Гротекс эстетикасы

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Филосифия және саясаттану факультеті, Мәдениеттанумамандығы, 3 курс студенті Жақсылық Қарақат . ЖетекшіАликбаева М.Б

Гротеск эстетикасы

Гротеск — бұл эстетиканың тек бір категориясы ғана емес, сонымен қатар философиялық, мәдени және психологиялық аспектілерді қамтитын түсінік. Оның қарама-қайшылықты және көп қырлы болмысы оны өнердің әртүрлі салаларында қолдануға мүмкіндік беретін қуатты құралға айналдырады, ол көрерменде тек эстетикалық ғана емес, интеллектуалды әсерлерді де тудырады.

Терминнің тарихи шығу тегі

«Гротеск» сөзі латынның grottesco сөзінен шыққан, ол «үңгірлік» немесе «үңгірдегі сурет» дегенді білдіреді. Бұл термин XV ғасырдың соңында археологтар ежелгі римдік фрескалар мен мозаикаларды үңгірлерден тапқан кезде пайда болды, олар абсурдты элементтерді, ерекше формаларды және фантастикалық бейнелерді біріктірді. Бұл шығармалар шындықты бұрмалаудың және пропорцияларды асыра көрсетудің жарқын мысалы болды, кейінірек бұл элементтер гротеск өнерінің қалыптасуының негізі болды. Қайта өрлеу дәуірінде суретшілер осы элементтерді эксцентриялық және ерекше суреттер жасау үшін қолдана бастады.

Гротеск әдебиетте

Гротеск әдебиетте күрделі психологиялық және әлеуметтік мәселелерді көрсету үшін маңызды құралға айналды. Реалистік көзқарастан айырмашылығы, ол шындықты қалай бар болса, солай көрсетуге тырыспайды, керісінше оны бұрмалап, абсурдты немесе қорқынышты бейнелерді жасайды. Бұл бұрмаланғандық әлемді түсінудің немесе кейіпкерлердің ішкі қақтығыстарын көрсету үшін көмектеседі.

Франц Кафка — гротеск элементтерін адамның болмысының тереңдігі мен қоғамнан оқшаулануын білдіру үшін қолданған ең әйгілі жазушылардың бірі. Оның атақты «Үйреншікті жануар» шығармасында басты кейіпкер Грегор Замза үлкен жәндікке айналады, бұл оның ішкі ыдырауы мен әлеуметтік оқшаулануының сыртқы көрінісі. Бұл метаморфоза тек физикалық өзгерісті ғана емес, сонымен бірге кейіпкердің рухани күйреуін де көрсетеді.

Михаил Булгаков өзінің «Мастер мен Маргарита» шығармасында гротеск элементтерін қолдана отырып, жоғары және төмен мораль арасындағы қарама-қайшылықты бейнелейді. Воланд пен оның серіктері сияқты бейнелердің оғаш әрі күлкілі қылықтары, дұрыс пен бұрыстың бұрмаланған түсініктері гротескнің ерекше құрылымын қалыптастырады, мұнда әрбір кейіпкер мен жағдай бір мезгілде абсурдты әрі қорқынышты болып көрінеді.

Гротеск сурет өнері мен мүсін өнерінде

Гротеск элементтері тек әдебиетте ғана емес, басқа да өнер түрлерінде, мысалы, сурет және мүсін өнерінде де кездеседі. Ренессанс дәуірінен бастап суретшілер гротеск элементтерін контрастты бейнелер жасау үшін қолдана бастады. Бұл ең айқын барокко өнерінде көрініс тапты, онда шығармалар динамикалық және драмалық сипатта болды. Питер Пауль Рубенс және Эль Греко сияқты суретшілердің туындыларында адамдардың деформацияланған пропорцияларымен бейнеленуі жиі кездеседі, бұл ішкі шиеленіс пен мистицизм сезімін күшейтеді.

Гротеск мүсін өнерінде де өзіндік орын алған. Әсіресе гиперболалық фигуралар мен адам мен жануардың элементтерін біріктіретін жұмыстары жиі кездеседі. Гийом Бенжамен Аретино сияқты мүсіншілердің шығармалары гротескінің бір мысалы бола алады, мұнда фигуралар мен формалар айтарлықтай бұрмаланған.

Гротеск театр мен кино өнерінде

Гротеск театрда және кино өнерінде кеңінен қолданылды. Театрлық қойылымдарда шексіз асыра сілтеулер мен костюмдер, мимика және қозғалыстар арқылы гротеск бейнелері пайда болды. Бұл контексте карнавальды спектакльдер және сюрреалистік қойылымдар да гротескінің элементтерін қамтиды, мұнда жоғары трагедия мен төменгі комизм арасындағы шекаралар бұзылады.

Кино саласында режиссерлер жиі гротеск бейнелерін қолдана отырып, ерекше әсерлер мен эмоционалды реакциялар жасайды, бұл дәстүрлі әңгіме өрбуінде мүмкін болмайтын нәрселерді көруге мүмкіндік береді. Мысалы, Тим Бертон — гротескіні кино өнерінде ең көп қолданған режиссерлердің бірі. Оның «Эдвард — Руки-Нождар» және «Битлджус» сияқты фильмдерінде ерекше, абсурдты бейнелер мен жағдайлар жиі кездеседі, онда шындық үнемі бұрмаланып, қорқынышты мен күлкілі араласады.

Гротеск философиялық категория ретінде

Эстетикалық өлшемнен бөлек, гротеск философиялық категория ретінде де қарастырылады. Гротеск бейнелері адамның болмысы, оның әлсіздігі, қорқынышы және қарама-қайшылықтары туралы ойлану үшін қолданылады. Гротеск философияда әлемнің абсурдтығын, иррационалдылығын және тәртіпсіздігін көрсету үшін пайдаланылады. Альбер Камю мен Жан-Поль Сартр сияқты экзистенциалистік философтар гротескті өзінің шығармаларында абсурдтық сезімін және жауапсыз әлемдегі мағына ізденісін көрсету үшін қолданған.

Қорытынды

Гротеск — бұл тек эстетикалық категория емес, ол терең психологиялық, әлеуметтік және философиялық сұрақтарды зерттеу және білдіру үшін қолданылатын қуатты құрал. Литературада, өнерде, театр мен кино саласында қолданылғанда гротеск әрдайым әдеттегі қабылдаудан шығып, көрерменді немесе оқырманды адам болмысының мәні, оның қарама-қайшылықтары, қорқынышы мен күлкісімен таныстырады. Осылайша, гротеск әлемді басқа қырынан көрсетуге мүмкіндік береді, оның көпқырлылығын және парадоксальдылығын айқындайды.