«А.Байтұрсынов атындағы №5 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің Физика пәні мұғалімі Тұрсынханова Балнұр Талғатқызы

Түркістан облысы, Жетісай ауданы, Жетісай қаласы

Физиканы оқыту кезінде физикалық экспериментті қолдану

Қазіргі кезде мектепте физикалық эксперименттің жүйесі белгілі бір жағдайларға байланысты болуы керек. Мысалы, оқу бағдарламасындағы оқыту мазмұнына; сабақтың түріне барлық оқушылармен бір мезгілде өтуіне; мектептегі физика кабинетінің жабдықталу тәуелділігіне байланысты болады. Сондыктан да физикалық экспериментті мұғалім мен оқушылардың іс-қимылдарына, мақсатына байланысты. Ягни, мектептегі оқу экспериментін көріп және жасау кезінде оқушылар ғылыми зерттеу әдіс туралы түсінік алады.

Қазіргі жаңа технологиянын аркасында физика саласында ашыла алмаган зерттеу жұмыстары, өзінің жақсы нәтижесін көрсетіп жатыр. Көптеген зерттеулер нақты дәлдікке ие болуда. Соңғы жылдары технологияның дамуы физикалық эксперименттің жақсы үдерісте дамып келе жатканын көрсетеді. Қазіргі таңда зерттеу жұмыстарын жүргізу жеңілдеді. Ол жаңа құрылғының пайда болуынан емес, ескі құрылғының өңделіп, заман талабына сай етіліп жасауында.

Мектептегі физика курсындағы эксперимент - бұл физика ғылымына тән, ғылыми зерттеу көрінісі. Физикалық экепериментті негізге алып, құбылыстарды окып уйрену - оқушылардың ғылыми көзқарасының қалыптасуын, физикалық заңдарды неғұрлым тереңірек меңгеруін, мектеп оқушыларының пәнді оқып-үйренуде кызыгушылығын арттыруға және өлшеу икемділіктері мен дағдыларын меңгеруге себін тигізеді.

Оку эксперименті ол арнаулы құрал - жабдықтардың көмегімен сабақта физикалық құбылысты немесе заңдылықты қайтадан көз алдына келу. Сондыктанда ол бір мезгілде білім берудің көзі, әрі оқыту әдісі және көрнекілігі болып табылады.

Сабақта тәжірибелерді демонстрациялау, олардың кейбіреулерін кино және теледидар, компьютер арқылы көрсету, оқушылардың зертханалық жұмыстар жасауы, мектептегі эксперименттік оқыту әдісінін негізі болып табылады.

Мектепте дұрыс ұйымдастырылған физика эксперименттерінің тәрбиелік мәні зор, ол оқушыларды алдына қойған мақсатқа жетуге, жұмыста ұқыптылыққа, қарастырып отырған құбылысты бақылауға және одан қорытынды шығаруға, оның негізгі белгілерін беліп ала білуге үйретеді. Окушыларға терең де нақты білім беру үшін, оларда практикалық дағдыларды қалыптастыру кезінде әртурлі оқу экспериментін қолданып, ауыстырып отыру кажет.

Физикалық экспериментті орындалу принципіне және мақсатына байланысты 2 топка бөлінеді. Демонстрациялық эксперимент және зертханалық эксперимент деп. Зертханалық эксперимент ішінара 4 топқа жіктеледі, олар: фронтал зертханалық жұмыстар мен бақылаулар; физикалық практикум; сабақтан тыс тәжірибелер мен бақылаулар; оқушылардың сыныпта орындайтын зертханалық жұмыстары.

Демонстрациялық эксперимент күрделі құрал - жабдықтар арқылы мұғалім оқушылардан 1-9 м ара қашықтықта, бүкіл сыныпқа арнап жасап көрсетілетін тәжірибе. Ол мұғалімнен өте жоғаргы шеберлік пен біліктілікті қажет етеді. Көрсететін демонстрациялардың тізімі бағдарламада физиканың бөліміне және әр сыныпқа арналып беріледі.

Құбылыстарды және заңдарды оқып үйренгенде оқушының ой-өрісіне мұғалімнің сезімен ұштастыра жасап, көрсететін демонстрациялық эксперимент физикалық ұғымдардың ойдағыдай қалыптасуындағы маңызды шарттардын бірі. Демонстрациялық эксперимент сабақтын ең негізгі элемент болып мұғалімнің әңгімесіне, әңгімелесуіне жаңа материалды түсіндірумен қоса жұреді.

Берілген такырыпқа физиканы оқыту әдістемесінде көптеген тәжірибелер бар .Осы тәжірибелерді қалай таңдауга болады? Таңдап алған тәжірибе алдынғы сабақта алынған тәжірибелерге логикалық түрде байланысқан болуы керек. Тәжірибенің саны аз және жаңа сабақты тусіндіруге немесе бекітуге, айтылғандарды қорытындылауға арналған болуы қажет. Мысалы: Архимед тәжірибесін көрсететін тәжірибелер өте көп, мұның ішіндегісінің ең қарапайым және кедергісіз жасалатыны архимед шелекпесімен жасалатын тәжрибе.

Демонстрациялық экспериментке қойылатын негізгі әдістемелікі талаптар. Оқушылар көрсетілген тәжірибені түсінуге дайын болу керек,яғни тәжірибені жасамас бұрын осы тәжрибенден оқушылар қандай құбылысты немесе заңдылықты түсіну керектігін алдын ала түсіндіріп берген жөн. Егерде тәжірибе күрделі болса, онда оны бірнеше бөлімдерге бөліп, әр бөлімнің мақсатын жеке-жеке түсіндірген дұрыс.

Демонстрациялық эксперимент сыныптағы барлық оқушыларға жақсы көрінуі тиіс. Эксперимент қанша жақсы болғанымен, оқушылар өздері көрмей тек мұғалімнің айтқанымен ғана білетін болса, ол тәжрибенің құны болмай қалады. Сондықтан демонстрациялық эксперимент жақсы көріну үшін әртурлі экран, тағандар немесе суды бояу арқылы көрсетуге болады. Мысалы: қатынас ыдыстарды көрсеткенде ішне құйылатын суды бояу арқылы көрсету.

Экспериментті өткізу шапшаңдығы. Экспериментті көрсету қарқыны материалды ауызша баяндау қарқынына оны оқушылардың қабылдау жылдамдығына сәйкес болуы керек. Erep тәжірибе оқушылардың қабылдап алғаннан гөрі шапшаңырақ өтсе, оны қайталаған жөн. Сонымен қатар бірге ұзак уакыт тәжірибені демонстрациялау оқушылар бақыланып отырған құбылысқа жоғалтады.

Демонстрацияға арналған тәжірибені түсіндіруді және қабылдауды жеңілдетеді. Тек өте қажет жағдайда алдын-ала құрастыруға болады. Мысалы: электр тізбектерін құрастырғанда.

Демонстрациялық Эксперимент түсінікті және айқын болуы тиіс, яғни бақыланып отырған нысана, зерттелетін құбылыс арқылы мүлтіксіз түсіндірілетін нұсқасын таңдау керек. Мысалы: жылу қабылдағыш арқылы көрсетілетін тәжірибе.

Экспериментке мүмкіндігінше мүдірмей жұмыс істейтін құрал-жабдықтарды бірнеше рет алдын- ала жасап көріп, таңдау керек.

Қауіпсіздік техникасына қойылатын талаптар Мұнда электрлік құрал-жабдықтармен, сәуле шығару және көздерімен, реактивтермен жұмыс істеген кезде қауіпсіздік шараларын күні бұрын мұқият ойластыру қажет.

Сонымен физика пәні үшін физикалық экперименттің алатын орны ерекше. Эксперимент зерттеушінің құрал-жабдықтар арқылы нысанаға немесе құбылысқа әсер ету арқылы зерттеуі. Физикада эксперимент белгілі бір мақсатта, біріншіден жаңадан мәліметтер алып, оны ары карай дамыту үшін, екіншіден белгілі теорияны растау үшін немесе теріске шыгару үшін жасайды. Эксперимент жасау арқылы жаңашылдыққа ұмтылуға болады, яғни жаңа бір туындының бастамасына алып келеді деп айтуға болады.Сондықтан оқушылардың қызығушылығын арттырудың бір жолы, сабақ барысында демонстрациялық эксперимент ұйымдастыру. Мысалы, 7 сынып физика курсының «Инерция» тақырыбына арналған демонстрациялық эксперименттер.

«Қалайша тиынды стаканға түсіруге болады?»

Үстел үстінде суы бар стакан. Стаканның бетінде карта. Карта үстінде

Тиын тұр. Тиынды колмен ұстамай қалайша стаканның ішіне түсіруге болады?

Картаны саусақпен жылдам, әрі бар күшпен шертіп қаламыз. Бұл кезде тиын жылдамдық алып үлгермейді, ягни жылдамдығын сақтау құбылысы-инерциянын әсерінен стакан ішіндегі суға туседі.

«Қалайша кағазды аламыз?»

Ұзын парақ кағаздын үстінде суы бар банка тұр. Банканы орнынан жылжытпай қалайша кағазды алуға болады?

Кагаз парагынын бір жақ шетінен ұстап, жылдам тартып қалу керек Инерцияның әсерінен банк пен оның ішіндегі су жылдамдық алып үлгермейді яғни қозғалыса түсіп үлгермейді

Міне, осылайша көптеген демонстрациялық экперимент көрсету арқылы сабақты тереңірек түсіндіруге болады. «Мың рет естігенше, бір рет көргенің артық» демекші, демонстрациялық эксперименттің физика сабағында алатын орны ерекше. Демонстрациялық экперименттің тиімді жасалады. Эксперимент жасалуы көп уакытты талап етпейді, қызықты әрі жылдам болады. Сондықтан сабақ өту барысында қолданған демонстрациялық экпериментерді жиі қолданған дұрыс деп ойлаймын.