісу жағдайларының кейбірінде әйелдің алатын үлесі ерлердікімен тепе-тең дәрежеде болса, ал кейбірінде, тіпті, ердің үлесінен асып түсетінін көреміз. Бұл мұраны бөлісу туралы мәселенің бір қыры ғана. Ал екінші қырынан алып қарағанда мұраны бөлісуде әрбір мұрагердің үлесін белгілеуге әсер ететін басты факторлар – мұрагердің мойнындағы жауапкершілік пен мұрагерлердің саны . Ал мұнда мұрагердің ер немесе әйел болуының еш қатысы жоқ. Бұл тұрғыда мирас мәселесін даналық тәсілмен түсіндіріп берген ғұлама Мұхаммед Рамадан әл-Бутидің сөзін келтіруді жөн көріп отырмыз. Ол былай дейді: «Ал мирасқа келер болсақ, кейбір қасақы надандар бұл мәселеде өздерінің шатпақ ойларымен адамдардың көбісін шатастырады. Олар мұсылман шариғатына жала жауып, ер мен әйелдің мұрагерлігі жайында жаңсақ пікірлер таратады. Надандар Алла Тағаланың «Ерге екі әйелдің үлесіндей» деген сөзін ер мен әйелдің арасында мұраны бөлісудің кез келген жағдайларындағы ең басты, шешуші қағида етіп көрсеткісі келеді. Тіпті, олар Алла Тағаланың Кітабындағы осы бір аяттың үзіндісін қитұрқылықпен адамдар арасында, ер мен әйел арасында алауыздықты қоздыруға, сөйтіп, мұсылман шариғатына күйе жағуға барынша тырысып бағады. Осылайша мұсылман ұстанымындағы әйелдің жағдайын аса мүшкіл, бейшара халде көрсеткісі келеді. Ал шын мәнінде аталған үзінді бар аят былай басталады: «Алла сендерге балаларың туралы өсиет етеді: ерге екі әйелдің үлесіндей» (Ниса, 11). Демек, бұл Алла Тағаланың ата-аналар мен балалар арасында бұйырған үкімі екен. Ал басқа жағдайдағы мұрагерлердің, ер не әйел болсын бәрібір, әрқайсысының жеке-дара арнайы айқын үкімдері бар. Мирас бөлудегі көп жағдайларда ер мен әйелдің үлестері тең болып келеді. Кейде тіпті, әйелдің үлесі ерлердікінен артық болатын кездері де кездеседі. Төменде сондай жағдайларға бір топ мысал берілді. Егер марқұмның артында балалары және ата-анасы қалса, ата-анасы олардың ер-әйел болуына қарамастан бірдей үлес – әрқайсысы мирастың алтыдан бірін алады. Өйткені Алла Тағала былай деп бұйырған: «Ата-ананың әрқайсысына алтыдан бір үлес берілсін». Егер қайтыс болған кісінің артында бір анадан туған бауыры немесе апасы не қарындасы қалып, олардың үлес алуына тоқсауыл болатын басқа жақыны болмаса, олардың қайсысы да мұраның алтыдан бір бөлігіне ие болады. Мұнда мынау ер, мынау әйел деп бөлу жоқ. Өйткені Алла Тағала былай деп бұйырған: «Егер оның (марқұмның) бауыры не апасы не қарындасы болса, олардың әрқайсысына алтыдан бір үлес тиеді» (Ниса, 12). Егер марқұмның артында бір анадан туған екеуден көп бауырлары мен екеуден көп апа-қарындастары қалса, бауырларына мұраның үштен бірі, апа-қарындастарына да тиісінше үштен бірі тиесілі болады. Мұнда да мынау ер, мынау әйел деп бөле-жаруға орын берілмейді. Өйткені Алла Тағала былай деп бұйырған: «Егер олар (бауырлар не апа-қарындастар) одан (екеуден) көп болса, олар үштен біріне ортақтасады» (Ниса, 12).  Егер бір әйел қайтыс болып, оның артында күйеуі мен бір қызы ғана қалса, қызы оның мұрасының жартысына ие болады да, ері төрттен бірін ғана алады. Демек, мұнда әйел заты ер кісіден, өзінің әкесінен екі есе көп үлеске ие болып тұр. Егер қайтыс болған ер адамның артында әйелі, екі қызы және бауыры қалса, әйеліне мұрасының сегізден бірі, екі қызына екі үштен бірі, ал қалғаны бауырына беріледі. Бұл жағдайда екі қыз өздерінің көкелерінен көп үлес алып тұр. Бұл Пайғамбардың (с.а.с.) үкімі. Аталған мысалдардың қорыта келгенде Алла Тағаланың «Ерге екі әйелдің үлесіндей» деген сөзі надандар немесе Ислам дұшпандары айтып жүргендей ер мен әйелдің арасында мұра бөлудің шешуші қағидасы емес екен. Керісінше, бұл сол аятта айтылған жағдайдағы үкім ғана болып шықты». Аталған мирас мәселесі туралы осылайша кеңірек түсіндіруімізге әйел затының Исламнан басқа қоғамдарда татқан азабы мен әділетсіздіктерін түсіндіру үшін қажет болды. Әйел баласы көптеген қоғамдарда тек қана материалдық жағынан ғана емес, сонымен қатар тәни, рухани, жыныстық, экономикалық, әлеуметтік, тіпті саяси жақтан түрлі теперіштерге тап болып, дәйім езгіде болды. Сөйтіп, әйелдің өмірі барлық тараптан тауқыметке толы еді. Бұл тұрғыда оған әйелдік әлсіздігі де, табиғатының нәзіктігі де еш көмектесе алмады. Керісінше, ондай өзіндік табиғи қасиеттері оның қайғы-қасіретке душар болуының басты себебіне айналды. Әйел жұбай ретінде де, ана ретінде де өзінің лайықты мәртебесін ала алмады. Ал Ислам діні келіп, азаттық таңы атқан соң әйел үшін өмірдің қызығы енді басталды. Жаңа дін оған екі дүниенің жұмағын: дүние бақыты мен ақырет бақытын тарту етті. Оны бұрын тартып келген тауқыметтерден азат етіп, түрлі қиындықтардан құтқарды. Оны толыққанды азамат етіп қана қоймай, сонымен бірге оған экономикалық дербестік беріп, адамдық, әйелдік қасиеттерінің қорғалуына кепілдік берді. Әйел заты Ислам діні келместен бұрын мұндай мәртебеге ешқашан да ие болмаған-ды.



























Практикалық сабақтың жоспары №12

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Үйді, жерді жалға алу.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, түйінді мәселе қою

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге жалға алу тақырыбында алған білімдерін жүйелеу,жетілдіру шариғат шеңберінде амал етуге дағдылау

Дамытушылық: Келісім шарт жасау түрін үйренеді,талап ету құқығының үш жағдайын ажыратады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Ислам дінінде мүлікті бөлуге қатысты дау дамай туындаған дегеннің негізі бар ма?

Мүлікті бөлуде әйелдің алатын үлесі қандай?

Ислам діні келместен бұрын мүлікті бөлуде әділеттік болды ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Жалдама төлем тек келісім шартпен немесе келісім шарттың іс-әрекетінің аяқталуымен талап етілуі мүмкін. Жалдама төлем келісім шартты жасаудың өзінде төлеуге келмейді, ал талап ету құқығы үш жағдайда пайда болады: оны алдын ала келісім шарт күшіне қарай талап етуге болады, осындай келісім шарттың тәуелсіз алдымен және жалданушымен келісім шарттың мақсатына жету салдарынан. Имам Шафидің мақұлдауынша, бұл төлем келісім шартты жасаудың өзінде жекеменшік болады, өйткені әлі келмеген пайдалану келісім шартқа ақиқаттылық беру қажеттілік салдарынан келген болып есептеледі; сәйкесінше келісім шарттың ісәрекеті (жекеменшік құқығынан пайда болумен жасалады) пайдалануға қарсы


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Жалға беруші қашан жалдама ақысын төлеуге міндетті?

Жалдама ақының жауапкершілігі қашан тоқтатылады?

Пайдаланудың әр күні үшін жалдама ақы төлеуге болады ма?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________





Үйді, жерді жалға алу

Жалдама төлем тек келісім шартпен немесе келісім шарттың іс-әрекетінің аяқталуымен талап етілуі мүмкін. Жалдама төлем келісім шартты жасаудың өзінде төлеуге келмейді, ал талап ету құқығы үш жағдайда пайда болады: оны алдын ала келісім шарт күшіне қарай талап етуге болады, осындай келісім шарттың тәуелсіз алдымен және жалданушымен келісім шарттың мақсатына жету салдарынан. Имам Шафидің мақұлдауынша, бұл төлем келісім шартты жасаудың өзінде жекеменшік болады, өйткені әлі келмеген пайдалану келісім шартқа ақиқаттылық беру қажеттілік салдарынан келген болып есептеледі; сәйкесінше келісім шарттың іс-әрекеті( жекеменшік құқығынан пайда болумен жасалады) пайдалануға қарсы қойылған затқа қатысты анықталады, әсіресе- оған деген сый ақы немесе эквивалент.Біздің ғалымдардың дәлелдеуінше жалдану келісім шарты пайдалануды жалғастыру бойынша әр кезеңде қалпына келтіріледі.Бірақ қарастырылып отырған келісім шарт оған деген іс-әрекет пен сыйақыны талап етеді.Сондықтан пайдалануда қажетті ұзарту салдарынан осындай ұзарту пайдалану үшін сый-ақыға қатысты жіберілу тиіс, яғни жалдама төлем, бірақ пайдалануды жүзеге асыру бойынша теңдікті анықтау үшін жалдама төлем үшін жекеменшік құқығы пайда болады, бұл төлем алдын ала берілетіні айтылғанда немесе ол алдын ала берілгенде, немесе теңдік өз құқығынан бас тартатын жалдаушының мүддесі үшін талап етіледі.

Жалға беруші оған үй берілгенде ғана жалдама ақысын төлеуге міндеттенеді.

Жалға беруші үйге ие болуға кіргеннен бастап ол үйде тұрмаса да, рента төлеуі керек. Пайдалануды беру мүмкін емес болса, онда затты беру пайдалану анықталғанда жеткілікті, өйткені пайдалану мүмкіндігі беріледі.

Заңсыз иеленуге үй біреумен басып алғанға дейін.

Егер кімде-кім үйді жалға берушімен берілген заңсыз иеленсе онда, онда соңғының жалдама ақы үшін жауапкершілігі тоқтатылады өйткені үйді беру жалға берушіні үйді пайдалану мүмкіндігіне қойған пайдалануда берудің орнына жіберілуі мүмкін; бірақ үйді иелену тоқтатылғанда, пайдалану да тоқтатылады; ал засим келісім шарт бұзылғандықтан онда жалдама ақшасын төлеудің ары қарай міндеті болмайды.Теңдей негізде, егер жалға беру мерзімі біткенге дейін қандай уақыт болмасын үй басып алынса, онда тиісті пропорцияда жалдама ақшаны төлеу міндеті тоқтатылады, өйткені келісім шарт сол пропорцияда жойылады.

Егер келісім шартта басқаша қойылмаса, онда пайдаланудың әр күні үшін жалдама төлемін талап ете алады. Егер кімде-кім жалға үй берсе, онда жалға берушіден пайдаланудың әр күні үшін жалға беру ақшасын талап ету тиіс, өйткені күндік пайдалану айтылған және бұдан мақсат жетілдірілген.Сондықтан үйдің иесі күндік есептеуге құқылы, егер келісім шартта төлемді талап ететін уақыт көрсетілмесе сондай-ақ мысалы: Осындай ай өткен соң, бұл қолма-қол ақша төлеу туралы шартқа тең келеді.Дәл сол ереже дәл сол себеппен жерді жалға беруге де қолдалынады.





Практикалық сабақтың жоспары №13

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Жалға алушы мен жалға беруші арасындағы шарттар.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге жалға алу тақырыбында алған білімдерін жүйелеу, жетілдіру шариғат шеңберінде амал етуге дағдылау

Дамытушылық: Келісім шарт жасау түрін үйренеді, жалға беруші мен алушының арасындағы шарттардың жағдайын ажыратады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Жалға беруші қашан жалдама ақысын төлеуге міндетті?

Жалдама ақының жауапкершілігі қашан тоқтатылады?

Пайдаланудың әр күні үшін жалдама ақы төлеуге болады ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Жалдану келісім шарты келісілген жақтардың біреуінің өлімі салдарынан өз күшін жояды. Егер келісілген жақтың біреуі өлсе, ал жалдаушы келісім шартқа өз есебінен кірсе, онда келісім шарт өз күшін жояды, немесе егер де келісім шарт өз күшінде қалған болса,онда пайдалану мен жалдама ақыны алу құқығы келісім шартқа қатыспаған тұлғаға тиесілі, әсіресе мұрагерге ( өйткені ол өлген адамнан мұрагерге өтті), ал бұл заңсыз


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Жалдау келісім шарты қандай жағдайда өз күшін жояды? Егер табыс қайта орнына келтіре алатындай бұзылса жалдау келісім шарты бұзыла ма?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________












Жалға алушы мен жалға беруші арасындағы шарттар.

Егер кімде-кім үйді жалдаса, ал содан ол жерде тұру мүмкін емес болып кемшіліктерді анықтаса, онда келісім шартты бұзуға құқылы.Келісім шарт пайда алу үшін жасалады, және осы мақсат жалданудың барлық уақыты ішінде болуын жалғастырады, онда осыдан үйде табылған кемшілік келісім шарт затын жүзеге асырудан ерте болса, және үйді пайдалануда оған кіргеннен соң көрсетіледі; сондай-ақ егер де тауарда оның сатып алушы иелігіне өткенге дейін кемшілік пайда болады. Теңдей негізде, егер үй қожайыны кемшілікті жою үшін барлық қажеттіні орындаса, онда жалдаушы келісім шартты бұза алмайды,өйткені осындай бұзуға негіз жоқ.

Немесе көнергендік салдарынан, ал жерді жалдау-оның қайнар көздерінің таусылу салдарынан, диірменді жалдау-диірмен сылдырының тоқтау салдарынан.

Егер үй көнерген болса немесе жерді суландыру көздері кеуіп қалса, немесе диірмен сылдыры өз ағымында тоқтап қалса, онда жалдау келісім шарты өз күшін жояды.Осы жағдайда қалса, онда жалдау келісім шарты күшін жояды.Осы жағдайда келісім шарт заты( әсіресе-пайдалану табысы ) иелік аяқталғанға дейін бұзылса және сондықтан бұл жерде жағдай егер сол тауар иелікке өткенге дейін өлсе немесе жалданған құл қаза болса.

Біздің қазіргі ғалымдардың кейбіреулері болжайды, жалдану келісім шарты бұзылмайды, өйткені табыс қайта қалпына келтіріле алатын негізбен бұзылған. Сондықтан жағдай бұл жерде затты бергенге дейін, оны сатып алған соң құл құл қаза болса онда ол сонымен ұқсас келеді,ал сату келісім шарты күшін жоймайды, онда жалдау келісім шарты бұзылмайды.

Имам Мұхаммедтің пікірін жеткізеді, егер меншік иесі үйді жөндеу салдарынан кемшілікті жойса, онда жалдаушы меншік иесімен қатар жалға алушы келісім шартты орындау керек. Осыдан байқайтынымыз, келісім шарт бұзылмайды. Бірақ ол бәрібірде бұзылады. Жалдану келісім шарты келісілген жақтардың біреуінің өлімі салдарынан өз күшін жояды.

Егер келісілген жақтың біреуі өлсе, ал жалдаушы келісім шартқа өз есебінен кірсе, онда келісім шарт өз күшін жояды, немесе егер де келісім шарт өз күшінде қалған болса, онда пайдалану мен жалдама ақыны алу құқығы келісім шартқа қатыспаған тұлғаға тиесілі, әсіресе мұрагерге (өйткені ол өлген адамнан мұрагерге өтті), ал бұл заңсыз. Сондай-ақ меншік иесіне қатысты оған мүлікпен тиесілі пайдалану келісім шарт затын құрайды; ал оның өлімі салдарынан бұл мүлік мұрагерге өтеді, осыдан жалдану келісім шарты оның затының жойылуы салдарынан тоқтатылады, немесе жекеменшік құқығындағы өзгеріс заттың өзін өзгертумен тең келеді. Керісінше жалдаушы мен жалға алушы қатынасында егер де келісім шарт оның өлімінен соң өз күшінде қалса, онда мұрагер оның өзін өзгерте алатын сол бастаманың күшіне ғана болар еді.

Бірақ үйді пайдалану үйдің өзінсіз мұрагерлену заты бола алмайды, өйткені мұрагерлік құқық орнын бастаушылық болып табылады, яғни екі кезеңде болған алдымен мұрагерлену құқығы түрінде, содан кейін- мұрагерге өткен құқық түрінде затқа қатынасы бойынша ғана орынға ие болады.Ал мұрагерленудің пайдалану қатысты орны болмағандықтан, онда жалдану келісім шарты өз күшін жояды.Басқа іс, егер кімде-кім жалдану келісім шартына өзгелердің есебінен өзге еркіндік пен вакера қамқоршысын орындаушы,уәкіл ретінде келісім шартқа кіреді.

Осы жағдайда келісім шарт күшін жоймайды,егер келісілген жақ қаза болса, онда келісім шарт ол кімнің есебінен жасалады соған өтеді, және соңғысы, сәйкесінше заңның осындай түсіндірмесіне келісім шарттағы жақ болып табылады.





Практикалық сабақтың жоспары №14

Топ

23-9-81

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Бір мүлікті уақытша пайдалануға беру

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерді бір мүлікті уақытша пайдалануға беру туралы анықтамасы,сипаттамасы, нысаны және мазмұнымен таныстыру; студенттерде бір мүлікті уақытша пайдалануға беру жөніндегі біліктілерін қалыптастыру

Дамытушылық: . Бір мүлікті уақытша пайдалануға беруді үйренеді,мүлікті иеленуге және пайдалануға беру міндеттемелері, мүлікті жалға беру шарттарынан мен оның түрлерінен туындайтының ажырата алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Жалдау келісім шарты қандай жағдайда өз күшін жояды?

Егер табыс қайта орнына келтіре алатындай бұзылса жалдау келісім шарты бұзыла ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ария (мүлікті пайдалануға беру) араб тілінде кетіп келді дегенді білдіреді. Ал шариғатта болса, пайданы есесіз мүлік қылып беру. Арияда затты уақытша пайдалану үшін беріледі. Мысалы, бай кісі кедейге «Осы ағашты саған бір жылға арияға – уақытша пайдалануға бердім» дейді. Ария мәмілесі сауапты іс болып табылады. Оған бірнеше дәлелдер бар. Алла Т «мәйдә» сіресінде: «Жақсылық және тақуа жолында өзара қамқорлық қылыңдар» деген. (2- аят)


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Мүлікті жалдау шартының анықтамасы, сипаттамасы мен нысаны және элементтері.

Мүлікті жалдау шартының мазмұны мен түрлері.

Лизинг, прокат шарттары.

Жылжымайтын мүлікті жалдау.


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________






Бір мүлікті уақытша пайдалануға беру

Мүлікті иеленуге және пайдалануға беру міндеттемелері, мүлікті жалға беру шарттарынан мен оның түрлерінен туындайды. Мүлікті жалдау шартының ұғымы заңда келесі түрде берілген: мүлікті жалдау шарты бойынша бірінші жақ жалға беруші, жалға алушыға мүлікті ақы үшін уақытша иеленуге және пайдалануға буруге міндеттенеді. Жалға алған мүлікті, жалға алушы Азаматтық кодекста бекітілген жағдайда және тәртіппен, басқаруға құқылы болады. Бұл міндеттемелердің заты - мүлікті және мүліктік құқықтарды уақытша иеленуге және пайдалануға беру болады. Жалдау мерзімі аяқталғаннан кейін, мүлік меншік иесіне немесе өзге заңды иеленушісіне қайтарылуы тиіс болады. Мүлікті жалдау шартының жақтары: жалға беруші (арендаға беруші) және жалға алушы (арендаға алушы) деп аталады. Оларға, әрекет қабілеттілігінің көлеміне қарай, кез келген жеке немесе заңды тұлғалар жатқызылуы мүмкін. Мүлікті жалдау шартының заты - азаматтық өрістіктен алынбаған, жеке белгілерімен анықталған және тұтылмайтын, кез келген мүлік болуы мүмкін (541 б.). Объектісі жөніндегі жағдайлар, шарттың негізгі жағдайларының біріне жатады. Аренда алушының негізгі міндеттеріне: арендаға алынған мүлікті мақсатына қарай пайдалану, (егер шартта өзгеше көзделмесе) оны ағымды жөндеуден өткізу, жалдау ақысын шартта көзделген нысанда және уақытында төлеу және де жалдау мерзімі аяқталысымен, мүлікті қайтарып беру жатады. Мүлікті жалға берушінің міндеті: мүлікті жалға алушыға, барлық саймандарымен және құжаттарымен уақытша иеленуге және пайдалануға беру болады. Мүлікті жалдау ақысы, жақтардың келісімі бойынша келесі түрлерде төленуі мүмкін: 1) бір реттік немесе уақыт сайын төленетін тұрақты ақшалай төлем; 2) жалға алынған мүлікті пайдалану нәтижесінде алынған өнімдердің, жемістердің немесе кірістердің белгіленген бір үлесін беріп отыру; 3) жалға алушымен белгілі бір қызмет көрсету; 4) жалға алушымен жалға берушіге, шартта белгіленген мүлікті жалға немесе меншігіне беру; 5) жалға алушыға жалға алынған мүлікті жақсартуға кеткен шығындар ауыртпалығын жүктеу түрінде (546 б.). Бұл тізім онымен әлі де аяқталмайды.Мүлікті жалдау шартының мазмұны мен түрлері. Шартты тоқтату кезінде, мүліктің одан бөлінетін және бөлінбейтін жақсартулары жөніндегі мәселелер әр қашан да ең даулы мәселелер болып табылады. Олардың тағдыры келесі түрде шешіледі: егер жақтар келісімінде шарты, жария шарт болып табылады, жалға беруші кәсіпкер (коммерциялық ұйым немесе жеке кәсіпкер) ретінде тіркелуі қажет болады; шарттың мақсаты – жалға алушының тұрмыстық, отбасылық қажеттіліктерін қанағаттандыру; қосалқы жалдау, бұл жерде мүмкін емес болады; ағымды және күрделі жөндеуден өткізу міндеті жалға берушіге жүктеледі және т. б. (АК 595-600 б., б.).Лизинг шарты бойынша бірінші жақ лизинг беруші, лизинг алушы көрсеткен мүлікті, сатушыдан өз меншігіне сатып алып, оны лизинг алушыға кәсіпкерлік мақсатта, ақы үшін иеленуге және пайдалануға беруге міндеттенеді (ҚР АК 565 б.). Бұл шарттың заты: жер телімдері, кәсіпкерлікте ұзақ қолданылатын қымбат тұратын құралдар, техника және көлік құралдары (ұшақтар, комбайындар) және табиғи ресурстардан басқа өзге де заттар болады. Шартта, егер төленген лизинг төлемдерінің сомасы, жалға алынған мүліктің құнынан кем емес болса, лизинг алушымен мүлікті меншігіне алу көзделуі мүмкін. Лизинг шартының ерекшелігі: лизинг алушы, сатушыдан мүлікті сатып алу сату шарты немесе тауар жеткізілімі шарты бойынша алған кезде, оны лизинг шарты бойынша басқа тұлғаға жалға беретіні жөнінде ескертуі қажет. Сондықтан, лизинг алушы арендаға алған мүліктің кемшіліктері байқалған жағдайда, жалға алушы, ол жөнінде тікелей сатушыға жүгінуге құқылы болады. Азаматтық кодекспен қоса, Қазақстанда, лизинг қатынастары, «Қаржы лизингы туралы» Заңмен де реттеледіерінің сомасы, жалға алынған мүліктің құнынан кем емес болса, лизинг алушымен мүлікті меншігіне алу көзделуі мүмкін. Лизинг шартының ерекшелігі: лизинг алушы, сатушыдан мүлікті сатып алу сату шарты немесе тауар жеткізілімі шарты бойынша алған кезде, оны лизинг шарты бойынша басқа тұлғаға жалға беретіні жөнінде ескертуі қажет. Сондықтан, лизинг алушы арендаға алған мүліктің кемшіліктері байқалған жағдайда, жалға алушы, ол жөнінде тікелей сатушыға жүгінуге құқылы болады. Азаматтық кодекспен қоса, Қазақстанда, лизинг қатынастары, «Қаржы лизингы туралы» Заңмен де реттеледіөзгеше көзделмесе, кейбір жақсартулар жалға алушының меншігіне көшеді. Жалға берушінін келісімінсіз жасалған жақсартулардың ақысы төлеуге жатпайды (АК 555 б.). Егер шартта өзгеше көзделмесе, мүлікті күрделі жөндеуден өткізу міндеті, жалпы алғанда, жалға берушіге жүктеледі. Мүлікті жалдау шартының кейбір түрлерінде аталған ережелер өзгертіледі.



















Практикалық сабақтың жоспары №15

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Бір затты аманатқа беру

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге уақытша пайдалануға беруді толықтай түсіндіріп, Құран мен сүннеттен дәлел келтіріп айқындау

Дамытушылық: Уақытша пайдалануға берудің сауапты іс екендігін түсінеді,ол жайында көптеген мәліметтер біледі. Құран мен сүннеттен дәлелдер келтіреді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Мүлікті жалдау шартының анықтамасы, сипаттамасы мен нысаны және элементтері.

Мүлікті жалдау шартының мазмұны мен түрлері.

Лизинг, прокат шарттары.

Жылжымайтын мүлікті жалдау.


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ол, пайданы мүлік қылып беру.Ария-«саған арияға бердім», «саған тапсырдым», «саған жерімді жеп тұруға бердім», «сені көлігіме мінгіздім», «қызметшімді қызметіңе бердім», «менің аулам саған мекен немесе өмір бойы мекен» секілділермен дұрыс болады.Және арияға берген қалаған уақытында қайтарып алады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ария сөзінің тілдік мағынасы?

Ария мәселесі сауапты іс болып табыла ма?

Ария жалға беріле ме?

Жерді, ғимарат және ағаш егуді арияға берсе дұрыс болады ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________





Ария кітабы

Ария- лұғатта «келді, кетті», шариғатта «пайданы есесіз мүлк қылып беру»,- деген мағынаны білдіреді.Арияда бір затты уақытша пайдалану үшін беріледі, мысалы, бай адам кедей адамға мына ағашты саған 1 жылға арияға ( уақытша пайдалануға бердім) дейді. Ария мәмілесі сауапты іс болып есептеледі, оған бірнеше дәлел. Алла Тағала Мәида сүресі, 2-аятында: «Тақуалық пен жақсылық жолында өзара қамқорлық қылыңдар», Мағун сүресінің 7-аятында да осы турасында айтылады. Көршілер бір-бірінен сұрап тұратын уақытша пайдалану үшін балта, шот сияқты нәрселерді қайтаруды ескертіп тұр. Қайтармай беріп тұру мақталынады. Ария саған арияға бердім, саған тапсырдым, саған жерімді жеп тұруға бердім, сені мына көлігіме мінгіздім, қызметшімді сенің қызметіңе бердім, үйім саған мекен болсын немесе өмірбақи мекен саған деген сөздермен дұрыс болады. Умама (р.а) риуаятында Нәби (с.а.у): «Расында Алла әрбір хақ иесіне хақысын берген мирасқорға өсиет жоқ, әйел ерінің рұқсатынсыз бір нәрсені нәпақа қылмасын»,-деді. Ей, Алланың Расулі (с.а.у) тағамды да ма?,-деді. Сонда (с.а.у): «Ол малдарыңыздың абзалы»,- деді. Сосын ария өтеледі, одан қайтарылады, қарыз үзіледі, замин болған ол төлеуші. Әбу Даудтың риуаятында: « яғни арияға алынған нәрсе өз иесіне қайтарылып беріледі, өйткені ол оның хақысы». Арияны иесіне қайтармаған адам үлкен күнә іс жасаған болып, біреудің Алла берген хақысын нақақ аяқасты еткен болады. Арияға берген затына зорлықсыз апат жетсе, төлемейді.

Ария жалға берілмейді. Егер жалға берілсе, сөйтіп ол өлсе, төлейді. Арияға алған біреуден төлеуді талап қылмайды немесе арияға беруші жалға алғаннан төлеуін сұрайды. Өйткені, ол біреудің мүлкін рұқсатына жалға алған.

Жалға алушы ария екенін білмесе, жалға бергеннен төлемақысын қайтаруды талап етеді. Өйткені біреудің затын жалға берумен жалға беруші алдаған.

Өтірікші, алдамшы жазасын алуы керек. Егер пайдаланушы белгілі болмаса, қолдануы әртүрлі болған немесе болмаған нәрселерді арияға берсе болады. Егер пайдаланушы белгілі болса, қолданылуы әртүрлі болған немесе болмаған нәрселерді арияға берсе болады. Жалға берілген нәрсе де осындай болады. Қолданылуы түрлі болған нәрселер,мысалы: көлікке міну,киімді кию бұл заттар қолданушыға қарап тұрлі болады.

Қолданылуы түрлі болмаған нәрселер: көлікке жүк арту, үйде тұру сияқты, бұларда қолданушы түрлі болса да қолдану бірдей. Кім көлікті арияға немесе жалға тіркемей алса, оған жүк артады және жүк артуға арияға береді, оны мінеді және оған мінгізеді. Не істесе де сол белгі болып қалады және басқасын істесе төлейді. Яғни көлікті арияға немесе жалға алып жатқанда одан қай тәрізді пайдалану белгіленбеген болса, пайдаланушы жоғарыда айтылған 4 істі қылуға ерікті, бірақ қайбірін бірінші істесе сол белгіленген болып қалады және басқасын істеу мүмкін емес. Егер басқа жұмыс себепті көлікке зиян жетсе, пайдаланушы төлейді. Арияға беруші пайданың уақыты мен түрін тіркемесе арияға алушы қалағанынша және қалаған кезінде пайдаланса болады. Егер тіркесе тек тіркеуден жаман жаққа өзгерсе, төлейді. Ижараның түрінде мөлшерін тіркегенде осы секілді болады. Арияға алынған хайуанды иесінің қорасына қайтарса, тапсырған болып есептеледі. Қымбат болмаған арияға алынған нәрсені иесінің ауласына ұайтарғанындай. Қымбат болмаған заттарға балта,шот, күрек секілді заттар жатады. Осы аталған заттарды иесінің қолына тапсыру шарт емес. Оларды иесінің қорасы немесе ауласына кіргізу жеткілікті. Бұл жайында иесіне хабарлайды. Аманатты және тартып алынған нәрсені қолына тапсырады. Ақшаны таразы өлшем және санмен өлшенетін заттарды қарыз ариясы деп аталады. Жерді, ғимарат және ағаш егуді арияға берсе дұрыс болады. Арияға берушінің одан қайтуға және екеуін көшіріп алуды ұсынуға ақысы бар. Өзі тағайындаған уақыттан бұрын қайтса, көшіру себепті жеткен нұқсанда төлеп береді. Белгіленген уақыттан алдын қайту макруһ. Егер егін егу үшін арияға жер берген болса, уақыт белгіленді ме жоқ па бәрібір егін жиып алынбайынша жер қайтарылмайды.







Практикалық сабақтың жоспары №16

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б.

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Аманат қойылған нәрсені төлеп беру.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Аманат жайында түсіндіріп, оның жауапты іс екендігін анықтап жеткізу

Дамытушылық: .Аманатқа берік болу керектігін, және сол үшін сұралатындығын біледі,аманат жайында толық мәлімет біліп, Құран мен Сүннеттен дәлел келтіре алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Ария сөзінің тілдік мағынасы?

Ария мәселесі сауапты іс болып табыла ма?

Ария жалға беріле ме?

Жерді, ғимарат және ағаш егуді арияға берсе дұрыс болады ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Уәдиъа лұғатта тәрк ету, қалдыру деген мағынаны білдіреді. Шариғатта сақтау үшін қалдырылатын аманат. Уәдиъа шариғат үкімінде мәндүп амал болып оған бірнеше дәлел бар.

Бақара сүресінің 283-аятында:

فان امن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن امانته وليتق الله ربه «Егер кейбіріңізге сенсеңіз, сөйтіп сенілген аманатты өтесін. Аллаға, Раббысына тақуа қылсын» деген.

عن ابي هريرة رضي الله عنه قال: قال النبي ص.ع.س. اد الامانة الي من ائتمنك ولا تخن من خانك.

رواه ابو داود والترمذي.

Әбу Һурайра (р.а) жеткен риуаятта Нәби (с.а.у): « Аманатты саған сеніп тапсырғанға, қиянат қылма өте және саған қиянат қылғанға қылма»,-дейді

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Аманат дегеніміз не?

Ол жайында хадисте не деп келеді?

Жоғалған жағдайда қалай төлеп береді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________







Аманат кітабы

Уәдиъа лұғатта тәрк ету, қалдыру деген мағынаны білдіреді. Шариғатта сақтау үшін қалдырылатын аманат. Уәдиъа шариғат үкімінде мәндүп амал болып оған бірнеше дәлел бар.

Бақара сүресінің 283-аятында:

فان امن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن امانته وليتق الله ربه

«Егер кейбіріңізге сенсеңіз, сөйтіп сенілген аманатты өтесін. Аллаға, Раббысына тақуа қылсын» деген.

عن ابي هريرة رضي الله عنه قال: قال النبي ص.ع.س. اد الامانة الي من ائتمنك ولا تخن من خانك.

رواه ابو داود والترمذي.

Әбу Һурайра (р.а) жеткен риуаятта Нәби (с.а.у): « Аманатты саған сеніп тапсырғанға, қиянат қылма өте және саған қиянат қылғанға қылма»,-дейді.

Әбу Дауд және Тирмизи риуаят еткен және ғұламалардың барлығы заманда және мекенде деп бұл іске келіскен.

Уәдиъаның рүкіні- ижаб және қабыл. Бір кісі басқасына екіншісіне: «Мынаны саған аманатқа қалдырдым. Менің мына нәрсемді сақтап тұр. Бұны ал саған аманат»,- десе екіншісі қабыл қылса уәдиъа түгел болады. Уәдиъа муғаллимасын қылушы тараптар ақыл иесі, балиғатқа жеткен болуы және аманат қолында болуы шарт. Кішкене бала, ақыл иесінен айырылған мәжнүн- уәдиъада тарап бола алмайды.

Уәдиъаға қойылып жатқан нәрсе- ауадағы құс немесе суға түсіп кеткен затқа ұқсап қалған болмауы керек. Оған төлем- ъариядағы секілді болады. Аманатты алған кісі кемшілікке жол қоймаған күйде уадиъа апатқа ұшыраса, төлеп бермейді. Яғни, оны барынша сақтап, асырап абайладың бірақ, сөйте тұра аманатқа зиян тисе оны төлемейді. Аманатты алушы оны өзі сақтаса, отбасынан біреуге сақтатса да болады. Егер олай өтеуден қайтарылған болса да, яғни аманаттың иесі өзің сақта, біреуге берме десе де. Егер қайтару жоқ болса және қатер болмаса аманатпен сапар қылу мүмкін(жәйз). Яғни, уәдиъаның иесі бұнымен сапарға шықпайсың деген болмаса немесе жолға оған қауіп-қатер төнбейтін болса аманатты алған адам онымен сапар қылса болады. Егер отбасынан басқаға беріп саақтағанда уәдиъа апат болса, төлейді. Тек жанудан немесе суға батудан қорқып, көршісінің үйіне немесе басқа бір кемеде сақталған болса, төлеп бермейді. Өйткені бұл жағдайда ол сақтауды жақсылау үшін керекті шараны көрген болады.

Иесі қайтаруды сұрағанда, тапсыруға қадір бола тұра ұстап қылса, бас тартса, өзінің малына ажыратып болмайтындай етіп, араластырып жіберсе, зорлықпен оны киіп немесе мініп алса уәдиъаны сақтауы шарт болған үйден басқасында сақтаса немесе өлімі алдынан уәдиъа екенін айтпай кетсе, төлеп береді.

Егерде зорлықты кеткізсе, төлеу де кетеді: яғни уәдиғаны алған кісі, оны сақтаудың орнына-аманат иесінің ақысына зорлық қылып, оны киіп немесе мініп алған болса, кейін өзін оңдап келмей, мінбей қойған болса, төлеп беру жауапкершілігінен азат болады. Егер уәдиъа аманатты сақтап жатқан кісінің малына оның амалынсыз араласып кетсе серік болады. Яғни, біреу басқасына қалтадан майда ұсақты затты аманатқа берді, екіншісі оны өзінің ұқсас малы бар сандыққа салып қойды. Сондықтан аманат қалта жаылып, ішіндегі нәрсе араласып кетеді. Бұл жағдайда араласу сандық иесінің айыбымен болған жоқ. Ол төлеп бермейді, олар өз есесіне қарай серік болады.

Аманатты алған адам 2 аманатты қойған адамның біріне серігі жоқ кезде есесін бермейді. Аманат қойған 2 кісіден бірі бөлінбейтін затты екіншісіне тапсырады. Бөлінетін нәрсенің жартысын береді. Баршасында берген төлейді, қабыл қылып алушы емес. Егер осы арада кемшілікке жол берсе, төлейді. Төлейтін беруші.

Практикалық сабақтың жоспары №17

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б.

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Екі адам бір адамның алдына аманат қалдыру немесе керісіншесі.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге аманатқа қойылған нәрсені төлеп беру туралы жан жақты мәліметтер арқылы түсіндіру

Дамытушылық: Тәлімгерлер аманаттын қандай маңызды екендігін түсінеді,аманаттын не екенің түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Аманат дегеніміз не?

Ол жайында хадисте не деп келеді?

Жоғалған жағдайда қалай төлеп береді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Аманат алған адам (аманатты) басқа біреуге (аманат қылып) берсе, сөйтіп затқа зиян жетсе әуелгі (аманатқа) алушы төлейді. Ал егер тартып алған адам аманатқа берсе, (зиянға ұшыраған жағдайда) қалағанынан төлеттіріп алады


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Қандай жағдайда аманатты алушы адам төлеп береді?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________



























































Практикалық сабақтың жоспары №18

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б.

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Екі адам бір адамның алдына аманат қалдырмау

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге екі адам бір адамның алдына аманат қалдыру немесе керісіншесін үйрете отырып аманатқа берік болуға, Алланың әмірлерін орындап тыйымдарынан тыйылуға, аманатын бұзған жағдайда Алладан кешірім сұрау керектігін түсіндіру.

Дамытушылық: Екі адам бір адамның аманатын ала алатындығын біледі,арнайы шарттардың немесе келісімдердің болатындығың біледі.

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ал бөлінетін затта жартысын тапсырады. Аманаттың барлығын тапсырушы адам (құртып алса) төлем төлейді. Қабылдаушы төлемейді.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Аманат дегеніміз не?

Ол жайында хадисте не деп келеді?

Жоғалған жағдайда қалай төлеп береді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Қандай жағдайда аманатты алушы адам төлеп береді?


Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________



























































Практикалық сабақтың жоспары №19

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б.

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Ғасыб (тартып алу)

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге тартып алудың үкімін, ол жайында дәлелдер, және де мәлімет бере отырып түсіндіру

Дамытушылық: . Ғасб туралы мәліметтер біледі, Құран мен сүннеттен дәлелдер келтіреді ғасбтың күнә екендігін, дұрыс емес іс екендігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Қандай жағдайда аманатты алушы адам төлеп береді?

Аманат дегеніміз не?

Ол жайында хадисте не деп келеді?

Жоғалған жағдайда қалай төлеп береді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

«Ғасыб» сөзі луғатда зұлыммен күштеп тартып алу дегенді білдіреді. шариғатта болса: Бағалайтын, құрметті иесінің руқсатынсыз оның қолынан ашық-айдын тартып алуға « ғасыб» дейіледі.

Ғасыбтың харам екендігіне дәлелдер бар:

Алла Тағала «Нисә» сүресінде:

«اموالكم بينكم بالباطل الا ان تكون تجارة عن تراض منكم يا ايها الذين ءامنوا لا تاكلوا»

« Әй мүміндер! Өзара малдарыңды бұзықтықпен жемеңдер.Бірақ өз ризалықтарыңмен саудаласу басқа », деген (29-аят).

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ғасб жайында Құран аяттарында не деп келеді?

Кілемнің үстіне отыру ғасбқа жата ма? Неліктен?

Жылжымайтын мүлікте ғасб бола ма?

Егер ол опат болған жағдайда төлеп бере ме?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:_______________





Ғасыб (тартып алу)

«Ғасыб» сөзі луғатда зұлыммен күштеп тартып алу дегенді білдіреді. шариғатта болса: Бағалайтын, құрметті иесінің руқсатынсыз оның қолынан ашық-айдын тартып алуға « ғасыб» дейіледі.

Ғасыбтың харам екендігіне дәлелдер бар:

Алла Тағала «Нисә» сүресінде:

«اموالكم بينكم بالباطل الا ان تكون تجارة عن تراض منكم يا ايها الذين ءامنوا لا تاكلوا»

« Әй мүміндер! Өзара малдарыңды бұзықтықпен жемеңдер.Бірақ өз ризалықтарыңмен саудаласу басқа », деген (29-аят).

Алла Тағала «Бақара» сүресінде:

ولا تاكلوا اموالكم بينكم بالباطل و تدلوا بها الى الحكام لتاكلوا فريقا من اموال الناس بالاثم و انتم تعلمون

«Араларыңдағы мал дүниелеріңді - арам жолмен жемеңдер! (Яғни, бір-біріңнің ақыларыңды жемеідер). Және (күнә істегендеріңді) біле тұрып, адамдардың малдарынан бір тұтамын арам жолмен жеу үшін малдарыңды (пара қылып) әкімдерге апармаңдар» деген. (188-аят)

عن ابي بكر رضي الله عنه عن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال : فان دماءكم و اموالكم و اعراضكم بينكم حرام كحرمة يومكم هذا فى شهركم هذا فى بلدكم هذا.

رواه البخاري و مسلم.

Әбу Бәкір (р. а.)дан жеткен хадисте; «Алланың елшісі (с.а.с) Расында

Сіздердің қандарыңыз бен малдарыңыз осы айыңыз, осы жұртыңыз жәнеде осы күніңіз құрметіндей харам », - деді.

Имам Бухарий мен Мүслім риуаят еткен.

Жылжымайтын мүлікте ғасыб болмайды. Егер ол, ғасыбтың (тартып алған) қолында опат болса да, төлеп бермейді.

Имам Мухаммед, бұл да ғасыб (тартып алу) және апат жеткенде тартып алушы төлеп береді деп айтқан.

Оған ғасыбтың (тартып алушы) амалымен нұқсан жетсе, төлейді. Құлды қызметке салу ғасыб болып есептеледі. Кілемнің үстіне отыру ғасыб емес.

Яғни, біреудің атына оның рұқсатынсыз мінсе де ғасыб қылған болады. Себебі, бұл жағдайда ат иесінің қолынан шыққан болады. Кілемнің үстіне біреудің отыруы иесінің қолынан шыққанына белгі емес.





Практикалық сабақтың жоспары №20

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Тартып алған нәрсені төлеу.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шәкірттерге тартып алған нәрсені төлеу керектігін түсіндіру, шариғат бойынша үкімін білдіру, Құран мен сүннетке амал ету

Дамытушылық: Тартып алған нәрсені төлеп беру керек екендігін түсінеді, Құраннан дәлел келтіреді ,жоғалтқан жағдайда қалай төлеп беретіндігін біледі

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Ғасб жайында Құран аяттарында не деп келеді?

Кілемнің үстіне отыру ғасбқа жата ма? Неліктен?

Жылжымайтын мүлікте ғасб бола ма?

Егер ол опат болған жағдайда төлеп бере ме?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ғасыбтың үкімі біліп жасағанға күнә болады. Орнында болса, қайтарады. Апат жетсе төлейді. Кәйл (өлшем) уәзн (өлшеу) және бір-біріне жақын сан менен өлшенетін заттарға ұқсап міслий уәжіп болады. «міслий нарық» дегенде ақша емес, бидай немесе сол секілді нәрселерді сату аңғарылады. Ғасыб қылынған заттың өзі опат болғанда тартып алушы оның міслін – ұқсасын тауып төлейді. Кәйл менен өлшенетін болса, кәйл мен, уәзн немесе сан мен өлшенетін болса, олар мен өлшеп, құдды жоғалған заттың өзіне ұқсатып төлейді.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Ғасб дегеніміз не?

Шариғатта оның үкімі қандай?

Қалай төлейді? Жоғалған жағдайда ше?

Қазы қашан үкім шығарады?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________









Тартып алған нәрсені төлеу

Ғасыбтың үкімі біліп жасағанға күнә болады. Орнында болса, қайтарады. Апат жетсе төлейді. Кәйл (өлшем) уәзн (өлшеу) және бір-біріне жақын сан менен өлшенетін заттарға ұқсап міслий уәжіп болады.

«міслий нарық» дегенде ақша емес, бидай немесе сол секілді нәрселерді сату аңғарылады. Ғасыб қылынған заттың өзі опат болғанда тартып алушы оның міслін – ұқсасын тауып төлейді.

Кәйл менен өлшенетін болса, кәйл мен, уәзн немесе сан мен өлшенетін болса, олар мен өлшеп, құдды жоғалған заттың өзіне ұқсатып төлейді.

Аллаһ Тағала «Бақара» сүресінде:

فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى عليكم

«Кім сендерге соқтықса, сендер де олар сендерге соқтыққанындай соқтығыңдар» деген. (194 аят)

Алла Тағала « Нахыл» сүресінде:

و ان عاقبتم فعاقبوا بمثثل ما عوقبتم به

«(Ей мүміндер) егер сендер (өздеріңе жеткен бірер зиян үшін) кек – өш алмақшы болсаңдар, ол жағдайда, текқана сендерге жеткізілген зиянға сай өш алыңдар»

Деген. (126- аят)

Алла Тағала «Шура» сүресінде:

و جزاؤا سيءة سيءة مثلها

«(Әр-түрлі ) жамандықтың жазасы – дәл өзіне ұқсаған жамандық» яғни, әр-бір жамандықтың өзіне сай жазасы бар. Деген. (40-аят)

Егер ұқсасы табылмаса, қарсыласқан күндегі бағасымен құнын төлейді.Мысал үшін, жемісті ғасыб қылып, жеп қойған, таласып жатқан кезде жемістің маусымы өтіп кетсе сол күндегі бағасымен төлейді.Айырмашылығы бар сандық нәрсе секілді міслий (ұқсасы ) болмаған нірседе құны төленеді. Егер тартып алушы малдың опат болғанын дауа қылса, мал қалған болса, айтып беретіндей уақытқа дейін қамауға алынады. Сосын, бәдәлін (орнына төлеу) беруге үкім шығарылады. Тартып алынған нәрсенің (айнын) өзін қайтарып алу басты мақсат болып табылады. Себебі, адамдардың көз-қарасында өзінің затының ерекше қәдірі болады. Тартып алушы қолға түскеннен кейін, тартып алынған нәрсе опат болды, деп дауа қылса, ол бәдәл төлеп оңай құтылмақшы және бағалы затты өзінікі қылып алмақшы болуы мүмкін. Сол үшін, ғасыб қылынған заттың дәл өзін табасың деп қамап қойылады. Қанша уақытқа дейін қамау қазының ықтиярында. Бірақ тартып алушы қамауда да дауасынан қайтпастан, зат опат болған деп танбаса, қазы оның сөзіне сенім артқаннан кейін ғана бәдәлін төлеуге үкім шығарады.



Практикалық сабақтың жоспары №21

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Біреудің қойын сұрамай сою

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шәкірттерге тартып алған нәрсені төлеу керектігін түсіндіру, шариғат бойынша үкімін білдіру, Құран мен сүннетке амал ету

Дамытушылық: Тартып алған нәрсені төлеп беру керек екендігін түсінеді, Құраннан дәлел келтіреді ,жоғалтқан жағдайда қалай төлеп беретіндігін біледі

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Ғасб дегеніміз не?

Шариғатта оның үкімі қандай?

Қалай төлейді? Жоғалған жағдайда ше?

Қазы қашан үкім шығарады?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Бәдәл (орнына төлеу) төлеуде егер малдың иесі артық екеніне дәлел келтіре алмаса, тартып алушының сөзі қабылданады. Тартып алушы өз сөзімен төлегенінен кейін, иесі оны алғанынан кейін құны көбірек екені көрілсе, бәдәлін алады немесе төленген нәрсеге разы болып қала береді. Яғни, бұл жағдайда ықтияр мал иесінде болады. Қаласа, бастапқы төленген нәрсеге разы болады. Қаласа, кемін төлеуін талап қылады.Егер өз сөзімен төлемеген болдса, ол (артық) тартып алушыға болады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Әбу Ханифаның үкімі? Мал иесінің дәлелі?

Мұсылманның малы қандай болады?

Егер жыртқан жағдайда не істейді? Пайдасы болса да төлей ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________









Біреудің қойын сұрамай сою

Бәдәл (орнына төлеу) төлеуде егер малдың иесі артық екеніне дәлел келтіре алмаса, тартып алушының сөзі қабылданады. Тартып алушы өз сөзімен төлегенінен кейін, иесі оны алғанынан кейін құны көбірек екені көрілсе, бәдәлін алады немесе төленген нәрсеге разы болып қала береді. Яғни, бұл жағдайда ықтияр мал иесінде болады. Қаласа, бастапқы төленген нәрсеге разы болады. Қаласа, кемін төлеуін талап қылады.Егер өз сөзімен төлемеген болдса, ол (артық) тартып алушыға болады. Өйтекені, малдың иесі өзі разы болып, талап қылған мөлшердегі төлеуді алған. Енді артық шықса, оныда талап етуге құқы жоқ.Егер тартып алынған нәрсе немесе аманат нәрсені жалға берсе немесе екеуінде жұмсау менен пайда көрген болса, садақа қылып жібереді.Егер ғасыб қылынған нәрсенің атауын өзгертетін дәрежеде өзгертіп жіберген болса және пайдасын көбейткен болса, оны төлеп береді. Оның бәдәлін бергеннен кейін ғана өзіне мүлік қылып алуы мүмкін.Мысалы, қойды сойып пісіріп жіберген немесе мысты ыдыс қылып жіберген болса. Алтын мен күмісте бұлардың керісі болып, екеуін еш нәрсесіз қайтарып береді. Егер тартып алушы киімді жыртқан болса, немесе оның өзін немесе пайдасын жоғалтқан болса, иесі оны тартып алушыға қалдырып, құнын алады, немесе, оны алады да тартып алушы кемін төлеп береді. Кішкене жыртылған болса, тартып алушы нұқсанын төлеп береді. Кім өзінен басқаның жеріне ғимарат құрса немесе ағаш ексе, көшіріп алып жерді қайтаруға бұйырылады. Иесі көшірілуге әмір қылынған ғимарат немесе ағаштың нұқсанын төлеп береді. Егер тартып алушы киімді қызылға бояп қойған болса, иесі қаласа, ақ киімнің құнын алады.Қаласа, боялған нәрсені алып, бояу артық қылған құнды төлейді. Егер тартып алушы киімді қараға бояған болса, иесі қаласа, ақ киімнің құнын алады қаласа, боялған нәрсені алады да тартып алушыға ешнәрсе бермейді. Бұл сөз Әбу Ханифа (р.а) ға тиесілі. Себебі, ол кісінің кезінде Бани Умайя халифалығы болып, оларда қара түс нұқсан болып есептелген.Бірақ, имам Әбу Юсуф пен Мухаммед: «Қарада қызыл сияқты түс» деген. Өйткені, екеуінің дәуірінде аббасийттер қара түсті ұран қылып алған болатын. Ғасыб қылынған нәрседен ажырамаған немесе ажыраған артық опат болса, әдейі қылынғандағана төлеп беріледі. Сондай-ақ иесі талап қылғаннан кейін қайтарған болсада, төлеп береді. «Ғасыб қылынған нәрседен ажырамаған артық» тан семіру, сұлулану сияқты нәрселер қаланады. «Ажыраған артық» тан болса хайуанның баласы немесе ағаштың жемісі сияқтылар аңғарылады. Аталған пайдалар тартып алушының қолындағы аманаттың үкімінде болады. Себебі, олар тартып алушының қолында тұрған кезде пайда болған сол үшін аталған артықтар тартып алушының қолында кезде, табиғий тұрғыда апат жетсе, төлеп бермейді. Бірақ, тартып алушының өзі оларды апатқа ұшыратса, төлеп береді. Егер малдың иесі тартып алушыдан нірсесін қайтарып беруін сұрағаннан кейін пайда болған артық опат болса да төлеп береді.Мұсылманның шарабы, шошқасы жәнеде тартып алынған нәрсенің пайдасы төлеп берілмейді. Өйткені, шарап, шошқа мұсылман адам үшін мал болмайды. Сол үшін мұсылманның шарабы мен шошқасына зиян жеткізген адам кім болсада төлеп береді. Бірақ зиммий (мұсылман емес) дың шарабы мен шошқасына зиян жеткізген адам төлеп береді.Өйткені, бұл екі нәрсе зиммийлар үшін мал болып есептеледі.Тартып алынған нәрсенің пайдасы төлеп берілмейді, дегенде, мысал үшін егер ол үй болса одан отырғаны үшін тартып алушы ақы бермеуі түсініледі.





Практикалық сабақтың жоспары №22

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Кепілдікке қоюшы, кепілдікке алушы, кепілдікке қойылған мал-дүние үкімі.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге кепілдікке қоюшы, кепілдікке алушы, кепілдікке қойылған мал-дүние үкімі жайында толық түсіндіру, Құран мен хадистен дәлел келтіру

Дамытушылық: .Кепілдік жайында нақты біледі,ол жайында дәлелдер келтіре алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Әбу Ханифаның үкімі? Мал иесінің дәлелі?

Мұсылманның малы қандай болады?

Егер жыртқан жағдайда не істейді? Пайдасы болса да төлей ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Кепілдік араб тілінде «раһн» дейіледі және бір нәрсені қалай болса да бір себебке сай ұстап қалуға айтылады. Шариғатта болса:

Кепілдік бағалы малды одан алып қалу мүмкін болуы үшін мойнындағы төлемге ұқсас ақысын ұстап қалу.Кепілдіктің шариғатқа кіргізілуіне Құран, Сүннет, Ижмаъдан дәлелдер бар: Алла Тағала «Бақара» сүресінде:

و ان كنتم على سفر و لم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة

« Егер сапарда болсаңдар әрі жазушы таба алмасаңдар қолмен ұстайтындай кепілдік – бодау алыңдар» . деген (283-аят)Сүннеттен төмендегі риуаяттар дәлел:

عن عائشة رضي الله عنها: ان النبي صلى الله عليه وسلم اشتري من يهودي الي اجل ورهنه درعا من حديد.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Кепілдік деген не?

Қандай жағдайда кепілдікке берілмейді?

«Толықтай» дегенімз қалай?

Ажыраған немесес серіктес күйде беруге бола ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________







Кепілдікке қоюшы, кепілдікке алушы, кепілдікке қойылған мал дүние үкімі

Кепілдік араб тілінде «раһн» дейіледі және бір нәрсені қалай болса да бір себебке сай ұстап қалуға айтылады. Шариғатта болса:

Кепілдік бағалы малды одан алып қалу мүмкін болуы үшін мойнындағы төлемге ұқсас ақысын ұстап қалу. Кепілдіктің шариғатқа кіргізілуіне Құран, Сүннет, Ижмаъдан дәлелдер бар: Алла Тағала «Бақара» сүресінде:

و ان كنتم على سفر و لم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة

« Егер сапарда болсаңдар әрі жазушы таба алмасаңдар қолмен ұстайтындай кепілдік – бодау алыңдар» . деген (283-аят) Сүннеттен төмендегі риуаяттар дәлел:

عن عائشة رضي الله عنها: ان النبي صلى الله عليه وسلم اشتري من يهودي الي اجل ورهنه درعا من حديد.

Айша (р.а) дан жеткен:

«Нәбий с.а.с бір яһудийден бағасын кейін беруге тағам сатып алды және темір сауытын кепілдікке қойды». Екі шейх және Нәсәий риуаят еткен.

عن ابن عباس ر.ع قال: توفي النبي ص.ع.س و درعه مرهونة بعشرين صاعا من طعام اخذه لاهله.

رواه الترمذي وصححه Ибн Аббас (р.а) тан жеткен

«Нәбий (с.а.с) қайтыс болғанда отбасына алған жиырма сағ тағам үшін сауытын кепілдікке қалдырған еді Термизий риуаят еткен және «сахих» деген.

عن ابي هريرة رضي الله عنه عن النبي صلي الله عليه وسلم قال: الظهر يركب اذا كان مرهونا و لبن الدر يشرب اذا كان مرهونا و علي الذي يركب و يشرب نفقته .رواه الترمذي والبخاري و ابو داود

Әбу Хурайра (р.а) дан жеткен:

«Нәби с.а.с: « ат кепілдікке қойылған болса мініледі. Сүтті хайуан кепілдікке қойылса сүті ішіледі. Мініп, ішкенге нәпақасы уәжіп болады»-деді». Термизий, Бухарий және Әбу Дәуіт риуаят еткен. Ислам үмметі ежелден кепілдікке амал қылып келген. Кепілдік ийжаб, (жауап беру) қабыл менен шартнамаға айналады. Яғни, мен пәлен нәрсені түген нәрсе үшін саған кепілдікке қоймақшымын дегенде екінші жақ «қабыл қылдым» десе, кепілдікке қою амалы жүзеге асқан болады.

Егер нәрсені толықтай, бос болған, ажыраған күйде тапсырса кепілдік ләзім болады. «Толықтай» дегені «серіктік болмаған күйде» дегені сол үшін, серіктік малды кепілдікке қоюға болмайды. Себебі, ол, толықтай берілмеген болады. «Бос болған» дегенде кепілдік қоюшыдан толығымен бос болғандығы қаралған. Мысалы, үйді кепілдікке қоймақшы болса, онда кепілдікке қоюшының еш нәрсесі қалмауы тиіс. Егер «кепілдікке бердім» десе, уйде оның заттары немесе киімдері қалған болса, босамаған болып есептеледі. «Ажыраған күйде» дегенде басқа мүліктен ажыраған болуына мән берілген. Мысалы, ағаштың жемісін кепілдікке қоюға болмайд. Себебі, ол әлі ағаштан ажырамаған. Жоғарыда аталған шарттарға сай күйде кепілдікке қойылатын нәрсені кепілдікке алушыға тапсырса, кепілдік шартнамасы біткен болады.Жалғыз қалдыру бәйъ (сауда-сатық) тағы секілді тапсыруға өтеді.

Практикалық сабақтың жоспары №23

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Кепілдікке қойылған нәрсенің өсуі.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге кепілдікке қойылған нәрсенің өсуі тақырыбында алған білімдерін жүйелеу,жетілдіру шариғат шеңберінде амал етуге дағдылау

Дамытушылық: .Кепілдік жайында нақты біледі,ол жайында дәлелдер келтіре алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы


















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Әбу Ханифаның үкімі? Мал иесінің дәлелі?

Мұсылманның малы қандай болады?

Егер жыртқан жағдайда не істейді? Пайдасы болса да төлей ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Кепілдік араб тілінде «раһн» дейіледі және бір нәрсені қалай болса да бір себебке сай ұстап қалуға айтылады. Шариғатта болса:

Кепілдік бағалы малды одан алып қалу мүмкін болуы үшін мойнындағы төлемге ұқсас ақысын ұстап қалу.Кепілдіктің шариғатқа кіргізілуіне Құран, Сүннет, Ижмаъдан дәлелдер бар: Алла Тағала «Бақара» сүресінде:

و ان كنتم على سفر و لم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة

« Егер сапарда болсаңдар әрі жазушы таба алмасаңдар қолмен ұстайтындай кепілдік – бодау алыңдар» . деген (283-аят)Сүннеттен төмендегі риуаяттар дәлел:

عن عائشة رضي الله عنها: ان النبي صلى الله عليه وسلم اشتري من يهودي الي اجل ورهنه درعا من حديد.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Кепілдік деген не?

Қандай жағдайда кепілдікке берілмейді?

«Толықтай» дегенімз қалай?

Ажыраған немесес серіктес күйде беруге бола ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________





Практикалық сабақтың жоспары №24

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Адамға кепілдік ету.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге адамға кепілдік ету тақырыбында алған білімдерін жүйелеу,жетілдіру шариғат шеңберінде амал етуге дағдылау

Дамытушылық: .Адамға кепілдік етудің не екендігін біледі,салынған құл кепілге берушімен еркіндікке жіберілуі мүмкін екендігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Кепілдік деген не?

Қандай жағдайда кепілдікке берілмейді?

«Толықтай» дегенімз қалай?

Ажыраған немесес серіктес күйде беруге бола ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Салынған құл кепілге берушімен еркіндікке жіберілуі мүмкін. Кепілге берушіге кепілге берілген құлды еркіндікке жіберуге рұқсат етіледі. Өйткені, оның ақыл есі дұрыс және кәмелетке толған болсап, онда ол өз жекееменшігін босата алады, яғни салынған құл жекеменшік болып табылдады. Кепіл келісім шарты салынған затқа кепілге берушінің жекеменшік құқығын бұзбайды.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Кепілге берушіге кепілге берілген құлды еркіндікке жіберуге рұқсат етіле ме?

Егер бай болса, онда салынған құлды оның құнымен алмастыру керек пе?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________









Адамға кепілдік ету.

Салынған құл кепілге берушімен еркіндікке жіберілуі мүмкін. Кепілге берушіге кепілге берілген құлды еркіндікке жіберуге рұқсат етіледі. Өйткені, оның ақыл есі дұрыс және кәмелетке толған болсап, онда ол өз жекееменшігін босата алады, яғни салынған құл жекеменшік болып табылдады. Кепіл келісім шарты салынған затқа кепілге берушінің жекеменшік құқығын бұзбайды. Сондықтан, осы затқа қатысты оның іс-әрекеті соңғының құқығы (құндылықты ұстау) бұзылатындығына қарамастан кепілге қабылдаушының келісімнің жоқ болуы саплдарынан жарамсыз болады; егер құлдың сатып алушысы онымен иелікке түспестен құлды босатса, осындай жағдайда оның бағасын қамтамасыз етуде затты ұстауда сатушының құқығы жойылатынына қарамастан ерікті.

қарсылық . Егер кімде-кім өлім халінде басқа тұлғаға құлды бас тартқызса және басқа мүлік қылдырмаса және айтушының мұрагерлері засим еркіндікке құлды жіберсе, онда осындай жіберу легатарий құқығы салдарынан жарамсыз, және осыдан салынған құл кепілге қабылдаушының құқығы салдарынан еркіндікке жіберілмейді.

Жауап. Өсиет айтушының мұрагерлерімен құлды еркіндікке жіберу маңызсыз емес (Әбу Ханифаның пікірінше), онда оның іс-әрекеті босатқаны үшін құлмен жұмысты жасауға дейін ұзартылады. Сондай-ақ салынған затты сату немесе сыйлау маңызсыз, өйткені кепілге беруші оны сатып алушыға немесе сыйлаушыға беру жағдайында емес, қарсылық, еркіндікке жіберу жағдайында орынға ие болмайды, немесе осы жағдайда беру талап етілмейді. Сондықтан еркіндікке жіберу жарамды және бірден күшіне енеді, осының салдарынан кепіл келісім шарты маңызсыз, өйткені оның заты жоқ.

Егер ол бай болса, онда салынған құлды оның құнымен алмастыру керек. Егер кепілге беруші бай болса, жіне төлем мерзімі басталған болса, онда кепілге қабылдаушы бірден төлемді талап ете алады немесе егер мерзімі әлі бапсталмаса, ол кепілге берушіден құлдың құнын ала алады және оны кепілдің орнына мерзім басталғанға дейін ұстай алады, содан соң қалдығын қайтара отырып қарызды толықтыруға назар аударады, егер осындай кепілге беруші болып анықталса.









Практикалық сабақтың жоспары №25

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Хауала (біреуге сілтеу)

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, жұптық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге хауала жайлы түсіндіру. Оған дәлелдер келтіру

Дамытушылық: Хауала жайында дәлел келтіреді,оның шариғат бойынша дұрыс екендігін біледі.

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Кепілге берушіге кепілге берілген құлды еркіндікке жіберуге рұқсат етіле ме?

Егер бай болса, онда салынған құлды оның құнымен алмастыру керек пе?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

«Хауалә» қарызды басқаға далел қылу үшін және одан кейін көшіруші мойнында қарыз қалмауы. Хауалә көшірушінің құтылмау шартымен кепілдік. Кепілдік негізгі қарыздардың құтылуы шартымен хауалә болады. «Хауалә» деп затты бир жерден басқа жерге көшіруге айтылады. «Хауалә» деп қарызды басқаға дәлелдеу және одан кейін көшіруші мойнында қарыз қалмауды аңғартады. Бір кісі басқасынан қарыз. Қарыздар: «Менің қарызымды пәленші төлейді» , деп басқаға өткізеді. Сол кісі қарызды төлеуді өз мойнына алады


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Хауала сөзінің мағынасы.

Дәлелдер келтір. Қалай шарт болады?

Кімге сілтейді? Аманатқа қалай жүреді?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________











Хауалә (біреуге сілтеу)

«Хауалә» қарызды басқаға далел қылу үшін және одан кейін көшіруші мойнында қарыз қалмауы. Хауалә көшірушінің құтылмау шартымен кепілдік. Кепілдік негізгі қарыздардың құтылуы шартымен хауалә болады. «Хауалә» деп затты бир жерден басқа жерге көшіруге айтылады. «Хауалә» деп қарызды басқаға дәлелдеу және одан кейін көшіруші мойнында қарыз қалмауды аңғартады. Бір кісі басқасынан қарыз. Қарыздар: «Менің қарызымды пәленші төлейді» , деп басқаға өткізеді. Сол кісі қарызды төлеуді өз мойнына алады. Содан кейін негізгі қарыздардың мойнында еш0 нәрсе қалмайды. Хауаләнің шариғатқа кірітілуіне Сүннет және Ижмаъдан дәлелдер бар.

Сүннеттегі дәлелге мысал:

عن ابي هريرة رضي الله عنه عن النبي صلي الله عليه وسلم قال: مطل الغني ظلم فاذا اتبع احدكم علي ملي فليتبع Әбу Хурайра (р.а) дан жеткен.

«Нәби (с.а.с) : «байдың (мойнындағы ақысын) бермей жүруі зұлым болып табылады. Қашан сіздерден біріңіз байдың артынан ілестірілсе, ілессін» -деді». Бесеуі риуаят еткен.

Бұл хадис шарифте қарызы бар адам «мендегі қарызыңды пәленшеден ал, онда менің хақым бар» десе,сол арқасынан ергесілетін адам бай болса, бұл өткізуді қабыл қылу керектігі қуатталуда.

Хадистегі «арқасынан ергестірілсе» деген сөз осы мағынаға ишара болады. Өйткені, ақысы бар адам оның артынан «ақымды бер» деп ергесіп жүріп алады. Бұл хадистегі әмір мустахаб үшін, хауаләні қабыл қылу уәжіп емес» деген. Мұсылмандардың білім иелері дәйім хауаләнің жәйіз екеніне ижмаъ қылып келген.

Хауалә көшірушінің құтылмауы шартымен кепілдік. Өз басқаға өткізіп жіберуші адам толығымен қарыздан құтылып кетпеу шартымен шартнама түзсе, хауалә кепілдікке айналып қалады .Онда да қарызды көшіруші, жәнеде қарызды төлеу жауапкершілігі өткізілген адам жауапты болады. Кепілдік негізгі қарыздардың құтылуы шартымен хауала болады. Біреу: «пәленшінің қарызын төлеуге мен кепіл боламын, ол мына істен шықты, еш жауапкерлігі жоқ», десе, кепілдік хауаләға айналып қалады.





Практикалық сабақтың жоспары №26

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Қарызы бар кісінің қарызын басқа біреу сілтеу арқылы қарызынан құтылу мәселелері қаралады.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, жұптық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Қарызы бар кісінің қарызын басқа біреу сілтеу арқылы қарызынан құтылу мәселелері қаралады.

Дамытушылық: Қарыздардан қалай құтылу керектігін біледі,қарыз алмау керектігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Хауала сөзінің мағынасы.

Дәлелдер келтір. Қалай шарт болады?

Кімге сілтейді? Аманатқа қалай жүреді?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Қарыздар кісіде мал иесінің ақысы болмаған жағдайда хәуәлә дұрыс болады.Осы жағдайда қарызды мен беремін,деп мойнына алған кісінің,қарыз берген адамға төлеймін,деп мойнына алуында қарыздар кісі өз жауапкершілігіне алады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Қандай жағдайда хауалә дқрыс болады?

Қарыздың мөлшері дұрыс болмаса хауалә болады ма?

Қай уақытта қарыздар кісі қарызынан құтылады?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________











Практикалық сабақтың жоспары №27

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Қарызы бар кісінің қарызын басқа кісіге сілтеу

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге қарызы бар кісінің қарызын басқа кісіге сілтеу туралы ақпарат жинап, исламдағы үкімін жан жақты түсіндіріп беру.

Дамытушылық: Қарыздардан қалай құтылу керектігін біледі, қарызы бар кісінің қарызын басқа кісіге сілтеуің үкімі жайлы танысады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Қандай жағдайда хауалә дқрыс болады?

Қарыздың мөлшері дұрыс болмаса хауалә болады ма?

Қай уақытта қарыздар кісі қарызынан құтылады?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Және Мухил үшін,яғни, қарызын өтеуге мал-дүниесінен беретін адам,мен үшін сен қарызымды төлеп бер,деп бір адамға хәуәлә кылушы үшін (Мухтәлун аләйһта) яғни оның қарызын өтеуді мойнына алған кісіде болған хақы мен хәуәлә жасау дұрыс.Мысалы:Саяттың Аянда жүз теңге ақшасы болса,және Аянның саматта жүз теңге ақшасы болса,Аян Саматқа айтса;Саятқа беретін менің жүз теңге қарызым бар еді, ол қарызымды саған хәуәлә еттім, десе дұрыс болады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Қандай жағдайда хауалә қылған адам малын талап ете алады?

Қандай жағдайда хауалә ету мәкруһ болады?

Аманатқа қойылған күмістермен хауалә қылу дұрыс болады ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________









Практикалық сабақтың жоспары №28

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Өкілдік келісімі екі түрге бөлін еді.

Оқыту әдісі: Талдау, тәржімалау, түсіндірме беру, топтық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге өкілдік келісімі екі түрге бөлінетіндігін ашықтап түсіндіру, оның шарттарын айтып, түрлерін көрсету

Дамытушылық: Өкілдік келісімінің екі түрге бөлінетіндігін біледі, дәлел келтіре алады,және оның шарттарын ажыратады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Қандай жағдайда хауалә қылған адам малын талап ете алады?

Қандай жағдайда хауалә ету мәкруһ болады?

Аманатқа қойылған күмістермен хауалә қылу дұрыс болады ма?

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

«Уакәләт» сөзі «сақтау» деген мағынаны аңғартады. Және «өкіл» дегенді білдіреді. Шариғатта болса:

Өкілдік билікті басқаға тапсыру. Яғни, бір кісінің басқа бір кісіні жалпы немесе шартты түрде өзінің орнына тағайындауы. Өкілдік Құран, Сүннет және Ижмаъ бойынша жәйіз. Алла Тағала «Кәһф» сүресінде:

فابعثوا احدكم بورقكم هذه الي المدينة فلينظر ايها ازكي طعاما فلياتكم برزق منه

«Мына ақшаларыңмен біреуіңді қалаға жіберіңдер. Сонда тамақтың қайсысысы жақсы, көріп, сендерге одан қорек келтірсін», деген (19-аят).


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Өкілдік келісімі деген не?

Шарттары қанша? Және қандай шарттары бар?

Кімдерді өкіл қылу мүмкін болады?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:_______________







Өкілдіктің келісімі екі түрге бөлінеді

«Уакәләт» сөзі«сақтау»деген мағынаны аңғартады.Және«өкіл»дегенді білдіреді. Шариғатта болса:Өкілдік билікті басқаға тапсыру.Яғни,бір кісінің басқа бір кісіні жалпы немесе шартты түрде өзінің орнына тағайындауы.Өкілдік Құран,Сүннет және Ижмаъ бойынша жәйіз. Алла Тағала «Кәһф» сүресінде:

فابعثوا احدكم بورقكم هذه الي المدينة فلينظر ايها ازكي طعاما فلياتكم برزق منه «Мына ақшаларыңмен біреуіңді қалаға жіберіңдер.Сонда тамақтың қайсысысы жақсы, көріп, сендерге одан қорек келтірсін», деген (19-аят).

عن ابي هريرة رضي الله قال: وكلني رسول الله ضلي الله عليه وسلم بحفظ زكاة رمضان Әбу Хурайрә (р.а.) дан жеткен: « Нәбий (с.а.с.) мені Рамазан зекетін сақтауға өкіл қылды» деді.

و عن علي رضي الله عنه قال: امرني رسوت الله صلي الله عليه وسلم ان اتصدق بجلال البدن التي نحرت وبجلودها

Али (р.а) дан жеткен: «Пайғамбар (с.а.с.) маған құрбандық қылынған түйелердің терілері мен үстіне жабылатын нәрселерді садақа қылуды бұйырды». Екі хадистіде Бухари риуаят еткен. Пайғамбар(с.а.с)«қоштасу қажылығында» өз атынан құрбандық қылған түйелерінің Демек,өз атынан садақа қылудыда басқаны өкіл қылу мүмкін екен.

عن عروة البارقي: ان النبي ( ص.ع. و.) اعطاه دينارا يشتري به اضحية او شاة فاشتري شاتين فباع احداهما بدينار فدعا له بالبركة في بيعه كان لو اشتري ترابا لربح فيه . رواه ابو داود والترمذي والبخاري. Уруа Әл-Бәриқи(р.а.)дан жеткен«Нәби(с.а.с.)ол кісіге құрбандық немесе қой алу үшін бір динар берді.Ол кісі оған екі қой алды.Біреуін бір динарға сатып,Пайғамбарымызға (с.а.с.) бір қоймен бір динарды алып келді.Ол кісі оның саудасында береке болуын сұрап дұға қылды.Сүйтіп топырақ сатып алсада пайда көретін болып қалды» Әбу Дәуіт, Термезий, Бухарий риуаят еткен. Бұл риуаятта өкіл өзіне тапсырылған қаржылық жұмысты тапсырылғаннан артығымен атқарса, өзі үшінде жақсы екені баян етілген. Ислам үмметі өкілдіктің жәйіз екендігіне әр-дайым Ижмаъ қылып келген. Себебі, бұған адамдардың әркез қажеті түседі. Бір адам жалғыз өзі барлық жұмысты атқаруы оңай емес, кейде, өкілге мұқтаж болады. Оның шарты өкіл етуші оған иелік етуі және өкіл оны түсінуі және ниет етуі. Яғни, аталған биліктің шарты өкіл қылушы иелік етуші – еркін, балиғатқа жеткен және рұқсаты бар болуы жәнеде өкіл билік неден тұратындығын, сауда не, сатып алу не, пайда не, зиян не екендігін білуі тиіс. Сонымен қатар өкіл жұмысты ниет қылып жүргізуі керек. Еркін, балиғатқап жеткен немесе екеуі сияқты рұқсат берілгенді жәнеде ақылды жас бала мен құлды, егерқамқорлыққа алынған болса,өкіл қылу дұрыс болады. Мұнда құқықтар өкіл етушіге қайтады

Практикалық сабақтың жоспары №29

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Өкілдіктің шарттары.

Оқыту әдісі: Түсіндіру, баяндау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Ислам құқығының біртұтас күйінде уахиға сүйенген, иләһи сәуленің жарығымен жол көрсеткен ислам құқықшыларының еңбектерінен туындап, толыққанды күйге енген құқық болғандығын үйрету

Дамытушылық: Оның шарты өкіл етуші оған иелік етуі және өкіл оны түсінуі және ниет етуі екендігін түсіндіру, білімге деген ынталарын ояту

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы












Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Өкілдік келісімі деген не?

Шарттары қанша?

Және қандай шарттары бар?

Кімдерді өкіл қылу мүмкін болады?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Оның шарты өкіл етуші оған иелік етуі және өкіл оны түсінуі және ниет етуі. Яғни, аталған биліктің шарты өкіл қылушы иелік етуші – еркін, балиғатқа жеткен және рұқсаты бар болуы жәнеде өкіл билік неден тұратындығын, сауда не, сатып алу не, пайда не, зиян не екендігін білуі тиіс.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

, Өкілдік деген не?

Оның шарттары қандай?

Өкілді ете алатын адамдар қандай болуы керек?

Өш алу шегінде өкілеттік ету дұырс па?

Сату, сатып алу, ижара және сулхта мойынға алумен құқықтар өкәлге қайта ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________











Өкілдіктің шарттары

Оның шарты өкіл етуші оған иелік етуі және өкіл оны түсінуі және ниет етуі. Яғни, аталған биліктің шарты өкіл қылушы иелік етуші – еркін, балиғатқа жеткен және рұқсаты бар болуы жәнеде өкіл билік неден тұратындығын, сауда не, сатып алу не, пайда не, зиян не екендігін білуі тиіс. Сонымен қатар өкіл жұмысты ниет қылып жүргізуі керек. Еркін, балиғатқап жеткен немесе екеуі сияқты рұқсат берілгенді жәнеде ақылды жас бала мен құлды, егер қамқорлыққа алынған болса, өкіл қылу дұрыс болады. Мұнда құқықтар өкіл етушіге қайтады. Бұл сөйлемде кімдерді өкіл қылу мүмкіндігі жайында айтылуда:

1.Хур (еркін) болуы керек.

2.Балиғатқа жеткен болуы керек. Егер құл немесе балиғатқа жетпеген болса, екеуіне рұқсат берілген болуы тиіс.

3.Ақылды жас бала.

4.Құл. Бұл екеуіне қпамқорлыққа алынған болуы шарт. Яғни, билігі өкіл қылушының разылығына байланысты болады. Ақылды жас бала мен құл қаржылай жұмыстарда жұмыс тарда өкіл болуы мүмкін, бірақ, билікте толық иелік ете алмайды. Сол үшінде шартнамаға сай барша құқықтар екеуін өкіл қылушы адамға қайтады. Өкіл қылу өкіл қылушы өзі амалға асыратын келісім шарттарда және дауласудағы әр-бір құқықта оны (құқын) толық беру және алуда дұрыс болады. Өш алу шегінде өкіл етушінің жоғында ғана болады. Яғни, өш алуда өкілдің өзі болса өзі алады. Оның өкілі алуы дұрыс болмайды. Демек, өкіл сату, сатып алу, жалға беру, неке, талақ, хулуъ (шешім) сулх (келісім) уақытша пайдалануға беру және алу, хиба, садақа, аманатқа қою, кепіл дікке қою және алу, қарыз беру және алу сияқты жұмыстарда өкіл қылушы болсада, болмасада, іс алып ару жәйіз болады. Сату, сатып алу, ижара және сулхта мойынға алумен құқықтар өкәлге қайтады. Сүйтіп, ол сатыл ған затты тапсырады, қабылдайды және сатыл- ған заттың бағасын алады. Сатып алған заттың бағасы оның мойнына түседі. Ол ақы талап етуде, нұқсан және сатып алған заттың шуфъасында (көршщінің басқаға қарағанда сатып алуға басымшылық құқығы), егер қолында тұрған болса дауласады. Әуел бастан –ақ өкіл қылушыға мүлік берік болады. Өкілдің алып барған жұмысы себебті, оған емес,өкіл қылу- шыға мүлік берік болады.Әуелі өкілге берік болып, кейін өкіл қылушыға өтпейді. Өкілдің туысы оны сатып алуымен азат болмайды.







Практикалық сабақтың жоспары №30

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Өкілідіктің бұзылуы.

Оқыту әдісі: Түсіндіру, топтық жұмыс

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Оның шарты өкіл етуші оған иелік етуі және өкіл оны түсінуі және ниет етуі екендігін түсіндіру, білімге деген ынталарын ояту

Дамытушылық: Өкілдік қандай жағдайларда бұзылатыңдығың біледі, өкілдіктің бұзылуы жайында ислам дінінің көз қараста болу керектігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Өкілдік келісімі деген не?

Шарттары қанша?

Және қандай шарттары бар?

Кімдерді өкіл қылу мүмкін болады?

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Өкілдік жарамсыз болады, егерде оны, затына қатынасы бойынша анық емес едәуір кеңістікпен қалдырылса. Егерде өкілді тағайындай келе сенім беруші жалпы түрде заттардың көбісінде қолданылатын сөздерді пайдаланатын болса, мәселен айуан немесе бірнеше түрлі түсінікпен айтылатын сөз болса, мәселен сыйлық, онда бұл жағдайда өкілді тағайындау жарамсыз болып табылады. Ең болмағанда сенім беруші бағаны атай келе, әртүрлі заттардың бір бағада алынғаны белгілі болса, жәнеде сенім берушінің заттың қандай түрін иемденгісі келетіні жайлы білу белгісіз.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Өкілдік қандай жағдайда жарамсыз болады?

Сыйлықта өкілдік бола ма?

Құлды сатып алған уақытта өкілдік ету жарамды бола ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________









Өкілдіктің бұзылуы

Өкілдік жарамсыз болады, егерде оны, затына қатынасы бойынша анық емес едәуір кеңістікпен қалдырылса. Егерде өкілді тағайындай келе сенім беруші жалпы түрде заттардың көбісінде қолданылатын сөздерді пайдаланатын болса, мәселен айуан немесе бірнеше түрлі түсінікпен айтылатын сөз болса, мәселен сыйлық, онда бұл жағдайда өкілді тағайындау жарамсыз болып табылады. Ең болмағанда сенім беруші бағаны атай келе, әртүрлі заттардың бір бағада алынғаны белгілі болса, жәнеде сенім берушінің заттың қандай түрін иемденгісі келетіні жайлы білу белгісіз.

Сол үшін бұл жағдайда анық емес едәуір дәреже себебінен өкілдіктің белгілі бір орны болмайды. Бірдей негізде егерде қолданылған сөз бірнеше түрде пайдаланылатын болса, онда өкілдік жарамсыз, егерде сенім беруші бағаны белгілемесе немесе оның сапасы жақын арада белгіленбесе онда оның түрі анықталмайды. Егерде ол бағасын көрсетіп, сапасын анықтайтын болса, онда өкілдік жарамды, өйткені бағаны белгілеуде оның түрін анықтауда өкілдік болмысына кедергі болмайтын мағынасыз, анық болып есептелетін сапаның анық еместігін ғана көрсетеді.

Осылайша егерде кімде-кім « еркек немесе әйел құлды» сатып алу кезінде өзінің өкілі ретінде басқа біреуді тағайындайтын болса, онда өкілдік жарамсыз, өйткені бұл айтылған сөздер түрдің толық массасында қолданылады. Егерде оның жеке түрлерін (мысалы, турка, абиссимка, индисса немесе аралас туыстықтары) атаған болса, онда мұндай тағайындау жарамды болады. Бірдей негізде тағайындау жарамды болады, егерде тек қана баға белгіленсе, немесе басқа жағдайда анық еместіктің мәнсіз дәрежесі қалып қойса. «Жамиус-сағирде» былай делінеді: егерде кімде-кім оған киім, жануар немесе үй сатып алып бергенін қаласа, онда өкілдік үлкен анық еместіктің салдарынан жарамсыз, мәселен, «даба» сөзі жер бетінде қозғалып жүретін кез келген жануарды айтады, ал қарапайым мағынада ол ал, есек немесе қашырды білдіреді: бірдей негізде ең бағалы жібек матадан бастап сүйкімсіз қағаздармен аяқтай келе олардың түрлерінің көптігінде қолданылатын киім бұл тектік түсініктеме. (үй) сөзі құрылыс жұмыстарында пайдаланылады, бір-бірінен едәуір ерекше түрі бар түрлі себептердің салдарынан құқықтармен жеңілдіктер саны көрсетіледі.





Практикалық сабақтың жоспары №31

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б



Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Серіктіктің түрлері.

Оқыту әдісі: Жұптық жұмыс, түсіндіру

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге серіктік жайында ақпарат беру, және оның түрлерін атап ашықтап түсіндіру

Дамытушылық: Серіктіктің түрлерін біле отырып, оны ажыратады, оның шарттарын біліп, амал етеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

өкілдік қандай жағдайда жарамсыз болады?

Сыйлықта өкілдік бола ма?

Құлды сатып алған уақытта өкілдік ету жарамды бола ма?

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Серіктік екі түрлі болады:

1.Мүлік серіктестігі. Мұнда екі (және одан артық) кісі бір нәрсеге ие болады.

Осы иелік мұра, сауда, сыйлық, садақа, өсиет, малын қосып жіберу сияқты істермен болады.

Олардан әр-бірі өз серігінің малына жат болады. Бірі екіншісінің рұқсатынсыз серігінің малына билік ете алмайды. Бірақ, өзінің үлесіне билік қылса болады. Малды араластырып жіберсе, серігінің рұқсатынсыз мүлде жұмсай алмайды.

2.Шартнама серіктестігі. Бұның рүкіні ийжаб және қабыл.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Серіктестіктің қандай түрлері бар?

Шартнама серіктестігі қаншаға бөлінеді?

Мүлік серіктестігі қалай жүзеге асады?

Шартнама серіктестігі қалай жүзеге асады?

Шартнама серіктестігінің қандай түрлері бар?

Мафуада серіктестігі дегеніміз не?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________







Практикалық сабақтың жоспары №32

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Инан серіктестігі

Оқыту әдісі: Баяндау, топтық жұмыс

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шәкірттерге инан серіктестігі жайында толық ақпарат беріп оны ашықтап, қаншаға бөлінетігдігін және оның ішінде Инан серіктестігі жайында түсіндіру

Дамытушылық: Инан серіктестігі жайында біледі, оның қалай жүзеге асатындығын түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Серіктестіктің қандай түрлері бар?

Шартнама серіктестігі қаншаға бөлінеді?

Мүлік серіктестігі қалай жүзеге асады?

Шартнама серіктестігі қалай жүзеге асады?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Инан барша сауда және оның түрлерінде болады. Ол бірінің кейбір малымен екіншісінің артықша малымен, сондай-ақ, екеуінің малы тең болса да, пайдада айырмашылық болуымен де бола береді. (немесе малда айырмашылық болса да пайдаға тең серіктік негізінде бола береді.

Бірінің малы дирхам, екіншісінікі динар болсада, малдарын араластырмасада, бола береді. Әр-бірі өзінің сатып алған затына жауапты болады, басқаға емес. Егер өз малынан өтеген болса, есесін серігінен қайтарып алады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Серіктестіктің қанша түрі бар?

Соның ішінде инан серіктестігі дегеніміз не?

Жұмысшылар серіктестігі деген не?

Ужух серіктестігі деген не?


V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:________________________






Инан серіктестігі

Инан барша сауда және оның түрлерінде болады. Ол бірінің кейбір малымен екіншісінің артықша малымен, сондай-ақ, екеуінің малы тең болса да, пайдада айырмашылық болуымен де бола береді. (немесе малда айырмашылық болса да пайдаға тең серіктік негізінде бола береді.Бірінің малы дирхам, екіншісінікі динар болсада, малдарын араластырмасада, бола береді. Әр-бірі өзінің сатып алған затына жауапты болады, басқаға емес. Егер өз малынан өтеген болса, есесін серігінен қайтарып алады. Екеуі (мууафаза мен инан) тек екі нақд (алтын мен күміс), кеңінен тараған ақша немесе шикі (өңделмеген) алтын, күміс екеуі егер адамдардаң қолданысында болса дұрыс болады.Серіктестің немесе екеуінен бірінің сатып алудан бұрын опат болуы серіктестікті бұзады. Мал араластырудан алдын опат болса, 0айсы б3р3н34 0олында болсада –з иес0айсы б3р3н34 0олында болсада өз иеснің мойныныда болады. Муафада мен Инан серіктігіндегі серіктердің әр-бірі малды саудаға беруі, уадиъаға қоюуы, музарабаға беруі мүмкін. Сондай-ақ, өкіл қылу, қолындағы малды аманатқа қою құқы бар.

Жұмысшылар серіктестігі

3. санайъ және тақаббул серіктестігі. Мұнда екі тігінші немесе бір тігінші бір бояушы секілді екі өнеркәсіп серік болады. Және істі араларындағы бөлінетін ақыға қабыл қылады. Бұл серіктестік істі тең екіге бөлу, ақыны үшке бөлу шартымен болсада дұрыс болады. Өйткені, олардың атқарып жатқан жұмыстың мәні түрлі болуы мүмкін. Олардан бірі қабыл қылған іс екіншісінеде уәжіп болады. Және жұмыс ақысын талап қыла алады. Жұмыс ақысын екіншісіне берсе де болады. Егер біреуі істесе де пайда екуіеің арасында болады.

Ужух серіктестігі

«ужух» сөзінің мағынасы «жүздер» дегенді білдіреді. Бұл серіктестің неге олай аталуын келесі дәріптен біліп аламыз.

4. Ужух серіктестігі: Онда екі кісі малсыз уажхты (жүзді) ортаға қойып серіктікке зат сатып алып, оны сатады. Және сол тәрізде пайда көреді. Олар жүздерін төмен салып іс көргендері үшін де серіктестіктері «ужух серіктестігі» деп аталған.

Бұл серіктестік муафаза жолымен де дұрыс болады. Тіркеусіз болса, инан серіктестігі болады. Олардан әр-бірі екіншісіне өкіл болады. Егер сауданы тең жарты немесе үштен бір қылған болса, пайда да сол түрде бөлінеді.



Практикалық сабақтың жоспары №33

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Екі серіктің зекет шығаруы.

Оқыту әдісі: Жұптық жұмыс, ой толғау

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Сабақ барысында екі серіктің зекет шығару жайында түсіндіру, сол жайында білімдерін жетілдіру

Дамытушылық: Екі серіктің қандай жағдайда зекет шығару керектігін біледі, Құран, сүннет және ижмағтан дәлел келтіре алады

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

Серіктестіктің қанша түрі бар?

Соның ішінде инан серіктестігі дегеніміз не?

Жұмысшылар серіктестігі деген не?

Ужух серіктестігі деген не?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Екі серіктің зекет шығаруы

Серіктердің бірі екіншісінің малынан оның рұқсатынсыз зекет бермейді. Егер әр-бірі рұқсат берсе және екуіде кеппе-кет берсе, екіншісі біріншісіне төлейді. Ал,егер екеуі бір уақытта берсе, әр-бірі басқасының үлесін береді. Ол, пайданы бөлу мақсатында бір жақтан, ақша екінші жақтан қызметпен серік болу келісім шарты. «Музараба» «жер жүзінде жүру» деген мағынаны аңғартады. Себебі, бұл істі жүргізуші жер жүзінде талапты кәсіп қылып жүреді. Музарабада ақша бір жақтан, қызмет екінші жақтан болады. Малдың иесі жұмысшы мен келісіп малды оған береді. Түскен пайда келісімге қарай бөлінеді. Зияны малдың иесіне болады. Жұмысшы болса, тек қызметінен зиян корген болады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Серіктердің бірі екіншісінің малынан оның рұқсатынсыз зекет берме ала ма? Неліктен? Түскен пайда қалай бөлінеді?

Жұмысшы болған жағдайда ше?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________





Екі серіктің зекет шығаруы

Серіктердің бірі екіншісінің малынан оның рұқсатынсыз зекет бермейді. Егер әр-бірі рұқсат берсе және екуіде кеппе-кет берсе, екіншісі біріншісіне төлейді. Ал,егер екеуі бір уақытта берсе, әр-бірі басқасының үлесін береді.

Мудараба кітабы

Ол, пайданы бөлу мақсатында бір жақтан, ақша екінші жақтан қызметпен серік болу келісім шарты. «Музараба» «жер жүзінде жүру» деген мағынаны аңғартады. Себебі, бұл істі жүргізуші жер жүзінде талапты кәсіп қылып жүреді. Музарабада ақша бір жақтан, қызмет екінші жақтан болады. Малдың иесі жұмысшы мен келісіп малды оған береді. Түскен пайда келісімге қарай бөлінеді. Зияны малдың иесіне болады. Жұмысшы болса, тек қызметінен зиян корген болады.

Музараба Құран, Сүннет, Ижмаъ, Қияспен тұрақталған.

Бұл жайында Алла Тағала муззаммил сүресінде:

واخرون يضربون فى الارض يبتغون من فضل الله

«Басқалар жер жүзінде жүріп, Алланың мархеметін іздейтінін,(біледі)»

عن ابن عباس رضي الله عنهما انه قال꞉ كان سيدنا العباس بن عبد المطلب اذا دفع المال مضاربة اشترط علي صاحبه ان لا يسلك به بحرا و لا ينزل به واديا و لا يشتري به دابة ذات كبد رطبة فان فعل ذلك ضمن فبلغ شرطه رسول الله صلي الله عليه و سلم فاجاز رواه الطبراني.

Имам Табаронийдан жеткен риуаятта Абдуллаһ ибн Аббас р.а төмендегілерді айтқан:

«Аббас ибн Абдулмутталиб малды музараба үшін берсе, оны теңізде алып жүрмеуді, онымен ойпатқа түспеуді, және оған хайуан сатып алмауды шарт қылатын, оларды жасаса, төлеп беруін айтатын еді. Оның шарттары Алланың елшісіне (с.а.у) жеткен кезде, руқсат берді».

عن صالح بن صهيب عن ابيه قال: قال رسول الله صلي الله عليه وسلم : ثلاث فيهن البركة: البيع الي اجل, والمقارضة, و اخلاط البر بالشعير للبيت لا للبيع . رواه ابن ماجة .

Солих ибн Сухайбдан, ол әкесінен р.а жеткен риуаятта айтылады:

«Алла елшісі саллаллоһу алайһи уасаллам:

Үш нәрседе береке бар: Бағасын кейін беру шартымен сатуда, сауда малдарын алмастыруда және сату үшін емес, үй үшін бидай мен арпаны араластыруда»,-деген».



Практикалық сабақтың жоспары №34

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Пайданы бөлу мақсатында бір жақтан ақша, екінші жақтан қызметпен серік болу (мудараба).

Оқыту әдісі: Түсіндіру, сұрақ жауап

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шәкірттерге пайданы бөлу мақсатында бір жақтан ақша, екінші жақтан қызметпен серік болу (мудараба) жайында түсіндіру, білімдерін жетілдіру

Дамытушылық: Музараба Құран, Сүннет, Ижмаъ, Қияспен тұрақталғанын біледі, ол жайында дәләлдер келтіре отырып, амал етеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

Серіктердің бірі екіншісінің малынан оның рұқсатынсыз зекет берме ала ма? Неліктен? Түскен пайда қалай бөлінеді?

Жұмысшы болған жағдайда ше?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

Ол, пайданы бөлу мақсатында бір жақтан, ақша екінші жақтан қызметпен серік болу келісім шарты. «Музараба» «жер жүзінде жүру» деген мағынаны аңғартады. Себебі, бұл істі жүргізуші жер жүзінде талапты кәсіп қылып жүреді. Музарабада ақша бір жақтан, қызмет екінші жақтан болады. Малдың иесі жұмысшы мен келісіп малды оған береді. Түскен пайда келісімге қарай бөлінеді. Зияны малдың иесіне болады. Жұмысшы болса, тек қызметінен зиян корген болады.

Музараба Құран, Сүннет, Ижмаъ, Қияспен тұрақталған.

Бұл жайында Алла Тағала муззаммил сүресінде:

واخرون يضربون فى الارض يبتغون من فضل الله

«Басқалар жер жүзінде жүріп, Алланың мархеметін іздейтінін,(біледі)»


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

мудороба дегеніміз не?

Ол жайында Құранда не деп келеді?

Дәлелдер келтір. Оның үкімі қандай?

Түскен пайда қалай бөлінеді?

Қандай жағдайда қарыз болып қалады?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:___________



Практикалық сабақтың жоспары №35

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Мудараба шарттары

Оқыту әдісі: Баяндау, топтық жұмыс

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Шәкірттерге музараба шартары туралы толық ақпарат беріп оны ашықтап түсіндіру

Дамытушылық: Музарабаттың келісім шарттары заңды екендігін біледі, заң тілінде музарабат дегенде серіктестіктің келісім шарты екендігін түсінед

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы
















Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):

Сұрақтар:

мудороба дегеніміз не?

Ол жайында Құранда не деп келеді?

Дәлелдер келтір. Оның үкімі қандай?

Түскен пайда қалай бөлінеді?

Қандай жағдайда қарыз болып қалады?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

«Музарабат» сөзі «зирриб» деген сөзден пайда болып, «жермен жүру» деген мағынаны білдіреді. Заң тілінде музарабат дегенде серіктестіктің келісім шартын түсінеміз, оның бір жағы (әсіресе меншік иесі) капиталды ұсыну салдарынан пайдаға құқық алады және раббил мал немесе капиталдық меншік иесі (райси - мал деп аталады), ал басқа жағы еңбек ісіне салынатын себеп бойынша табысқа құқық алады және музариб (немесе қайраткер) деп аталады.


ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

музариб деген кім?

Музарабаның шарттары занды бола ала ма?

Музарабат келісім шарты табысқа қатыспайынша анықталма ма?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________







Мудараба шарттары

«Музарабат» сөзі «зирриб» деген сөзден пайда болып, «жермен жүру» деген мағынаны білдіреді. Заң тілінде музарабат дегенде серіктестіктің келісім шартын түсінеміз, оның бір жағы (әсіресе меншік иесі) капиталды ұсыну салдарынан пайдаға құқық алады және раббил мал немесе капиталдық меншік иесі (райси - мал деп аталады), ал басқа жағы еңбек ісіне салынатын себеп бойынша табысқа құқық алады және музариб (немесе қайраткер) деп аталады.

Табысқа қатысу осы келісім шарттың маңызды керек жарағы болып табылады. Сондықтан музарабат келісім шарты табысқа қатыспайынша анықталмайды, немесе егер барлық табыс капиталдың меншікті иесінің пайдасына түскен болса, онда осындай келісім шарт бизоат болып есептелелді, ал егерде барлық табыс тікелей қайраткердің пайдасына айтылған болса, онда біз заиммен істес боламыз.

Музарабаттың келісім шарттары заңды. Музарабаттың келісім шарттары қажеттілік бойынша заңмен жіберілген, немесе көбісі ондайды пайдалануда шебер, немесе болпашақта мүлікті иемденеді; басқалары керісінше, мүлікті иемденбей осы шеберлікке ие болады. Осыдан бай және кедей, шебер және шебер емес мүдделерін келістіру үшін осы келісім шарттарды жіберу қажеттілігі болып табылады. Көбісі оларды мақұлдап, Пайғамбардың қатысуымен осындай келісім шартқа кіреді.

Капитал қайраткердің қолындағы жүктен құралған. Капиталдың меншікті иесі қайраткерге не берсе де, осының барлығы жүк деп есептеледі, өйткені қайраткер серіктестікке қарызға алу немесе сатып алу ниетімен емес, меншік иесінің қалауы бойынша кіреді. Қайраткер пайдалануға қатысты меншік иесінің агенті болып табылады, өйткені ол оның бұйрығы бойынша осы қатынаста іс-әрекет етеді. Сондықтан қандай-да бір табыс иемделген, онда меншік иесі мен қайраткерлер жиынтық қатысушы болып табылады, өйткені табыс бір капиталдың және басқа еңбектің жиынтық іс-әрекетінің нәтижесі болып табылады. Музарабаның келісім шарттары серіктестіктің келісім шартының заты әсіресе (Әбу Ханифа бойынша) дирһамдар мен динарлар бола алады, сондай-ақ, (екі шәкірттің ілімі бойынша) көп таралған фалу серіктестік туралы бөлімді нақты түсіндіргендей тек капиталға қатысты жарамды болады. Сондықтан егер егерде капиталдың меншікті иесі мынадай тапсырыспен «осыны сатып, содан түскен бағаға қатысты музариб ретінде жаса» қозғалатын мүлікті біреуге берсе, онда музараба келісім шарты жарамды болар еді, өйткені ол қозғалатын мүлікке емес, оның бағасына жатады, онда осындай заты бар музарабаға қатысты жарамды болады.



Практикалық сабақтың жоспары №36

Топ

23-9-73

Дәрістің өткізілетін күні






Пән аты: Фиқһ мәтіні

Оқытушы: Сманова Б

Дәрісхана: №___

Дәрістің түрі: Практикалық сабақ

Дәрістің тақырыбы: Музарабаның бұзылуы

Оқыту әдісі: Талдау, топтық жұмыс

Дәрістің мақсаты:

Білімділік: Студенттерге музарабаның бұзылуын үйрете отырып оны бұзудың қандай жаман екендігін түсіндіру

Дамытушылық: .Музарабаның қалай бұзылатындығын біледі, егер келісім шарт жарамсыз болса, онда қайраткер табыстың орнына еңбегі үшін тиісті төлем алады ол берушінің балиғат жасына тоған ақыл есі түзу болу керектігін түсінеді

Тәрбиелік: Өз ойын тиянақты жеткізу, өзін ұстай білу, шариғат үкімдерін жеткізудегі жауапкершілікті сезінуге және әр бір атқарылған жұмысты тиянақты орындауға тәрбиелеу. Дәріске қолданылатын көрнекі құралдар: Тақта, сденттер, оқулықтар, сөздіктер.

Пәнаралық байланыстар:

1.Фиқһ,Құран

2.Сира,пайғамбарлар қиссасы

3.Ислам әдебі және ахлағы














Дәріс барысы


І. Ұйымдастыру кезеңі (5мин): Студенттермен сәлемдесу, дәрісхана тазалығын тексеру, студенттердң түгелдеу, студенттердің назарын сабаққа аударту,қызығушылықтарын ояту


ІІ. Студенттерді мына тақырып бойынша тексеру (25мин):


Сұрақтар:

музариб деген кім?

Музарабаның шарттары занды бола ала ма?

Музарабат келісім шарты табысқа қатыспайынша анықталма ма?


ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру жоспары (40мин):

: Егер музараба музараба келісім шарты жарамды болса, онда ол жалдану жарамсыз келісім шарты болып көрсетіледі,немесе капитал қатынасында қайраткер меншік иесі үшін қызмет етсе, онда айтылған оларға табыс оның еңбегі үшін төлемге тең келеді. Сондықтан музараба келісім шарты жарамсыз болып көрсетіледі, ал осындай жағдайда қайраткер оның еңбегіне тиісті тек сый ақыға ғана құқығы бар.

ІV. Жаңа сабақты бекіту (10мин):

Қандай жағдайда музараба жарамсыз болып көрсетіледі?

Узурпатор деген кім?

Әбу Юсуф пен Имам Мұхаммедтін көз қарастары қандай?

V. Сабақты қорытындылау және бағалау (5мин):

Оқушыларды сұрақ-жауап арқылы қорытындылап, тапсырмаларды орындау дәрежесіне қарай білімдерін бағалау.

VI. Үй тапсырмасы (5мин): Оқып түсінік айту.

Негізгі әдебиет: Мухтасар ал-Уиқоя, Убайдулла ибн Масьуд , Бейрут 2013 .

Қосымша: Ат-тасһил ад-дарури, Мухаммад Ғашиқ Иләһа әл-Барнә, Қарачи, 2013.Ислам ғылымхалы, М.Исаұлы, Қ.Жолдыбайұлы, Алматы, 2011.


Оқытушы:____________________________


Кафедра меңгерушісі :_____________________


Әдіскер:____________________









Мударабаның бұзылуы Егер келісім шарт жарамсыз болса, онда қайраткер табыстың орнына еңбегі үшін тиісті төлем алады. Егер музараба музараба келісім шарты жарамды болса, онда ол жалдану жарамсыз келісім шарты болып көрсетіледі, немесе капитал қатынасында қайраткер меншік иесі үшін қызмет етсе, онда айтылған оларға табыс оның еңбегі үшін төлемге тең келеді. Сондықтан музараба келісім шарты жарамсыз болып көрсетіледі, ал осындай жағдайда қайраткер оның еңбегіне тиісті тек сый ақыға ғана құқығы бар. Меншік иесінің бұйрығына қарсы келетін қайраткер узурпатор болып табылады. Егер қайраткер меншік иесінің бұйрығына қарсы келсе, ол узурпатор болып табылады. өйткені бөтен жекеменшікке қатысты нұсқаулар шектен шығады. Осыдан байқайтынымыз Музарабат келісім шартындағы шарттардың бірі мынада, меншік иесі мен қайраткердің табысы анықталмаған болса, яғни олардың біреуі дарагималардың белгілі саныны құқығы болмаса, немесе егер сол немесе басқа жақтың пайдасына дарагималардың белгілі соммасы айтылған болса, онда табысқа қатысты серіктестік олардың арасында өмір сүруін тоқтатар еді, өйткені мүмкін барлық табыс айтылған соммадан аспайды; сондай-ақ, екі жақта табысқа қатысушы бола алады. Сондықтан егерде бір жақтың бөлігіне 10 дарагим айтылған болса, қайраткер өзінің еңбегіне сай тиісті сый ақыға құқық алады, өйткені музарабат келісім шарты жарамсыз болады, өйткені барлық алынған табыс айтылған соммадан аспауы мүмкін, осындай жағдайда табыстағы серіктестік болмаған болар еді. Қайраткердің еңбегі үшін тиісті сый ақы алуға құқығы бар, себебі, оның еңбегінің мақсаты сый ақы алумен аяқталады, ал келісім шарт жарамсыздық салдарынан осындай сый ақыны алу мүмкіндігінен айырылған, сондықтан оған төлемді оның еңбегңне сай беру керек. Осы жағдайда алынған табысқа келер болсақ, онда ол меншік иесінің пайдасына түседі, немесе оның меншігінен пайда болғандығы болжанады.музарабат келісім шартының барлық жарамсыздық жағдайында заң осындай. Осыдан байқайтынымыз, Әбу Юсуфтың пікірінше, музараба келісім шарты жарамсыздық жағдайында еңбек үшін тиісті төлем айтылған соммадан аспайды. Керісінше имам Мухаммедтің пікірінше, серіктестік туралы бөлімде түсіндірілгендей айтылған соммадан тәуелсіз еңбекке сай келетінін беру керек. «Риуаят – Асылда» анықталғандай, егер келісім шарт жарамсыз болса, еңбегі үшін тиісті төлем берілуі тиіс, ең болмағанда ешқандай еңбегі табыс алынбайды, өйткені жалданушының табыс алу еңбекті орындау бойынша сый ақы алуға құқығы бар, ал осы жағдайда осындай шарттар біреуінің қолында бар болады. Әбу Юсуфтың пікірінше, музарабаның келісім шартымен аналогия бойынша осындай келісім шарт ұқсас болу салдарынан, жалданушыға қатынасыбойынша міндет-темелері жоқ.





Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
27 қараша
600
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі