11 сынып КГБ №10

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Фотосинтездің қараңғы кезеңі. Кальвин циклі. §8. Фотосинтездің қараңғы фазасы. Кальвин циклі

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Кальвин циклі: Фотосинтездің қараңғы кезеңін түсіну

Фотосинтездің қараңғы кезеңі, Кальвин циклі ретінде де белгілі, хлоропласттардың стромасында өтетін маңызды процесс болып табылады, мұнда көмірқышқыл газы АТФ және НАДФН-да жинақталған энергияны пайдаланып, глюкозаға айналады, бұл энергия жарыққа тәуелді реакциялар кезінде өндіріледі. Бұл циклде көміртектің фиксациясы, яғни көмірқышқыл газын бес-көміртекті қант рибулоза бисфосфаты (RuBP) молекуласына қосу, рибулоза бисфосфаты карбоксилаза/оттегімен (RuBisCO) катализаторлық әсерінің арқасында орын алады, нәтижесінде алты-көміртекті қосынды пайда болады, ол тез арада екі үш-көміртекті молекулаға, 3-фосфоглицерат (3-PGA) бөлінеді. Осы молекулалар одан әрі АТФ-мен фосфорланады және НАДФН-мен азаяды, нәтижесінде глицеральдегид-3-фосфат (G3P) түзіледі, ол глюкоза мен басқа көмірсуларды синтездеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Цикл жалғасады, өйткені кейбір G3P молекулалары RuBP-ті қайта қалпына келтіруге жұмсалады, бұл циклдің жалғасуына мүмкіндік береді, ал қалғандары глюкоза мен басқа да маңызды органикалық қосылыстардың түзілуіне үлес қосады, бұл Кальвин циклін экожүйелердегі энергия ағыны үшін маңызды етеді.

Кальвин цикліне байланысты мәтінге сұрақтар

1. Өмірмен байланысты сұрақ: Кальвин циклі фотосинтездің қай кезеңінде жүреді және оның экологиялық маңызы неде?

2. Көп таңдауы бар тапсырма: Кальвин циклінде қандай молекулалар көмірқышқыл газынан глюкозаға айналуға қатысады?
   a) АТФ
   b) НАДФН
   c) Рибулоза бисфосфаты (RuBP)
   d) Барлығы

3. Салыстыру тапсырмасы: Кальвин циклі мен жарыққа тәуелді реакциялар арасындағы негізгі айырмашылықтарды атап өтіңіз.

4. Сәйкестендіру тапсырмасы: Төмендегі терминдерді олардың анықтамаларымен сәйкестендіріңіз:
   a) RuBisCO
   b) G3P
   c) 3-PGA
   d) RuBP
   1) Глюкоза синтезі үшін пайдаланылатын үш-көміртекті молекула
   2) Бес-көміртекті қант, циклде көміртекті фиксирлеу үшін қажет
   3) Алты-көміртекті қосындының қалыптасуына қатысатын фермент
   4) Кальвин циклі арқылы өтетін үш-көміртекті молекула

5. Шындық немесе жалған тапсырмасы: Кальвин циклінде тек жарық реакцияларында өндірілген энергия ғана пайдаланылады. (Шындық немесе Жалған)

6. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Кальвин циклі бойынша процесс кезеңдерін дұрыс реттілікте орналастырыңыз:
   a) G3P түзілуі
   b) CO2 RuBP-пен қосылады
   c) 3-PGA пайда болады
   d) RuBP қалпына келтіріледі

7. Бір дұрыс жауабы бар тапсырмасы: Кальвин циклінің нәтижесінде қандай заттар синтезделеді?
   a) Оттегі
   b) Глюкоза
   c) АТФ
   d) Нәруыздар

8. Биологиялық диктант тапсырмасы: Кальвин циклінің басты мақсаты __ синтезі болып табылады.

9. Суреттегі бөлікті анықтау тапсырмасы: Кальвин цикліне байланысты диаграммада RuBP молекуласының рөлін көрсететін бөлікті анықтаңыз.

10. Көп таңдауы бар тапсырма: Кальвин циклінің маңызы неде?
    a) Энергияны сақтау
    b) Глюкозаны синтездеу
    c) Көмірқышқыл газын фиксирлеу
    d) Барлығы

Жауап кілті:

1. Кальвин циклі фотосинтездің қараңғы кезеңінде жүреді, экологиялық маңызы - экожүйелердегі энергия ағынын қолдау.

2. d) Барлығы

3. Кальвин циклі жарық реакцияларынан кейін жүреді, жарық реакциялары энергия өндіреді, ал Кальвин циклі оны пайдаланады.

4. a-3, b-1, c-4, d-2

5. Жалған

6. b, c, a, d

7. b) Глюкоза

8. Глюкоза

9. (Тек сұрау, жауап текстен тәуелді)

10. d) Барлығы

Жеке жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Фотосинтездің қараңғы кезеңі: Кальвин циклі жұмыс парағы

Фотосинтез - өсімдіктердегі маңызды процесс. Ол екі кезеңнен тұрады: жарық және қараңғы. Қараңғы кезең, немесе Кальвин циклі, күн энергиясын қажет етпейді. Бұл кезеңде көмірқышқыл газы глюкозаға айналады. Процесс үш негізгі кезеңнен тұрады: карбоксилдену, қалпына келтіру және регенерация. Бұл цикл өсімдіктердің өсуі мен дамуы үшін өте маңызды.

Бос орындарды толтырыңыз: Дұрыс сөздермен бос орындарды толтырыңыз.

1. Кальвин циклі фотосинтездің __ кезеңі болып табылады.

2. Қараңғы кезеңде __ глюкозаға айналады.

3. Кальвин циклі __ негізгі кезеңнен тұрады.

4. Карбоксилдену кезеңінде __ ферменті маңызды рөл атқарады.

5. Қалпына келтіру кезеңінде __ қосылыстары түзіледі.

Сөздер банкі: қараңғы, көмірқышқыл газы, үш, рубиско, органикалық, АТФ, хлорофилл, оттегі, жарық, екі

Бірнеше таңдау сұрақтары: Әр сұрақ үшін дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Кальвин циклінің бірінші кезеңі қалай аталады?
   a) Регенерация
   b) Қалпына келтіру
   c) Карбоксилдену
   d) Фотолиз

2. Қай молекула Кальвин циклінің бастапқы акцепторы болып табылады?
   a) Глюкоза
   b) Рибулозодифосфат (РДФ)
   c) Пируват
   d) Оксалоацетат

3. Кальвин циклі үшін қажетті энергия қайдан келеді?
   a) Күн сәулесінен тікелей
   b) Жарық кезеңінде түзілген АТФ пен НАДФН-нан
   c) Митохондриядағы тотығу фосфорлануынан
   d) Гликолизден

4. Кальвин циклінің соңғы өнімі қандай?
   a) Пируват
   b) Оттегі
   c) Глюкоза
   d) Көмірқышқыл газы

5. Кальвин циклі қай жерде жүреді?
   a) Митохондрияда
   b) Хлоропласттың стромасында
   c) Цитоплазмада
   d) Ядрода

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Кальвин циклінің үш негізгі кезеңін атаңыз және әрқайсысына қысқаша сипаттама беріңіз.

2. Рубиско ферментінің Кальвин циклінде атқаратын рөлін түсіндіріңіз.

3. Жарық кезеңі мен қараңғы кезеңнің (Кальвин циклі) арасындағы байланысты сипаттаңыз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. қараңғы

2. көмірқышқыл газы

3. үш

4. рубиско

5. органикалық

Бірнеше таңдау сұрақтары:

1. c) Карбоксилдену

2. b) Рибулозодифосфат (РДФ)

3. b) Жарық кезеңінде түзілген АТФ пен НАДФН-нан

4. c) Глюкоза

5. b) Хлоропласттың стромасында

Ашық сұрақтар:

1. Кальвин циклінің үш негізгі кезеңі:

   • Карбоксилдену: CO₂ рибулозодифосфатпен (РДФ) байланысады, 3-фосфоглицерат түзіледі.

   • Қалпына келтіру: 3-фосфоглицерат АТФ және НАДФН көмегімен глицеральдегид-3-фосфатқа дейін қалпына келтіріледі.

   • Регенерация: Глицеральдегид-3-фосфаттың бір бөлігі глюкозаға айналады, ал қалғаны РДФ-ті қалпына келтіру үшін қолданылады.

2. Рубиско ферменті Кальвин циклінің карбоксилдену кезеңінде маңызды рөл атқарады. Ол CO₂ молекуласын рибулозодифосфатпен байланыстырады, осылайша көмірқышқыл газын органикалық қосылысқа айналдыру процесін бастайды. Бұл фермент фотосинтез процесінде көмірқышқыл газын бекітудің негізгі катализаторы болып табылады.

3. Жарық кезеңі мен Кальвин циклі тығыз байланысты. Жарық кезеңінде түзілген АТФ және НАДФН Кальвин циклі үшін қажетті энергия мен қалпына келтіргіш күш көзі болып табылады. Бұл молекулалар Кальвин циклінде көмірқышқыл газын қантқа айналдыру үшін қолданылады. Сонымен қатар, жарық кезеңінде бөлінетін оттегі Кальвин циклінің жүруіне қолайлы жағдай жасайды.

Кері байланыс беру

1,2-«Бүгін сабақта зерттедім»

3- «Бүгінгі сабақта маған түсіну қиынға соқты»

4-«Менің жеңісім»