Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Биофизика нені оқытады?

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

(Жаңа пәнмен таңыстыру)

Қоршаған ортамен танысу кезінде не себепті темір шеге суға батады, ал өте үлкен кемелер су бетінде жүзеді, не себепті күзгі жауыннан кейін кемпірқосақ болмайды, неге тұтылу кезінде Айдың түсі қара емес, қызыл болады деген сұрақтар мазалаған болар. Олай болса, бұл сұрақтарға физика ғылымы жауап береді.(Оқулықпен таңысу)

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Қазіргі уақытқа тән белгі жеке ілімдердің бір-бірімен әсерлесіп, кешенді түрде дамуы болып табылады. Әсіресе, физика әр түрлі сабақтас ілімдер мен өнеркәсіптің дамуына жоғары дәрежеде әсер етуде. Ғылыми - техникалық революция болып өтті. Жаратылыстану ғылымының барлық циклында физикалық әсер ету (өріс, ультрадыбыс, элементар бөлшектер) кеңінен қолданылуы нәтижесінде биофизика ілімі пайда болды. Биофизика ― тірі ағзаларға физикалық факторлардың әсерін зерттейді. Одан медициналық биофизика бөлініп шықты. Оның негізгі мақсаты ― қолданбалы медицинаның негізін қалау, медицинаның дәл ғылымдармен берік байланысын орнату болып табылады. Қоршаған ортаның физикалық және химиялық факторлардың бүлінушілік және терапевтік әсерлерінің биофизикалық негіздерін зерттеу, медициналық диагностиканың әдістерін жетілдіру және дәрілік препараттар іздеп табу - медициналық биофизиканың міндеті болып табылады.

Қазіргі кездегі медицина адамды емдейді және зерттейді, ол машиналар мен приборлардың сапасының, атқаратын қызметінің түрлерінің артуына әкелді. Кейбір инженерлік шешімдер организмдердің құрылысы мен әрекеттерін зерттеп, анализдеу арқылы дүниеге келді.

Космостың биология жасанды жер серіктерін, космос корабльдерін ұшыру арқылы пайда болып, дамиды.

Физика ― техника негізі, сонымен қатар физика биологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады және биологиялық объектілердің құрылысын, өмірін түсінуге көмектеседі. Барлық жаратылыстану ғылымдары физика заңдарын пайдаланады. Өсімдіктер, жануарлар, құстар, балықтар, адамдардың іс-әрекеттерін зерттеу көптеген физика заңдарының қолдану аясын ашты. Мысалы, көртышқанның дене құрылысын зерттеу инженерлерге жер қазатын машинаны құруға көмектесті, дельфиндер мен балықтарды зерттеу су асты кемелерін жетілдіруге әкелді. Лоенардо да Винчи құстардың ұшуын және олардың қанаттарының құрылысын зерттеп, осы идеяларды инженерлер ұшақтар, ракеталардың конструкциясында қолданды. Сөйтіп, тірі табиғат арасындағы байланыс жүзеге асты.

Физика ғылымы табиғаттану ғылымдарының бастауы десе де болғандай. Даму барысында тек өлі табиғатпен тұтас болғандықтан физиканың заңдары мен заңдылықтары тек сол өлі табиғатқа арналған, тек сол өлі табиғатты зерттейтін сияқты көрінеді. Сондықтан физикадан бөлініп шыққан техникалық физика, теориялық механика, құрылыс физикасы және т.б дегендерге онша таңданбаймыз. Алайда, соңғы жылдары, ғалымдардың назары биофизикаға ауып отыр. Оның басты себебі: табиғат заңдарының өлі табиғатқа да, тірі табиғақа да ортақ екенін білдіретін болса, екінші жағынан физиканың жетістіктерін биология мен медицинада кеңінен қолдану болып отыр.

Биофизика дегеніміз әр түрлі сатыдағы биологиялық жүйелерде болып жатқан физикалық және химиялық процестерді зерттейтін ғылым. Олай болса, биофизиканың зерттейтін обьектісі биологиялық материалдар, яғни тірі организмдер. Сондықтан физиканың өлі табиғат үшін ашылған заңдарын өзгеріссіз тірі организмге қолдануға болмайды . Оның себебі тірі организм –биологиялық жүйе, үнемі динамикалық қозғалыста болады және гетерогендік әртекті жүйе болып саналады. Атап айтқанда, биологиялық жүйе өзін-өзі басқаратын болғандықтан, бұған тән қасиеттер өлі табиғатта кездеспейді.

Биофизиканың ғылым болып қалыптасуына физика, химия, физиология, математика, биохимия тәрізді ғылымдардың негізінде дүниеге келген биофизиканың өз заңдылықтары, өз әдістері бар. Биофизиканың қалыптасуына атсалысушы ғалымдардың бірі профессор Б.Н Тарусовтың айтуы бойынша, биофизика дегеніміз - биологиялық жүйелердің физикалық химиясы және химиялық физикасы екен.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Тест орындайды

Кесте толтырады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Қозғалыс және күш. Ауырлық күші. Үйкеліс күші және ағзадағы кедергі.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

1) Әр түрлі жануарлар қозғалысының жылдамдығы: ұлу - 1,5 м/сағ, тасбақа – 70 м/сағ, шыбын – 5 м/с , жаяу жүргінші 1,5м/с немесе 5 км/сағ, жылқы 30 км/сағ, тазы ит – 90 км/сағ, түйеқұс – 120 км/сағ, гепард – 110 км/сағ, антилопа – 95 км/сағ, қоян – 50-60 км/сағ, қасқыр – 45 км/сағ, кейбір балықтар – 4 км/сағ, семсер балық – 140 км/сағ. Жер бетіндегі ең ірі құс Африка страусы - биіктігі 2,75 м, ұзындығы 2 м, салмағы 75 кг. Ең ұсақ құс колибридің кейбір түрлерінің салмағы 2 г, қанаттарының аумағы 3,5 см. Балықтар қозғалысының жылдамдығы:

1. Ұлу қозғалысының жылдамдығы 0,9 мм/с. Осы жылдамдықты см/мин және м/сағатпен көрсет.

2. Бүркіт жемісіне қарай 300 км/сағ жылдамдықпен құлайды. Ол 5 секундта қандай жол жүреді?

Кит салмағы 70000 кг, піл – 4000 кг, үйректұмсық - 2000 кг, өгіз - 1200 кг, аю- 400 кг, шошқа – 200 кг, адам - 70 кг, қасқыр - 40 кг. Проблемалық тапсырма бойынша мүмкін болатын барлық физикалық шамаларды анықта.

4. Үйкеліс күші. Үйкелісті азайтуға арналған сұйықтықтар үнемі қою болады (май, қара май т.б). Сол сияқты жануарлар ағзасындағы сұйықтықтар да осындай. Ол суға қарағанда қою. Қан түтікшелерімен қозғалғанда ішкі үйкелістің әсерінен қарсылықты сезеді. Қан түтікшелері қанша жіңішке болса, қан қысымы да сонша төмендейді.

Буындардағы үйкелістің аздығы оның бетінің тегістігімен түсіндіріледі және сұйықтықтың үнемі бөлінуінен, дымқылданып тұрады. Тамақты жұтқанда мұндай рольді сілекей атқарады.

Бұлшық еттер мен сіңірлердің сүйекке үйкелуі арнайы сұйықтықтың бөлінуімен түсіндіріледі. Қозғалған кездегі кедергінің өзгеруіне суда жүзуші жануарлардың әр бағытта қозғалуын мысалға келтіруге болады. Мысалы, қаздар мен үйректердің жүзу жарғақтары ескектің ролін атқарады. Алға қозғалғанда жүзу жарғақтары артқа қарай қозғап үйрек суды еседі, ал артқа қозғалғанда саусақтарын жияды.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Кесте толтырады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Газдар мен сұйықтардың қысымы. Архимед күші.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Тірі ағзалар өміріндегі атмосфералық қысымның ролі. Салмағы 60 кг, бойы 160 см болатын адамның сыртқы ауданы 16,2 , оған атмосфералық қысым арқылы 160000 Н күш әсер етеді. Ағза осы үлкен әсерге қалай шыдайды? Бұл адам денесінің түтікшелерін толтырып тұрған сұйықтың қысымы сыртқы қысымды теңестіріп тұратындықтан мүмкін болады. Су астындағы тереңдікте болу мүмкіндігі де осыған байланысты. Ағзаны басқа деңгейге ауыстыру оның қызметінің бұзылуына әкеп соғады. Бұл белгілі бір ішкі және сыртқы қысымға лайықталған түтіктердің қабырғаларының өзгеріске ұшырауына әкеп соғады. Одан басқа қысымның өзгеруінен көптеген химиялық реакциялардың жылдамдығының өзгеруіне байланысты ағзадағы тепе-теңдік те өзгереді. Қысым артқанда дене сұйықтықтардың газдарды сіңіруі артады, ал қысым мен еріген газдардың бөлінуі артады. Қысымның төмендеуі тез жүргенде газдардың жылдам бөлінуі салдарынан қан қайнап кеткендей болады, бұл тамырлардың бітелуіне әкеп соғып, аяғы көп жағдайда өлімге әкеп соғады.

Сүңгушілердің су астында бола алатын тереңдігі 50 м төмен болмайтындығы осыған байланысты. Сүңгушілердің суда төмен түсуі мен жоғарылауы өте баяу жүруі тиіс, себебі газдардың бөлінуі бірден барлық қан айналу жүйесінде емес, өкпеде ғана жүруі тиіс.

2) Архимед күші. Суда тіршілік ететін тірі ағзалардың тығыздығы су тығыздығынан көп ерекшеленбейді, сондықтан олардың салмағы Архимед күшімен толықтай теңеседі. Осыған байланысты су жануарлары жердегі жануарлар сияқты үлкен скелетті қажет етпейді. Балықтардағы торсылдақтың ролі қызықты. Торсылдақты кеуде және басқа бұлшық еттердің жиырылуы арқылы қыса отырып, балық өз денесінің көлемін өзгертеді, сөйтіп өзінің қандай тереңдікте болуын реттейді.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі табиғат әлемінде ұшу. Тірі табиғаттағы реактивтік қозғалыс.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Леонардо да Винчи ұшу аппараттарын жасау жолдарын қарастырғанда құстардың ұшуын зерттеген. Аэродинамиканың негізін қалаған Н.Е.Жуковскийді де құстардың ұшуы қызықтырған.

Құстар қауырсыны - табиғат ғажайыбы. Құстарды жануарлар арасындағы нағыз ұшқыштар жасаған да осы қауырсындары болып табылады. Қауырсын жеңіл және мықты. Ол негізгі өзектен тұрады және одан 45° бұрышпен екі жағынан да параллель қауырсындар кетеді, олар да тармақталады. Осы нәзік жіпшелер өз ілмектері арқылы қалың тор құрап, құстардың денесін мықты жабынмен жауып тұрады. Құстардың скелеті де олардың ауада ұшуына байланысты ерекшеленген. Ұшу мықты раманы қажет ететіндіктен құстардың көптеген сүйектері өзара бірігіп кеткен. Кеудесінде, ұшу бұлшық еттері бекітілген сіңірлер жақсы дамыған. Дамыған кеуде бұлшық етінің массасы құстың жалпы массасының 15-30% құрайды. Ұшудың негізгі жағдайы салмақтың аз болуы. Құс кіші болған сайын оның қанат қағуы жиі болады. Колибри секундына 50-70 немесе 80 рет, көгершін 5-8 рет, аққұтан 2 рет, пеликан 1-3рет қанат қағады. Құстардың көпшілігін ұшақпен салыстыруға болады, ал калибри тікұшақты еске түсіреді. Тікұшақ ауада қозғалмай тұрғанда оның оның винті жерге параллель жазықтықта айналады, калибридің де қанаты дәл сондай. Тікұшақтар да калибри сияқты бірден тік көтеріледі.

ТІРІ ТАБИҒАТТАҒЫ РЕАКТИВТІК ҚОЗҒАЛЫС.

Кейбір жануарлар реактивті қозғалыс принципімен қозғалады. Мысалы, кальмарлар, сегізаяқтар, каракатицалар. Теңіз ескіш молюскасы (моллюск гребешок) қабықшасын бірден қысып, қабықшадан шыққан су ағынының реактивті күшін пайдаланып, алдыға қарай атылып қозғалады.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі табиғаттағы жай механизмдер.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Мысықтарда — қозғалмалы тырнақтары, балықтарда — арқа жүзбе қанаттарының тікендері, буынаяқтыларда – сыртқы қанқа сегменттері, қос жақтаулы моллюскаларда жақтауша  шеттері  рычагтың ролін атқарады.

Қаңқалардың рычагтық механизмдері күш пен жылдамдықты ұтуға негізделген. Әсіресе буынаяқты жәндіктерде жылдамдықты ұту табысты жүреді. Жануарлар мен адамда рычагтық  элементтер дененің әр бөліктерінде кездеседі, мысалы, жақта, аяқ-қолда. Бассүйек мысалында рычагтың тепе-теңдік жағдайын қарастырайық. Мұнда, рычагтың айналу осі О, бассүйектің бірінші омыртқамен байланысқан жерінен өтеді. Алдыңғы жақтан тірек нүктесінен салыстырмалы қысқа иінде бас салмағының күші R, арттан F күші – ол бұлшық еттер мен сіңірлердің тарту күші әсер етеді.

Өсімдіктерден шалғындық жалбызды мысалға алуға болады. Ұзындау аталық рычагтың ұзын иіні болып табылады. Оның ұшында тозаңқап орналасқан. Рычагтың қысқа иіні гүл аузына кіруді қадағалағандай. Насеком гүлге енгенде ол қысқа рычагтың иінін басады. Сол кезде ұзын иін тозаңқаппен насекомның арқасын ұрады да, тозаңдары төгіледі. Басқа гүлге қонып, насеком оның аналығын тозаңдандырады.

3. Топтық жұмыс.

1). Жан-жануарлардағы рычагтық механизмдерге қандай мысалдар келтіруге болады?

2).  Рычагтың тепе-теңдік жағдайына қандай мысал келтіруге болады?

3). Өсімдіктердегі  рычагтық механизмдерге мысал келтір.

4).  Рычагтық механизмдердің жетілдірілген түрлері өмірде қалай пайдаланылады?

4. Слайд: Техникадағы рычагтың қолданысы.

4. Үйге тапсырма: § 7-9 сынып физика қайталау.

Дидактикалық материалдар пакеті.

Төмендегі  сұрақтарды, есептерді талдау,  жауаптарды негіздей дәлелдеуге бағыттау.

1. Жазғы ыстық күннен кейін кешке ойпат жерде тұман түскенін көреміз, бұл құбылысты қалай түсіндіруге болады?

Жауабы: Кешке қарай жазғы ыстық күннен кейін ауаның температурасы 10-15˚C-ге төмендейді. Сол себепті ауадағы су буы қанығып, тұманданып жартылай суға айналады.

2. Неге қыста дем алғанда аузымыздан будың шыққанын байқаймыз, ал жазда ол байқалмайды?

Жауабы: дем алғанда аузымыздан шыққан будың температурасы бірқалыпты 36˚C-ға жуық, қыста бұл су буы шық нүктесінен төмен салқындайды. Ол қанығады да, жарым жартылай конденсацияланады, сондықтан тұманданғанын байқаймыз. Жазғы күндері бізді қоршаған ауаның температурасы шық нүктесінен жоғары, сондықтан тұман пайда болмайды.

3. Не себептен ыстық күні суға түскенде су ауадан гөрі салқын боп көрінеді, ал шыққанда керісінше болады?

Жауабы: Адам судан шыққанда оның денесінің жылуын су тамшылары алып буланады.

4. Неге температурасы бірдей судан гөрі бу қатты күйдіреді?

Жауабы: Бу конденсацияланғанда жылу бөлінеді, сол себептен бу қатты күйдіреді.

5. Суды қыздырмай қайнатуға бола ма?

Жауабы: Болады. Егер суды жабық ыдысқа құйып үстіндегі ауаны сиретсе және оның үстіндегі қысымы 15 мм сын.бағ. жуық болса су бөлме температурасында қайнайды.

6. Ас тез пісу үшін қайнап жатқан ыдыстың астындағы отты күшейткен дұрыс па?

Жауабы: Егер ыдыстағы барлық судың температурасы 100˚C-ға жетсе онда судың қайнауы бітпей, демек су түгел буға айналмай оның температурасы өзгермейді. Сондықтан отты күшейту мүлде пайдасыз. Бірақ берілген жылу ыдыстың  ішіндегі астың қайнауын бәсеңдетпейтіндей және оның сыртқа шығуын толықтыратындай болуы қажет.

7. Ағзадағы су буының парциал қысымы 14 кПа, температурасы 333 К. Ауаның абсолюттік ылғалдылығын анықтау керек.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі табиғат ағзаларындағы деформация.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Деформация (ағылш. deformation) — сыртқы күштер, температура, фазалық түрленуі және ылғалдылықтың т.б. әсерінен пішіні мен өлшемдерінің өзгеруі барысында дене бөлшектерінің орнын ауыстыруына алып келетін үдеріс.

Кернеуді арттырғанда деформация әсерінен дене толық бұзылуға алып келуі де мүмкін. Материалдардың деформацияға және әсер етуші күштерге төзімділігі олардың механикалық қасиеттерімен сипатталады. Қандай да бір деформация түріне ұшырауы оған әсер еткен күшпен сипатталады. Денеге әсер ететін күштердің сипатына қарай деформацияны келесі түрлерге жіктейді:

1. Созылу деформациясы;

2. Сығылу деформациясы;

3. Ығысу деформациясы (немесе кесу);

4. Бұрау деформациясы;

5. Майыстыру деформациясы.

Ең қарапайым деформация түрлері: созылу деформациясы, сығылу деформациясы және ығысу деформациясы (немесе кесу) болып табылады.

Деформация — өзара әрекеттесуші екі дененің жанасуы кезінде оларды құрайтын жеке бөліктері қозғалысқа келеді де, бұл денелердің пішіні мен өлшемі өзгереді. Мысалы, серіппе денеге әрекет ете отырып созылады, жұқа таяқша иіледі, қолдың бұлшық еттері қатаяды.

Дене пішінінің немесе өлшемдерінің өзгеруін деформация (латынша деформация - бүліну, бұзылу) деп атайды.

Деформация денелердің өзара әрекеттесуі кезінде жүзеге асатындықтан, өзара әрекеттесетін екі дене де деформацияланады. Мысалы, қолдың эспандерге әрекетін алайық.

Эспандерді созу кезінде қолдың Бұлшық еттері қатаяды (деформацияланады), эспандер де деформацияланады, яғни ол өз пішінін өзгертеді. Деформация пластикалық және серпімді болып бөлінеді.

Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін, дене өзінің бастапқы пішіні мен өлшемін өзгертетін болса, мұндай деформация пластикалық деп аталады.

Пластикалық деформациядан кейін дене өзінің жаңа пішіні мен өлшемін толығымен немесе жартылай сақтайды және ондай дене пластикалық дене деп аталады.Мысалы, пластилиннен немесе саздан көп күш түсірмей-ақ қандай да бір пішіндегі дене жасауға болады. Ал қолымыздың пластилинге әрекет етуі тоқтағаннан кейін ол өзінің жаңа пішінін сактайды.

Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін дененің бастапқы пішіні мен өлшемі қайтадан қалпына келетін болса, мындай деформация серпімді деп аталады.

Тәжірибелер деформациялаушы күшке қарама-қарсы бағытталған жаңадан бір күш пайда болатынын кәрсетеді. Бұл күш серпімділік күш деп аталады. Мысалы, допты тепкен кезде, ол өзінің пішінін өзгертеді, яғни деформацияланады. Серіппеге қандай да бір күшпен әрекет ете отырып, оны созуға емесе қысуға болады. Деформациялаушы күш тоқтағаннан кейін серпімділік күші денені бастапқы қалпына келтіреді. Сол сияқты ауа шарын үрлеуді тоқтатсақ, ол да бастапқы пішінін алады. Дененің деформациялануы артқан сайын бұл кезде пайда болатын серпімділік күші де артады. Ал түсірілген күштің шамасы белгілі бір шектен асқанда (әр түрлі материалдар үшін түрліше), денелер серпімділік қасиетін жоғалтып, ең соңында пластикалық сипат танытады.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі табиғат ағзаларындағы диффузия

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурстар

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Жылусыз тіршілік жоқ. Өте күшті ыстық пен суықтың тіршіліктің барлық түрін жойып жіберетіні белгілі. Бірақ кейбір өсімдіктердің дәндері мен ұрықтары едәуір салқынға шыдайды.

Жылы қанды организмдер – сүтқоректілер мен құстар – денесінің температурасы тұрақты болады, ол сыртқы ортаның температурасының өзгеруіне тәуелді емес дерліктей.

Мысалы, ақ құр өз денесінің 45⁰С температурасын тіпті 40 градустық аязда да сақтайды.

Салқын қанды жануарлар денесінің температуралары тұрақты болмайды, ол сыртқы температуралық жағдайға байланысты өзгеріп тұрады, бірақ қоршаған орта температурасынан жоғары болуы мүмкін. Мысалы, полюстік аймақтар мен биік таулы аудандарды мекендейтін жәндіктер қоңыр түсті болып келеді. Жәндіктердің қоңыр денесі күн сәулесін жақсы жұтады да, қоршап тұрған ауаға қарағанда, температурасы жоғарырақ болады.

Кейбір қос мекенділермен мен бауырымен жорғалаушылардың терісінің ішінде арнаулы пигментті клеткалары аз, терісінің түсі ақшыл, ол күн сәулесін жұтпайды дерліктей. Егер күн салқындай бастаса, клеткалары ұлғайып, бір-бірімен қабаттасады да, терісінің түсі бірден қоңырланады, сәуле энергиясын жұтуы артады, сондықтан жануардың денесі жылына бастайды.

Жылудың шығын болуы дененің бетіне пропорционал екендігі белгілі, сондықтан жануардың құлақтары, құйрықтары, табандары аумағының жылуды үнемдеуде маңызы зор. Мысалы, суық жерді мекендейтін жәндіктердің құлақтары жылы жерді мекендейтіндердікіне гөрі ылғи кіші болады.

Мәселен, арктика түлкілерінің құлақтары орташа климатта мекендейтін түлкілердікімен салыстырғанда кіші, ал бұлардың Сахара шөлінде тұратын туыстары – фенектің құлақ қалқаны өте үлкен болады. Оның құлақ қалқанында қан тамырларының жүйесі шоғырланған, ол фенектің миын салқындатып тұратын «радиатор» міндетін атқарады.

Жануарлар денесінде керекті температураны ұстап тұруда қорғаныш жамылғыларының (май қабаты, мамығы немесе жүні) маңызы үлкен.

Түйенің неге өркеші болатыны туралы сіздер ойландыңыздар ма? Егер түйенің бойындағы май қоры бүкіл денесіне бір қалыпты жайылған болса, майдың жылуды нашар өткізуінің салдарынан, қайнап тұрған шөл далада түйе салқындай алмай, ыстық өтіп өліп қалар еді. Керісінше, қалың май қабаты суық климатқа бейімделген – пингвин, ақ аю, тюлень және морждардың денесінде жылуды сақтауға көмектеседі. Олар мұздай судың ішінде сағаттап жүзіп жүре алады. Император пингвинінің барлық 35 кг массасына қыс таянған кезде жинайтын майының қоры 10 – 15 кг – ға жетеді.

Тері мен қауырсынның жылу өткізбейтін қасиетін жақсы білесіңдер. Олар жылуды нашар өткізіп қана қоймай (айналамыздағы ауаның жылу өткізгіштігі одан да нашар) олар конвекциялық ағынды ұстап қалады да, жылудың шығуын әлсіретеді. Жүнін қорбитып, қауырсындарын дүрдитіп жануарлар ауа қабатынан жамылғы жасайды, ол неғұрлым қалың болса, оның изоляциялаушы қасиеті соғұрлым көп болады. Мысалы, торғайлардың сыртқы түрі қыста және жазда қалай өзгеретінін бақылаңдар.

Жануарлар табанында түк болмайды, бірақ қар басса да табаны тоңбайды, өйткені қан ағымы температураны тұрақты етіп ұстап тұрады. Қан - өте жақсы жылу тасығыш; қанның 75 – 80 % - і судан тұрады – ал судың меншікті жылусыйымдылығы өте үлкен. Бірақта артериялық қан жануарлардың табандарына жеткен кезде ыстық болмауға тиіс (сырты ортаға берілетін жылу үлкейіп кетер еді). Екінші жағынан, табаннан ішкі органдарға келетін вена қаны салқын болмауға тиіс, әйтпесе бұл қанды қыздыруға көп жылу керек болар еді.

Табиғаттың өзі «жасаған» жануарлар денесінің қорғансыз жерлеріндегі жылуды қайта қалпына келтіру механизмдері адамның осы күнге әр түрлі жылу ауыстырғыштарда қолданып жүргендеріне ұқсайды. Дененің ішінен келе жатқан артериялық қанның жылуы, «мұздай» сумен немесе қармен түйіскен аяқтан келе жатқан веналық қанды жылытады. Осындай жылу ауысу тікелей қарама- қарсы ағып жатқан капилляр шоғында, веналармен артериялардың түйіскен жерінде болып жатады. Жануарлардың тұмсығы мен аяғының температурасы бірте- бірте төмендеп, қоршаған ортаның температурасына жақындайды.

Жоғарыда айтылған (және көптеген басқа да) бейімделушіліктердің арқасында өмір сүруге өте қолайсыз тәрізді болып көрінетін жағдайлардың өзін де де тіршілік жүріп жатады.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Капиллярлық құбылыс. Булану.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

• Бүгінгі сабақты меңгерген соң, физикалық дене мен зат түсінігін ажырата аласыздар; физикалық құбылыстарды ажыратасыздар.

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Капиллярлық құбылыстарды қарастырғанда оның биологиядағы ролін ерекше көрсетуге болады, себебі өсімдік және жануарлар ұлпаларында капиллярлы түтікшелердің саны өте жоғары. Ағзаның тыныс алуы мен қоректенуіне байланысты негізгі процестер барлық күрделі өмір химиясы диффузия құбылысымен тығыз байланыста болып, осы капиллярларда өтеді. Ағаштар діңі, өсімдіктер бұтақтары арқылы өте көп капиллярлы түтіктер өтеді,олар арқылы қоректік заттар ең жоғарыдағы жапырақтарға барады. Өсімдіктердің тамыр жүйесі де өте жіңішке жіпшелермен капиллярлармен аяқталады. Топырақтың өзі де тамырды қоректендіру көзі бола отырып, көптеген капиллярлы түтіктерден тұрады. Оның құрылысы мен өңделуіне байланысты су мен онда еріген заттар жылдам немесе баяу көтеріледі. Капиллярдағы сұйықтың көтерілу биіктігі оның диаметрі неғұрлым аз болса, соғұрлым жоғары. Осыдан топырақтың ылғал сақтауы үшін таптау керектігі, ал кептіру үшін қопару керек екендігі түсінікті.

Адам ағзасына байланысты мысалдар келтірейік. Адам аортасының көлденең кесіндісінің ауданы 8кв.см, ал барлық капиллярлардың көлденең кесіндісінің орташа ауданы мөлшермен 3200кв.см, яғни капиллярлар ауданы аорта ауданынан 400 есе үлкен. Осыған сәйкес, қан айналу жылдамдығы аортадан басталғанда 20см/секундтан 0,05см/секундта капиллярларда кемиді. Әрбір капиллярдың диаметрі адам шашының диаметрінен 50 есе кіші, ал ұзындығы 0,5мм-ден аз. Ересек адам денесінде 160млрд капилляр болады. Капиллярлардың жалпы ұзындығы 60-80мың км, жүрек бұлшықетінің көлденең кесіндісінің әрбір квадрат миллиметрінен 2000 капилляр өтеді. Жүрек тамыр жүйесінің моделі болып мықты қабырғалары бар тармақталған түтіктер жүйесі табылады. Тармақталған сайын түтіктердің жалпы қимасы артады да, сұйықтың жылдамдығы сәйкес түрде азаяды. Дегенмен, Тармақталу көптеген ұсақ каналдардан тұратындықтан, ішкі үйкеліс артады да сұйықтың қозғалысына жалпы кедергі өседі.

Турбина (латынша turbo-құйын) жұмыстық дененің ішкі энергиясын жұмысқа айналдырады, негізгі бөлшегі ротор, ол өте жылдам айналады. Ротор (латынша roto-айналамын), машиналардың айналатын бөлшектері.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі ағзалар үшін булану құбылысының ролі.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Заттың сұйық немесе қатты күйден газ тәріздес күйге (буға) ауысуын булану деп атайды. Әдетте булану дегеніміз сұйықтың газ тәріздес күйге өтуі. Қатты дененің сұйық күйге өтпей, тікелей буға айналуын сублимация деп атайды. Керісінше заттың будан сұйыққа айналуын, демек, сұйылуын, конденсация деп атайды.

Булану кезінде кинетикалық энергиясы жоғары сұйықтың молекулалары сұйық бетінен сыртқа қарай молекулалық тарту күштерін жеңіп шығады. Демек, буланған молекулалар молекулалық тарту күштеріне қарсы жұмыс істеуі қажет. Осының нәтижесінде сұйықта қалған молекулалардың орташа кинетикалық энергиясы төмендейді, сондықтан булануда сұйық суыйды. Осы салқындау булану жылуын анықтайды.

Буланумен қатар керісінше сұйылу (конденсация) процесі өтеді. Будың кейбір молекулалары қайтадан сұйыққа өтеді. Осы қарама-қарсы өтетін булану және конденсация процестері үздіксіз болады. Егер булану процесі конденсацияға қарағанда үдемелі болса, онда сұйық буланады. Егер конденсацияның қарқындылығы басым болса, онда сұйықтың мөлшері ұлғаяды. Сондықтан бірінші немесе екінші процесс басым болуы мүмкін немесе екеуі тепе-теңдікте болады. Тепе-теңдік тек қана будың белгілі бір тығыздығында орнығады. Бұл тығыздықты тепе-теңдік тығыздығы деп атайды. Тепе-теңдік күйде жабық ыдыста бірлік уақыт ішінде қанша молекула будан сұйыққа конденсацияланады. Осы кезде сұйық пен будың мөлшері тұрақты болады. Тығыздығы тепе-тең күйдегі буды қаныққан бу деп атайды. Сөйтіп, сұйық пен бу арасында динамикалық тепе-теңдік болады. Сонымен өз сұйығымен динамикалық тепе-теңдікте болатын буды қаныққан бу деп атайды. Белгілі температурада тығыздығы мен қысымы қаныққан будың тығыздығы мен қысымынан төмен буды қанықпаған бу деп атайды.

Қаныққан будың қысымы температура өскенде артады. Сұйық буланғанда суыйтынын айтқанбыз. Осының салдарынан тез ұшып кететін заттармен, мысалы эфирмен немесе спиртпен және т.б. денені сүрткенде оның қатты салқындағанын сеземіз. Бірақ беті ашық ыдыстағы су буланғанда оның температурасы төмендегенін байқамаймыз. Мұндай жағдайда сұйықтың температурасы тұрақты болатын себебі, ол қоршаған ортадан, ауадан, жылу алып тұрады. Сонымен сұйық буланғанда температурасы өзгермеу үшін, оған жылу берілуі қажет.

Булануға кері процесс - сұйылуда жылу бөлініп шығады.

Тұрақты температурада 1 кг сұйықты буға айналдыру немесе 1 кг буды сұйылту үшін қажет болатын жылу мөлшері бірдей. Мұндай жылу мөлшерін меншікті булану жылуы дейді. Ол Дж/кг-мен өлшенеді.

Сұйықтардың ішіндегі көпіршіктің тепе-теңдік күйін мына түрде жазуға болады:

Р_қан + m/М *RT/с =Р_атм + ρgh + 2σ/r

Мұндағы Р_қан =f(T) – көпіршік ішіндегі қаныққан будың қысымы, m/М *RT/V – көпіршік ішіндегі ауаның қысымы, Р_атм – атмосфералық қысым (сыртқы қысым), ρgh – көпіршік орналасқан деңгейдегі гидростатикаық қысым, 2σ/r – көпіршіктің иілген бетінің астындағы қысым. Көпіршік ыдыстың қабырғасына F күшінің әсерінен жабысып тұарады, бұл жағдайда F Архимед күшінен үлкен болуы шарт, демек F> ρgh мұндағы ρ – сұйықтың тығыздығы, V – көпіршіктің көлемі.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі ағзаларда энергиялардың сақталу және айналу заңдары.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар: «

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Р.Майер адам ағзасындағы құбылыстарды зерттеу кезінде оның назары тропикалық белдеудегі және қалыпты белдеулердегі адамдардың веналық қандарының түстеріндегі айырмашылықтарға түсті де, ағза мен қоршаған орта арасындағы температуралық айырмашылық қанның екі түрінің, яғни артериялық және веналық қандардың түсінің арасындағы айырмашылықпен сандық қатынаста болуға тиісті деген қорытындыға келді. Түстердегі бұл айырмашылық оттегін пайдаланудағы айырмашылықты көрсетеді, немесе ағзада өтіп жатқан жану процесінің өнімділігін көрсетеді. Майердің зерттеулерінің біразы өсімдіктер мен жануарлардағы энергетикалық процестерді анықтауға арналған. Майер тірі ағзалардағы механикалық және жылулық процестердің, жылулық эффектілердің оттегі мен қоректің сіңірілуі нәтижесінде жүретін химиялық процестердің нәтижесі деп есептеді. Ол өсімдік пен күн сәулесінің арасында сандық байланыстың бар екендігі жөнінде алғаш рет айтып, энергияның сақталу заңын фотосинтез процесімен байланыстырды.

Термодинамиканың бірінші заңының биология үшін шындығын тірі ағзаны сыртқы ортадан бөліп тастап, олардан бөлінген жылудың мөлшерін есептеп, оны ағзаның ішкі бөлігіндегі биохимиялық реакциялардың жылу эффектісімен салыстыру арқылы дәлелдеуге болады. Осы мақсатта 1780 жылы Лавуазье мен Лаплас теңіз шошқасын калориметрге орналастырып, бөлінген жылу мен көмірқышқыл газын есептеген. Бұдан соң тамақтану өнімдерін тікелей жағу арқылы бөлінген жылуды есептеген. Екі жағдайда да ұқсас нәтиже алынған. /Оқушылардың жинақтаған мәліметтерін тыңдау/.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Тірі ағзалардағы биотоктар.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар

• .

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Италья дәрігері Луиджи Гальвани егер басы алынған бақа денесіне электр кернеуін жіберсе, оның аяқтарында жиырылу пайда болатынын байқаған. Сөйтіп ол, бұлшық еттерге электр тогының әсер ететіндігін көрсеткен. Сондықтан оны электрофизиологияның әкесі деп орынды атайды. Гальвани аяқ табаны мен жүйке арасында кернеу айырмашылығы бар екендігін, яғни жануарларда электр тогы болатындығын болжады. Бұлшық еттің жиырылуын ол бақа ұлпасы металға жанасқан кезде пайда болған электр тогының әсерінен екендігін түсіндірді. Гальванидің отандасы Алессандро Вольта жүйке бұлшық ет препараты бұл тәжірибеде сезгіш гальванометрдің қызметін ғана атқаратындығын айтты. Гальвани өзінің жеңілісін мойындамады. Ол бұлшық еттің жиырылуы ешқандай металсыз ақ жануар тогы арқылы ақ жүзеге асатынын дәлелдемекші болды.

Оның ізін басушылардың бірінің осыны дәлелдеуге қолы жетті. Сөйтсе, жүйкені жаралаған бұлшық етке тастағанда электр тогы пайда болады екен. Осылайша, бүлінген бұлшық етпен сау бұлшық ет арасында пайда болатын электр тогы анықталды.(ток повреждения) Кейіннен жүйке мен бұлшық еттер жұмысы электр тогының генерациясынан пайда болатындығы анықталды. Осылайша тірі ағзаларда биотоктардың пайда болатыны анықталды. Қазіргі кезде оны осциллограф деп аталатын прибормен анықтап, зерттейді.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Жануарлардың нерв жүйесіндегі электрлік құбылыстар

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Ертедегі римдіктер, электрлік скаттар, өзінің қорегін қалай аулайтынын білген. Олар жемдерін қуаламайды, тығылған жерінен атылып шықпайды. Бірақ, скаттардың қасынан өтіп бара жатқан крабтар мен сегізаяқтар болса, олар электр разрядының әсерінен өледі. Скаттар «тірі электростанциялар» болып табылатындығы шындық. Сол кезден-ақ электрлік балықтар разрядын емдік мақсатта қолдану идеясы туды. Б.э.д 30 жыл бұрын-ақ Диаскорд подогра мен созылмалы бас ауруын электрлі жыланбалықпен жанастыру арқылы емдеді. ХІV ғасырдағы орыс қолжазбаларынан бұл емдеу тәсілі орыстарға да белгілі екендігі сипатталған. Онда жанастыру арқылы пайдаланылған емдік балықтар жөнінде баяндалады. Фарадейдің электрлік скатпен жасаған тәжірибесі бойынша бұл балықтың электрлік мүшесі арқылы бөлінген электр тогы химиялық немесе басқа көздерден алынған токпен бірдей екендігін дәлелдейді, бірақ бұл тірі жасуша әрекетінің нәтижесі көптеген балықтардың ерекше электрлік мүшелері, өзінше батареялары үлкен кернеу бөледі. Мысалы, Нілдің электр скаты – 350В, электрофорус жыланбалығы 500В кернеу тудырады. Ал, балықтың өзіне бұл үлкен кернеу ешқандай әсер етпейді. Міне, электризолляция құпиясы қайда жатыр! Ары қарай зерттеулер электрлік мүшелердің жиырылуға қабілетін жоғалтқан бұлшықеттерден тұратынын; бұлшық ет ұлпасы өткізгіш, ал біріктіргіш ұлпа изолятор болатындығын көрсеткен.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Жануарлардың нерв жүйесіндегі электрлік құбылыстар

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Ертедегі римдіктер, электрлік скаттар, өзінің қорегін қалай аулайтынын білген. Олар жемдерін қуаламайды, тығылған жерінен атылып шықпайды. Бірақ, скаттардың қасынан өтіп бара жатқан крабтар мен сегізаяқтар болса, олар электр разрядының әсерінен өледі. Скаттар «тірі электростанциялар» болып табылатындығы шындық. Сол кезден-ақ электрлік балықтар разрядын емдік мақсатта қолдану идеясы туды. Б.э.д 30 жыл бұрын-ақ Диаскорд подогра мен созылмалы бас ауруын электрлі жыланбалықпен жанастыру арқылы емдеді. ХІV ғасырдағы орыс қолжазбаларынан бұл емдеу тәсілі орыстарға да белгілі екендігі сипатталған. Онда жанастыру арқылы пайдаланылған емдік балықтар жөнінде баяндалады. Фарадейдің электрлік скатпен жасаған тәжірибесі бойынша бұл балықтың электрлік мүшесі арқылы бөлінген электр тогы химиялық немесе басқа көздерден алынған токпен бірдей екендігін дәлелдейді, бірақ бұл тірі жасуша әрекетінің нәтижесі көптеген балықтардың ерекше электрлік мүшелері, өзінше батареялары үлкен кернеу бөледі. Мысалы, Нілдің электр скаты – 350В, электрофорус жыланбалығы 500В кернеу тудырады. Ал, балықтың өзіне бұл үлкен кернеу ешқандай әсер етпейді. Міне, электризолляция құпиясы қайда жатыр! Ары қарай зерттеулер электрлік мүшелердің жиырылуға қабілетін жоғалтқан бұлшықеттерден тұратынын; бұлшық ет ұлпасы өткізгіш, ал біріктіргіш ұлпа изолятор болатындығын көрсеткен.

1. Жәндіктер мен өсімдіктердің клеткаларындағы, тканьдеріндағы және мүшелеріндегі жеке бөліктер арасында организмдегі зат алмасу процесімен байланысты биопотенциалдар деп аталатын қандай да бір потенциалдар айырымы пайда болды. Биопотенциалдың шамасы неге тең?

2. Қандай балықтар тірі электростанциялар деп аталады?

3. Электр тогының биологиялық әсері неге байланысты? Адам өміріне қауіпті ток күші неге тең?

4. Электр тогы адам денесінде қандай өзгерістер туғызады?

5. Үзілген жоғары кернеулі өткізгіштің жермен түйіскен жеріне жақын орында тек бір аяқпен тұруға ғана кеңес беріледі. Неліктен?

6. Адам денесінің қандай мүшелері маңайына магнит өрісін туғызады?

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Адамның дауыс аппараты. Адамның есту аппараты.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

Адамның дауыс аппараты өкпеден, дауыс сіңірлері бар өңештен және ауыз, мұрын қуыстарынан тұрады. Дауыс сіңірлері дауыс аппаратының дыбыс шығарушы болып табылады. Қалыпты тыныс алғанда олар бос және олардың арасында ауаның еркін өтуіне қажет кең қуыс қалады. Сөйлескенде дауыс сіңірлері бір-біріне жақындап, олардың ортасында дауыс қуысы деп аталатын жіңішке орын ғана қалады. Тыныс алғанда өкпеге өткен ауа осы қуыс арқылы жүргенде дауыс сіңірлері тербеледі және тербеліс жиілігі қысылмай байланысты өзгереді. Дыбыс қуысындағы пайда болған дыбыс толқындары барынша күрделі, алуан түрлі тондарды шығара алады. Ауыз және мұрын қуыстары резонторлар рөлін атқарады. Осы қуыстың формасы тіл, тістер, еріннің тиісінше қозғалысы мен өзгерте отрырып, біз дыбыс қуысынан шыққан дыбыс толқындарының кейбір тондарын өз қалауынша өзгертіп, қажет дыбысты шығара аламыз.

Дауыс сіңірлері ауыз қуысы мен жұтқыншақтың әр түрлі резонанс арқылы дауысты дыбыстарды шығарғанда барынша күшті тербеледі. Дауыссыз дыбыстарды жұмсақ таңдай, тілдің ұшы және еріннің әр түрлі бөлімдерінде еркін тербеліс болады. Бұл тербелістер өз алдына немесе дауыс сіңірлері шығарған дыбыстар қоспасымен қосыла отырып адам сөздерінің дауыссыз дыбыстарын жасайды. Адамның қалыпты сөйлеуі үшін октаваның 4-6 тоны жеткілікті. Ән айтқанда диапазон кеңірек болады.

Адамның дауыс аппараты

2) Адамның есту аппараты.

Құлақ – ерекше сезімтал мүше. Дауыс жиілігі аумағында (1500Гц) құлақ Вт/ күші бар дауысты да қабылдай алады. Құлақтың сезімталдығының арқасында өте ақырын дыбысты өте үлкен қашықтықтан ести аламыз. Мысалы, 75 адамнан тұратын симфониялық оркестр өте қатты ойнай отырып, барлығы 60 Вт кернеу шығара алады ол кәдімгі стол электр лампасының кернеуіне тең. Ал, кез-келген тыңдаушы концерт залының қай жерінде отырса да, оның дыбысын ажыратып, сүйсіне тыңдай алады.

Егер дауыс күші 10 Вт/ болса, дыбысты сезіну ауруға әкеліп соғады. Дыбыстың мұндай күші ауырту шегі деп аталады. Адамның есту аппараты дыбысты өткізу және дыбысты қабылдау бөлімдерінен тұрады. Дыбыс өткізуші бөлім: сыртқы дыбыс жолынан, дауыс жарғағынан және онымен байланысқан дауыс сүйектерінен құралып, олар ортаңғы құлақта орналасқан.

Ішкі құлақ немесе жарғақты лабиринт дыбыс қабылдаушы аппарат болып табылады. Олар күрделі формадағы сүйекті капсулада орналасқан.

Адамның дыбыс аппараты

Дауыстың тербелісін қалай көруге болады?

Өз дауысыңның тербелісін көру үшін мына құрал жабдықтар қажет:

Қатты қағаз, желім, қалбыр, ұзыншақ келген тік төртбұрышты әйнек.

Қалбырдың қақпағын ашқышпен қиып алып тастаймыз да, қатты қағаздан қалбырдың бетіне дәл келетіндей домалақ қылып қиып аламыз және оны қалбырдың бетіне желіммен жабыстырамыз. Қаңылтырдан жіңішке, ұзыншақ қылып қиямыз да, оның басын үшкір ине тәрізді қылып қиямыз. Бұл қағаздың бетіне басқа ұшынан қайырып жабыстырамыз. Қалбырдың екі жақ қабырғасынан (бүйірінен) кішкене домалақ кесеміз де оған жуандау келген сымды өткіземіз. Екі ұшты біріктіріп қысқыштың астына бастырып қоямыз. Ал әйнекті не істейміз? Ең бірінші май шам жағып, әйнекті күйдіреміз, ол қара түске айналу керек. Кепкеннен кейін, оны ағаштың үстіне қойып, қалбырға жапсырылған ине тәріздіні әйнекке тигізіп қойып, қалбырдың түбінен қатты айғайлаймыз (а-а-а немесе басқа сөзбен айқайлауға болады), сол кезде әлгі әйнекті жақындатқанда, басында айғайламай тұрғанда ол жер ұзын сызықша болып келеді, ал одан кейінгісі ирек – ирек пішінге айналады. Бұл біздің дауысымыздың тербелісі.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді

кесте

"______________"_________________2021 ж ________________Бекітемін

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні

Биофизика элменеттері

Күні:

Сыныбы

10 сынып

Сабақтың тақырыбы:

Жануарлар әлеміндегі дауыстар: балықтың биоакустикасы.

Сабақтың кезені/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Ресурс

Сабақтың басы

І. Ұйымдастыру кезеңі: танысу, түгендеу

Сабақтың ортасы

• Дәптерді ашып, бүгінгі күн мен сабақ тақырыбың жазыңыздар:

Ол үшін, жаңа тақырыппен таңысып, дәптерге қысқаша конспект жазындар

Оқу тапсырмаларың орындау:

) Құстардың дауыс аппараттары. Құстар мен адамның дауыс аппараттары үрлемелі «музыкалық» құралдар типіне жатады, олар дыбыс шыққан ауаның қозғалысы есебінен пайда болады. Әсіресе құстардың дауыс аппараттары ерекше қызықты. Мысалы, канарейканың сайрау қаттылығын адамдікімен салыстыруға болады, бірақ канарейканың массасы адам массасының 0,001 есе кем бөлігін құрайды. Құстарда екі кеңірдек болады: барлық сүтқоректілердікіндей жоғарғы және төменгі. Дауысты шығарғанда негізгі рольді әртүрлі құстардағы құрылысы әртүрлі және күрделі болып келетін төменгі кеңірдек атқарады. Онда вибратор немесе дыбыс көзі барлық сүтқоректілердегідей біреу емес, екеу немесе төртеу және олар бір-бірімен байланыссыз жұмыс істейді. Құстарда трохеяның төменгі бөлімінде екінші кеңірдектің пайда болуы, трохеяны күшті резонатор ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Көптеген құстарда трохея ұлғайып кеткен, ұзыннан және диаметрі жағынан ұлғайып кеткен. Көлемі жағынан әрбірінде байланыссыз дыбыс көзі бар, бронхылары да ұлғайған. Денені қозғай отырып және арнайы бұлшық-еттерін соза отырып, құс бұл резонатордың күрделі жүйесінің формасын белгілі дәрежеде өзгерте алады және осылайша өз дауысының жоғарлағанын тембрлік қасиеттерін басқара алады.

Дауыс аппараттарының құрылысының алуан түрлілігінің арқасында құстар шығаратын дыбыстар да алуан түрлі – төменгі басстан (қаз, үйрек, қарға), жоғары тонға дейін (қара торғай туыстастарына жататын әнші құстар).

Құстар дауыстарынан тіпті ультрадыбысты обертондар (50000 Гц дейінгі) да табылған. Кейбір құстар әні толығымен ультрадыбыстан тұрады. Кейбір құстар дыбыс шығару үшін басқа да «музыкалық құралды» пайдаланады: тұмсығы, табаны, қанаты тіпті құйрығын да. Тоқылдақ керемет «барабаншы», ол барабан ретінде жақсы кепкен ағаштың діңін пайдаланады.

Сүтқоректілердің дауыс аппараттары адамдікіне ұқсас.

Бақалар- өте қатты және әртүрлі дыбыс шығарады. Кейбірінің басының екі жағында орналасқан шар тәрізді дыбыс күшейткіші болады, ол қатты дыбыс шығарғанда ұлғайып, күшті резонатор бола алады.

Насекомдар дыбысы ұшқан кездегі қаннаттарының тербелістері арқылы шығады. Кейбір насекомдарда, мысалы шегірткелерде арнайы дыбыс шығарушы мүше кездеседі – артқы аяқтарында қанаттарының шетіне тиіп, олардың тербелісін туғызытын тісшелер орналасқан.

Дәптерлерін ашып, тақырыпты жазады

Жаңа тақырыппен танысып, дәптерге конспект жазады

Сабақтың соңы

Кері байланыс – оқушыларға сабақ бойынша сауалнама жүргізу.

Мұғалім кері байланысты Онлайн мектеп, Кунделік немесе басқа платформа арқылы жүргізеді