Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Білім және менеджмент институты

РЕФЕРАТ

Тақырыбы: «Футбол»

Орындаған: 6В01401-Дене шынықтыру және спорт БББ 211-топ студенті Меңдіғали Е.М.

Тексерген: PhD қауымдастырылған профессор Мендигалиева А.С

Орал қаласы, 2025 жыл

МАЗМҰНЫ

Кіріспе.......................................................................................................................3

1.Футбол ойынының шығу тарихы........................................................................4

2.Футбол ережелері мен ерекшеліктері.................................................................5

3.Футболдың денсаулыққа пайдасы......................................................................6

4.Қазақ футболының дамуы...................................................................................7

Қорытынды..............................................................................................................8

Пайдаланылған әдебиеттер....................................................................................9

Кіріспе

Футбол — қазіргі замандағы ең кең тараған және ең сүйікті спорт түрлерінің бірі. Оны әлем халқының басым көпшілігі жақсы көреді және тұрақты түрде ойнайды немесе көреді. Бұл спорт түрі тек дене шынықтыру жаттығуы ғана емес, сонымен қатар адамдар арасындағы достық, татулық пен өзара құрметті нығайтатын мәдени құбылыс болып табылады.

Футбол ойыны адамның жан-жақты дамуына ықпал етеді: денсаулықты жақсартады, төзімділікті арттырады, ойлау қабілетін дамытады және тактикалық шешім қабылдауға үйретеді. Бүгінгі таңда футбол әлемдік деңгейде үлкен экономикалық, әлеуметтік және мәдени мәнге ие спорт саласына айналып отыр.

Футбол жарыстары – Олимпиада ойындарының, Әлем чемпионаттарының және құрлықтық біріншіліктердің негізгі бөлігі. Миллиондаған жанкүйерлер үшін футбол – тек ойын емес, өмірдің бір бөлігі. Ал кәсіби спортшылар үшін ол үлкен еңбек пен табандылықты талап ететін кәсіп.

3

1.Футбол ойынының шығу тарихы

Футболдың тарихы мыңдаған жылдарға созылады. Бұл ойынның алғашқы нұсқалары Қытайда, Римде, Грекияда және Орталық Америкада болғаны жайлы деректер бар.

Ежелгі Қытайда б.з.д. II ғасырда «Цзю-цю» деп аталатын ойын түрі кең тараған. Онда былғары допты аяқпен қақпаға салу негізгі мақсат болған. Ал Рим империясында «Гарпастум» деген ойын бар еді — онда да доп аяқпен немесе денемен қозғалысқа келтірілген.

Қазіргі заманғы футболдың нақты қалыптасқан ережелері XIX ғасырда Англияда пайда болды. 1863 жылы Англияда алғашқы Футбол қауымдастығы (Football Association – FA) құрылып, ойынның бірыңғай ережелері қабылданды. Осы сәттен бастап футбол қазіргі түріне ұқсай бастады.

Кейіннен футбол бүкіл Еуропа елдеріне, одан әрі әлемге тарады. 1904 жылы халықаралық футбол ұйымы — FIFA құрылды. Бұл ұйым қазіргі таңда футболдың негізгі басқарушы органы болып табылады. 1930 жылы Уругвайда алғашқы әлем чемпионаты өтті, ал бүгінгі күні ол дүние жүзіндегі ең әйгілі спорттық шаралардың бірі саналады[1].

4

2.Футбол ережелері мен ерекшіліктері

Футбол — екі команда арасында өтетін спорттық ойын. Әр командада 11 ойыншы бар, оның ішінде бір қақпашы. Ойын алаңының ұзындығы шамамен 100–110 метр, ені 64–75 метр аралығында болады. Ойынның басты мақсаты — қарсылас команданың қақпасына доп соғып, өз қақпаңды қорғау.

Футбол екі таймнан тұрады, әр тайм 45 минутқа созылады, ал олардың арасында 15 минуттық үзіліс бар. Ойын барысында төрешілер ереженің орындалуын бақылайды. Негізгі төреші алаң ортасында, ал екі қаптал төрешісі сызық бойында тұрады. Кейде бейнеқайталау жүйесі — VAR (Video Assistant Referee) қолданылады.

Футбол ойынында ойыншылардың рөлі мен міндеттері айқын бөлінеді:

• Қақпашы – қақпаны қорғаушы, ол допты қолмен ұстауға құқылы жалғыз ойыншы;

• Қорғаушылар – қарсыластың шабуылын тоқтатуға жауап береді;

• Жартылай қорғаушылар – шабуыл мен қорғаныс арасындағы байланысты қамтамасыз етеді;

• Шабуылшылар – негізгі мақсат — гол соғу.

Тактикалық тұрғыдан футбол өте күрделі ойын. Әр команда қарсыласына байланысты өз тактикасын құрады. Мысалы, қорғанысқа бағытталған «катеначчо» (Италия), не болмаса шабуылға бейім «тики-така» (Испания) жүйелері белгілі. Командалық өзара түсіністік пен допқа иелік ету мәдениеті — табыстың кілті[2].

5

3.Футболдың денсаулыққа пайдасы

Футбол – қозғалыс белсенділігі жоғары спорт түрі болғандықтан, ол адам ағзасына жан-жақты әсер етеді. Футбол ойнау кезінде барлық бұлшықет топтары жұмыс істейді, жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелері нығаяды, қан айналым жақсарады.

Футболдың негізгі физиологиялық пайдасы:

• Жүрек жұмысын тұрақтандырады, инфаркт және гипертония ауруларының алдын алады;

• Өкпенің тыныс алу көлемін арттырады, ағзаға оттегінің сіңуін жақсартады;

• Бұлшық еттер мен сүйек жүйесін дамытады;

• Жүйке жүйесін тыныштандырып, стресс деңгейін төмендетеді;

• Қозғалыс координациясы мен жылдамдықты арттырады.

Сонымен қатар, футболдың тәрбиелік маңызы зор. Ол:

• Ұжымшылдық пен өзара көмек сезімін қалыптастырады;

• Тәртіп пен жауапкершілікке үйретеді;

• Қиындыққа төзімді болуға, жеңіске ұмтылуға баулиды;

• Жасөспірімдердің ерік-жігерін, батылдығын шыңдайды.

Футбол балалар мен жастар арасында кең тарағандықтан, денсаулықты нығайтудың ең тиімді жолдарының бірі болып саналады[3].

6

4.Қазақ футболының дамуы

Қазақстан аумағында футбол XX ғасырдың басынан бастап дамыды. Алғашқы футбол командалары 1913 жылы Орал және Семей қалаларында пайда болған. Кеңес дәуірінде футбол біртіндеп бүкіл елге тарады. Алматы, Қарағанды, Шымкент қалаларында кәсіби деңгейдегі клубтар құрылды.

1992 жылы Қазақстан өз Тәуелсіздігін алғаннан кейін, Қазақстан футбол федерациясы (ҚФФ) құрылып, ел ішіндегі футболдың дамуына үлкен серпін берілді. 1994 жылы Қазақстан FIFA мен Азия футбол конфедерациясының мүшесі атанды, кейінірек 2002 жылы Еуропалық футбол одағы — UEFA құрамына қабылданды.

Бүгінгі таңда елімізде «Астана», «Қайрат», «Ордабасы», «Тобыл» секілді кәсіби клубтар халықаралық жарыстарға қатысып жүр. «Астана» клубы UEFA Чемпиондар лигасы мен Еуропа лигасының топтық кезеңінде ойнаған алғашқы қазақстандық команда болды.

Сонымен қатар, жастар мен әйелдер футболы да дамып келеді. Қазақстанда әр облыста балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектептері, футбол академиялары ашылған. Бұл еліміздегі футболдың болашағының жарқын екенін көрсетеді[4].

7

Қорытынды

Қорыта айтқанда, футбол — тек спорт емес, адамзат өркениетінің бір бөлігіне айналған ерекше мәдени құбылыс. Ол адамды тек физикалық тұрғыдан дамытып қана қоймай, мінез-құлық, тәртіп, жауапкершілік, ұжымдық сезім сияқты рухани қасиеттерді де қалыптастырады.

Футбол – әлем халықтарын біріктіретін бейбіт ойын. Әлем чемпионаттары мен халықаралық турнирлер миллиондаған адамдарды ортақ қуанышқа бөлейді. Қазақстан үшін де футбол – ұлттық мақтаныштың, жас ұрпақты спортқа баулудың маңызды құралы.

Сондықтан елімізде футболды дамыту, жастардың спортқа деген қызығушылығын арттыру және кәсіби спортшыларды тәрбиелеу — дені сау, белсенді ұлт қалыптастырудың басты жолдарының бірі.

8

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Құсайынов Н. «Спорт тарихы» – Астана: Фолиант, 2020.

2.Жұмабеков А. «Футбол негіздері мен тактикасы» – Алматы: Рауан, 2018.

3.FIFA ресми сайты – https://www.fifa.com

4.Қазақстан футбол федерациясының ресми сайты – https://www.kff.kz

9