ГЕОГРАФИЯ ПӘНІНДЕ ЕСЕПТЕР ШЫҒАРУ АРҚЫЛЫ БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ

7–9 сыныптарға арналған «География пәнінен есептер шығару» әдістемелік құралы негізінде

Қлышбаев Руслан Тағыбекович
география пәні мұғалімі
Ақмола облысы

Аңдатпа

Мақалада 7–9 сынып білім алушыларының географиялық есептерді шығару дағдыларын қалыптастырудың әдістемелік мүмкіндіктері қарастырылады. Зерттеудің негізгі материалы ретінде Қлышбаев Р.Т. әзірлеген «География пәнінен есептер шығару. 7–9 сыныптарға арналған» әдістемелік құралы алынды. Құралдың мақсаты географиялық есептерді шығару алгоритмдерін меңгерту, картамен жұмыс жасау, сандық мәліметтерді талдау және теориялық білімді практикалық жағдаяттарда қолдану арқылы функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған. Әдістемелік құралда «План және карта», «Литосфера», «Атмосфера», «Гидросфера», «Материктер» бөлімдері қамтылып, есептер шығару қадамдарымен және жауаптарымен берілген.

Мақалада есептерді қолданудың дидактикалық рөлі, тапсырмаларды күрделілік деңгейі бойынша саралау, алгоритмдік әрекетті қалыптастыру, картографиялық және сандық ақпаратпен жұмыс істеу, оқушының логикалық ойлауын дамыту мүмкіндіктері талданады. Сонымен бірге әдістемелік құралды сабақта, факультативтік жұмыста және олимпиадаға дайындық барысында пайдаланудың жолдары ұсынылады.

Түйін сөздер: географияны оқыту, географиялық есеп, есеп шығару алгоритмі, функционалдық сауаттылық, картографиялық сауаттылық, сандық деректер, 7–9 сынып, саралап оқыту, практикалық тапсырма.

Әдістемелік негіз: құралдың түсінік хатында оның 7–9 сыныптарға арналатыны және негізгі мақсаттарының бірі теориялық білімді тәжірибеде қолдануға үйрету екені көрсетілген.

1. Кіріспе

Қазіргі географиялық білім берудің мазмұны оқушының дайын ақпаратты есте сақтауымен шектелмей, географиялық деректерді түсіндіруіне, салыстыруына, өлшеуіне және қорытынды жасауына мүмкіндік беретін практикалық әрекеттерді күшейтуді талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда есептер шығару – география сабағының мазмұнын өмірлік жағдаяттармен байланыстыратын тиімді тәсілдердің бірі.

Географиялық есептермен жұмыс барысында білім алушы карта масштабын есептейді, қашықтықты түрлендіреді, биіктік айырмасын анықтайды, температура амплитудасын есептейді, атмосфералық қысым мен ылғалдылыққа байланысты көрсеткіштерді шығарады, су тұздылығын анықтайды және материктердің географиялық өлшемдерін салыстырады. Мұндай әрекеттер географиялық ұғымдардың сандық мағынасын түсінуге мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралдың түсінік хатында есептер шығару логикалық ойлау, салыстыру, талдау және қорытынды жасау қабілеттерін дамытуға ықпал ететіні атап көрсетілген. Сонымен қатар есептер күрделілік деңгейіне сәйкес берілгені көрсетіледі.

Зерттеудің мақсаты

7–9 сыныптарға арналған әдістемелік құралдағы есептер жүйесінің география пәнінде функционалдық сауаттылықты, алгоритмдік ойлауды және практикалық дағдыларды қалыптастырудағы мүмкіндіктерін талдау және оны сабақ үдерісінде тиімді қолданудың әдістемелік жолдарын ұсыну.

Зерттеу міндеттері

• әдістемелік құралдың мазмұндық құрылымын сипаттау;

• есептердің негізгі тақырыптық бағыттарын анықтау;

• есеп шығару алгоритмдерінің оқу әрекетін ұйымдастырудағы рөлін көрсету;

• картографиялық және сандық есептердің функционалдық сауаттылықпен байланысын талдау;

• сараланған тапсырмаларды сабақ кезеңдеріне кіріктіру жолдарын ұсыну.

Зерттеу нысаны мен материалы

Зерттеу материалы – 2025–2026 оқу жылында әзірленген «География пәнінен есептер шығару. 7–9 сыныптарға арналған» әдістемелік құралы. Құралдың мазмұнында мақсат, міндеттер, мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулық және географияның негізгі бөлімдері бойынша есептер жүйесі қамтылған.

2. Әдістемелік құралдың құрылымы және мазмұндық ерекшеліктері

Әдістемелік құралдың құрылымы оқу мазмұнының географиялық бөлімдеріне сәйкес ұйымдастырылған. Мазмұнында «План және карта», «Литосфера», «Атмосфера», «Гидросфера», «Материктер» бағыттары бөлініп көрсетілген. Бұл құрылым мұғалімге есептерді тиісті тақырыппен бірге қолдануға мүмкіндік береді.

Құралдың маңызды ерекшелігі – есептердің көпшілігі «Берілгені – Табу керек – Шығару жолы – Жауабы» тәртібімен беріледі. Бұл құрылым оқушыға есептің шартын ажыратуға, қажетті шамаларды анықтауға және шешу жолын жүйелі көрсетуге үйретеді. Мысалы, масштаб есептерінде алдымен өлшем бірліктерін бірдей ету, кейін масштаб бойынша қашықтықты есептеу қадамдары көрсетілген.

Алгоритмдік тәсілдің педагогикалық маңызы

Алгоритмдік тәсіл есеп шығару әрекетін кездейсоқ амалдар жиынтығы емес, бірізді оқу әрекеті ретінде қалыптастырады. Оқушы есептің шартын оқып, қандай дерек берілгенін анықтайды, қандай шаманы табу керегін белгілейді, өлшем бірліктерін сәйкестендіреді, формула немесе математикалық амал таңдайды, есептеуді жүргізеді және нәтижені географиялық тұрғыдан түсіндіреді.

Мұндай құрылым әсіресе 7–9 сынып кезеңінде маңызды, өйткені оқушыларда пәндік біліммен қатар оқу әрекетін жоспарлау дағдылары қалыптасады. Әдістемелік құралдағы есептердің шешу жолдарының берілуі осы дағдыны бекітуге жағдай жасайды.

3. Картографиялық есептер және кеңістіктік ойлау

«План және карта» тарауындағы есептер әдістемелік құралдың елеулі бөлігін құрайды. Мұнда сандық масштабты атаулы масштабқа айналдыру, нақты қашықтықты картадан анықтау, карта масштабын есептеу, аудан мен қашықтықты масштаб арқылы табу сияқты тапсырмалар берілген.

Мысалы, 1:3000 масштабын түсіндіру барысында картадағы 1 см жер бетіндегі 3000 см-ге сәйкес келетіні анықталып, сантиметр метрге айналдырылады. Нәтижесінде 1 см – 30 м деген атаулы масштаб алынады. Бұл жерде оқушы тек арифметикалық амал орындамайды: масштабтың картографиялық мағынасын түсінеді.

Картографиялық есептерді орындау кезінде өлшем бірліктерін түрлендіру ерекше орын алады. Мысалы, 500 м қашықтықты 5 см арқылы бейнелеу есебінде алдымен 500 м 50 000 см-ге түрлендіріліп, кейін 1 см-ге сәйкес келетін жердегі қашықтық анықталады.

Картографиялық сауаттылықты қалыптастыру

Картадағы сандық ақпаратты нақты жердегі нысанмен байланыстыру – географиялық сауаттылықтың негізгі құрамдарының бірі. Масштаб есептері оқушыны «картадағы өлшем» мен «нақты кеңістіктегі өлшем» арасындағы байланысты түсінуге жетелейді.

Мысалы, 1020 км арақашықтық картада 8,5 см болса, құралда бір сантиметрге сәйкес келетін қашықтық есептеліп, 1:12 000 000 масштаб қорытындысы шығарылады.

4. Литосфера және атмосфера есептерінің оқу мүмкіндіктері

4.1 Литосфера бойынша есептер

Литосфера тарауындағы тапсырмалар абсолюттік және салыстырмалы биіктіктерді ажыратуға, биіктік айырмасын есептеуге және географиялық нысандарды салыстыруға бағытталған. Мысалы, таудың абсолюттік биіктігі мен етегінің биіктігі берілген жағдайда олардың айырмасы таудың салыстырмалы биіктігін анықтауға мүмкіндік береді.

Бұл есептердің әдістемелік құндылығы – географиялық терминді сандық әрекетпен бекітуінде. «Абсолюттік биіктік», «салыстырмалы биіктік», «ең жоғары», «ең төмен» ұғымдары есеп шарты арқылы нақты әрекетке айналады.

4.2 Атмосфера бойынша есептер

Атмосфера тарауында температура амплитудасы, орташа температура, биіктікке байланысты температураның өзгеруі, ылғалдану коэффициенті, абсолюттік және салыстырмалы ылғалдылық, атмосфералық қысым сияқты көрсеткіштерге арналған есептер қамтылған.

Температура амплитудасына арналған есептерде максималды және минималды температура арасындағы айырманы анықтау алгоритмі беріледі. Мысалы, +42 °C және −57 °C көрсеткіштері негізінде амплитуда 99 °C ретінде есептеледі.

Биіктік пен температура арасындағы байланысты есептеу де оқушының себеп-салдарлық байланыс орнатуына мүмкіндік береді. Құралда 6000 м биіктікке көтерілгендегі температураны анықтауға арналған есеп берілген және тропосферада биіктеген сайын температураның төмендейтіні көрсетілген.

Әдістемелік қорытынды

Атмосфералық есептерді орындау кезінде оқушы формуланы механикалық қолданумен шектелмей, нәтижені географиялық үдеріс ретінде түсіндіруі қажет. Сондықтан мұғалім есептің соңында «Неліктен температура төмендеді?», «Қысымның өзгеруі нені көрсетеді?» сияқты түсіндіру сұрақтарын қосуы тиімді.

5. Гидросфера және материктер бойынша есептер

5.1 Гидросфера есептері

Гидросфера тарауында эхолот көмегімен тереңдікті анықтау, судың тұздылығын есептеу және белгілі көлемдегі су құрамындағы еріген зат мөлшерін анықтау тапсырмалары берілген. Мысалы, Мариан шұңғымасының тереңдігі мен дыбыс жылдамдығы арқылы эхолот сигналының барып-қайту уақытын анықтау ұсынылады.

Мұндай есептер географиялық құралдың жұмыс принципін математикалық есептеумен байланыстырады. Эхолот есебінде дыбыстың су ішінде таралу жылдамдығы ескеріліп, сигналдың екі бағытта жүретіні назарға алынады.

Судың тұздылығына арналған тапсырмаларда промилле ұғымын практикалық есепте қолдану көзделген. Мысалы, 50 литр судан 1200 грамм тұз алынған жағдайда бір литрдегі тұз мөлшері 24 грамм немесе 24‰ ретінде анықталады.

5.2 Материктер бойынша есептер

«Материктер» бөлімі кеңістіктік өлшемдерді географиялық координаталармен байланыстырады. Экватор бойындағы бір градус доғасының ұзындығы, материктердің батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке созылуы, аудандарды салыстыру сияқты есептер қамтылған.

Мысалы, Жер шары шеңберінің 10° доғасының ұзындығын анықтау арқылы 1° шамасының орташа ұзындығы қолданылады. Бұл есеп оқушыға бұрыштық өлшем мен сызықтық қашықтық арасындағы байланысты түсіндіреді.

Материк аудандары бойынша есептер пайыздық үлесті есептеумен ұштасады. Африка ауданының 10%-ын орман алып жатса, орман алқабының ауданын анықтау тапсырмасы географиялық ақпаратты пайыздық есептеумен байланыстырады.

6. Есептерді саралап оқыту және сабаққа кіріктіру

Әдістемелік құралдағы есептерді күрделілік деңгейіне қарай ұйымдастыру мұғалімге білім алушылардың дайындық деңгейіне сәйкес тапсырма таңдауға мүмкіндік береді. Құралдың түсінік хатында есептердің күрделілік деңгейіне сәйкес берілгені және мұғалімге сабақта, факультативтік сабақтарда, олимпиадаға дайындықта қолдану ұсынылатыны көрсетілген.

Сабақтың кезеңдеріне енгізу үлгісі

• Қызығушылықты ояту кезеңінде – қысқа бір амалдық есеп арқылы бұрынғы білімді белсендіру.

• Жаңа білімді меңгеру кезінде – мұғалімнің бір есепті алгоритм бойынша талдауы.

• Бекіту кезеңінде – жеке немесе жұптық деңгейлік есептер.

• Қолдану кезеңінде – картамен, кестемен немесе статистикалық мәліметпен біріктірілген есеп.

• Бағалау кезеңінде – жауаппен бірге есептеу жолын түсіндіру.

Мұндай ұйымдастыру есеп шығаруды сабақтың тек соңындағы жаттығу ретінде емес, оқу мазмұнын меңгертудің құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Функционалдық сауаттылықпен байланыс

Функционалдық сауаттылық нақты деректі түсініп, оны күнделікті немесе оқу жағдайында қолдануды көздейді. Географиялық есептерде бұл дағды масштаб, қашықтық, уақыт, температура, пайыз, көлем, тұздылық сияқты көрсеткіштер арқылы көрінеді. Құралдың мақсаты да білім алушыларды теориялық білімді тәжірибеде қолдануға және функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған.

7. Мұғалімнің әдістемелік әрекеті және оқушының оқу стратегиясы

Географиялық есептің тиімділігі оның санына емес, оны орындау барысында қалыптасатын әрекетке байланысты. Сондықтан мұғалім есепті ұсынғанда үш деңгейге назар аударуы қажет: түсіну, орындау және түсіндіру.

Әдістемелік құралда мұғалімге арналған нұсқаулық ретінде есеп шығару алгоритмін қолдану, сараланған тапсырмалар беру, карта және статистикалық материалдарды пайдалану ұсынылған.

Қателермен жұмыс

Есеп шығару кезінде кездесетін қателерді бірнеше топқа бөлуге болады: өлшем бірлігін дұрыс түрлендірмеу; формуланы дұрыс таңдамау; сандық амалдағы қате; жауап бірлігін көрсетпеу; алынған нәтижені географиялық тұрғыдан түсіндірмеу. Мұғалім үшін бұл қателер оқушының қай кезеңде қолдауға мұқтаж екенін анықтайтын кері байланыс құралы бола алады.

Мысалы, масштаб есептерінде сантиметр, метр және километр арасындағы қатынасты сақтау шешімнің дұрыстығына тікелей әсер етеді. Құралдағы көптеген тапсырмалардың шешу жолында алдымен өлшем бірліктерін бірдей ету қадамының берілуі осы қажеттілікті көрсетеді.

Практикалық ұсыныс

Есепті тек «дұрыс/бұрыс» деп бағаламай, «шартты түсінді», «өлшем бірлігін дұрыс келтірді», «амалды дұрыс таңдады», «есептеуді орындады», «жауапты түсіндірді» критерийлері бойынша бағалау оқушының нақты оқу әрекетін көруге мүмкіндік береді.

8. Әдістемелік құралды қолданудың күтілетін нәтижелері және талқылау

Әдістемелік құрал мазмұнын талдау оның бірнеше өзара байланысты нәтижеге бағытталғанын көрсетеді. Біріншіден, білім алушы географиялық есепті белгілі бір алгоритм бойынша орындауды үйренеді. Екіншіден, карта мен сандық деректерді оқу дағдысы бекітіледі. Үшіншіден, математикалық амал географиялық мазмұнмен байланысады.

Құралдағы есептер мазмұнының әртүрлілігі бір ғана математикалық амалға тәуелді емес. Мәселен, масштаб бойынша есептер картографиялық модельмен, атмосфералық есептер табиғи заңдылықтармен, гидросфералық есептер су қасиеттерімен, материктер бойынша тапсырмалар кеңістіктік орналасумен байланыстырылады.

Талқылау

Әдістемелік құралдың басты артықшылығы – есептің дайын шешу жолын көрсету арқылы оқушыға әрекет үлгісін ұсынуы. Бұл әсіресе есеп шығаруға қиналатын білім алушылар үшін бастапқы тірек бола алады. Сонымен қатар мұғалім дайын алгоритмді біртіндеп азайтып, оқушыны өздігінен шешуге көшіруі қажет.

Келесі әдістемелік қадам ретінде бір тақырып ішіндегі есептерді «үлгі бойынша орындау → жартылай берілген алгоритм → толық өздігінен орындау → жаңа жағдаятқа көшіру» логикасымен ұйымдастыру тиімді. Бұл тәсіл құралдағы есептерді тек жаттығу жинағы емес, жүйелі оқу траекториясы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге әдістемелік құралдың мазмұнын жаңарту барысында есеп шарттарының заманауи картографиялық, статистикалық және жергілікті материалдармен толықтырылуы оның практикалық маңызын арттыра алады. Бұл ұсыныс құралдың бастапқы құрылымын өзгертпей, есептердің қолданбалы контекстін кеңейтуге бағытталған.

9. Қорытынды

География пәнінде есептер шығару – пәндік білімді практикалық әрекетке айналдыратын әдістемелік құрал. 7–9 сыныптарға арналған «География пәнінен есептер шығару» әдістемелік құралы осы бағытта есеп шығару алгоритмдерін меңгертуге, картамен жұмыс жасауға, сандық мәліметтерді талдауға және географиялық деректерді салыстыруға мүмкіндік береді. Құралдың мақсаты мен міндеттерінде де осы бағыттар нақты көрсетілген.

Құралдағы «План және карта» бөлімі картографиялық сауаттылықты, «Литосфера» бөлімі биіктік көрсеткіштерімен жұмыс істеуді, «Атмосфера» бөлімі табиғи үдерістердің сандық заңдылықтарын, «Гидросфера» бөлімі су қасиеттерін есептеу мен талдауды, ал «Материктер» бөлімі кеңістіктік өлшемдер мен салыстыруды дамытуға жағдай жасайды.

Есептердің «Берілгені – Табу керек – Шығару жолы – Жауабы» үлгісінде берілуі оқушының әрекетін құрылымдауға мүмкіндік береді. Мұндай алгоритмді біртіндеп қысқартып, білім алушыны өздігінен шешуге көшіру арқылы мұғалім оқу дербестігін арттыра алады.

Әдістемелік құралды сабақта, факультативте және олимпиадаға дайындықта пайдалану ұсынылған. Осы мүмкіндіктерді тиімді іске асыру үшін есептерді оқу мақсатына сәйкестендіріп таңдау, күрделілік деңгейін ескеру, карта мен статистикалық материалдарды қосу және шешім нәтижесін географиялық тұрғыдан түсіндіру маңызды.

Ұсыныстар

• Әр жаңа географиялық тақырыпта кемінде бір есепті негізгі ұғымды түсіндіру құралы ретінде қолдану.

• Есептерді күрделілік деңгейіне қарай саралап, оқушының жеке оқу қажеттілігіне сәйкестендіру.

• Есеп шешімінің соңында міндетті түрде географиялық түсіндірме немесе қорытынды талап ету.

• Карта, кесте, диаграмма және статистикалық деректерді есеп шарттарына кіріктіру.

• Оқушының өз есебін құрастыруына және шешу алгоритмін түсіндіруіне мүмкіндік беру.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қлышбаев Р.Т. География пәнінен есептер шығару. 7–9 сыныптарға арналған. Әдістемелік құрал. 2025–2026 оқу жылы.

2. «География және табиғат» журналы. Әдістемелік құралда пайдаланылған әдебиеттер тізімі бойынша.

3. География пәніне арналған жұмыс дәптерлері.

4. П.М. Юркова. «Географиялық диктант».

5. Республикалық, облыстық олимпиада есептері.