Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасының Өскемен қаласы бойынша білім бөлімінің «Абай атындағы №33 орта мектебі» КММ-нің музыка пәнінің оқытушысы Мухан Сьезд

Халық әндері арқылы патриоттық тәрбие беру

Қазіргі жаһандану жағдайында жас ұрпақтың бойында ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, отансүйгіштік қасиетті қалыптастыру – білім беру жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі. Патриоттық тәрбие – адамның туған жеріне, еліне, тілі мен мәдениетіне деген сүйіспеншілігін арттыратын күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Осы тұрғыда халық әндерінің рөлі ерекше. Халық әндері – ұлттың тарихи жадын, рухани байлығын, дүниетанымын сақтап келген мәдени мұра. Сондықтан музыка сабағында халық әндерін пайдалану арқылы оқушылардың патриоттық сезімін қалыптастыру – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.

Халық әндері – ғасырлар бойы халықпен бірге жасасып келе жатқан асыл қазына. Оларда халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, тарихы, қуанышы мен қайғысы көрініс табады. Әсіресе, туған жер, ел қорғау, ерлік пен батырлық тақырыбындағы әндер оқушылардың бойында отансүйгіштік сезімді оятуға ықпал етеді. Мұндай әндер жас ұрпақтың санасына ұлттық рух пен елге деген мақтаныш сезімін сіңіреді.

Музыка сабағында халық әндерін қолдану оқушылардың жан-жақты дамуына әсер етеді. Біріншіден, ән тыңдау арқылы оқушылар музыкалық есту қабілетін дамытады, шығарманың мазмұнын түсінуге үйренеді. Екіншіден, әнді орындау барысында олардың дауыс мүмкіндіктері жетіліп, сахналық мәдениеті қалыптасады. Үшіншіден, ән мәтінін талдау арқылы оқушылардың ойлау, салыстыру, қорытынды жасау дағдылары дамиды.

«Елім-ай» әнін мысалға алатын болсақ,«Елім-ай» – қазақ халқының тарихындағы ауыр кезеңдерді, әсіресе жоңғар шапқыншылығы кезіндегі халықтың қайғы-қасіретін бейнелейтін терең мазмұнды ән. Бұл әнді музыка сабағында қолдану арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің бірнеше жолын көрсетуге болады.

Біріншіден, мұғалім сабақта әннің шығу тарихын түсіндіреді. Оқушыларға ел басына түскен қиын кезеңдер, халықтың туған жерін қорғаудағы ерлігі туралы мәлімет беріледі. Бұл оқушылардың тарихи санасын қалыптастырып, елдің өткеніне деген құрметін арттырады.

Екіншіден, әнді тыңдату арқылы оның эмоционалдық әсерін сезіндіру маңызды. Оқушылар әнді тыңдай отырып, халықтың қайғысын, мұңын жүрекпен сезінеді. Осы арқылы олар туған жердің қадірін түсіне бастайды.

Үшіншіден, ән мәтінін талдау жүргізуге болады. Мысалы, «елім-ай» деген сөздің мәнін ашу арқылы оқушыларға туған елге деген сүйіспеншіліктің маңызын түсіндіруге болады. Бұл олардың ойлау және талдау қабілеттерін дамытады.

Төртіншіден, әнді орындау кезеңі. Оқушылар «Елім-ай» әнін орындау арқылы ұлттық өнерге жақындай түседі және өз елінің мәдени мұрасын құрметтеуге үйренеді.

Соңында мұғалім оқушыларға «Егер сен сол заманда өмір сүрсең, елің үшін не істер едің?» деген сияқты ойландыратын сұрақтар қою арқылы олардың азаматтық көзқарасын қалыптастырады.

Яғни халық әндері оқушылардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда маңызды құрал болып табылады. Әндер арқылы оқушылар өз халқының мәдениетімен, тарихымен танысады. Бұл олардың туған еліне деген құрметін арттырып, азаматтық ұстанымының қалыптасуына ықпал етеді. Халық әндерін орындау барысында оқушылар ұлттық өнерге жақындай түсіп, өз мәдениетіне деген қызығушылығы артады.

Патриоттық тәрбиені жүзеге асыруда мұғалімнің рөлі ерекше. Мұғалім халық әндерін дұрыс таңдап, оны оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай ұсынуы тиіс. Сонымен қатар, сабақ барысында түрлі әдіс-тәсілдерді қолдану маңызды. Мысалы, топтық жұмыс, сахналық көріністер, шығармашылық тапсырмалар, жобалық жұмыстар арқылы оқушылардың белсенділігін арттыруға болады. Осындай әдістер арқылы оқушылар тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушыға айналады.

Қазіргі таңда цифрлық технологияларды пайдалану да маңызды. Музыкалық бейнежазбалар, аудио материалдар, интерактивті платформалар арқылы халық әндерін заманауи форматта ұсынуға болады. Бұл оқушылардың қызығушылығын арттырып, оқу үдерісінің тиімділігін жоғарылатады.

Сонымен бірге, халық әндерін басқа пәндермен байланыстыра оқыту да тиімді. Мысалы, тарих пәнімен байланыстыру арқылы әндердің шығу тарихын түсіндіруге болады, ал әдебиет пәнімен байланыстыра отырып, ән мәтіндерінің көркемдік ерекшеліктерін талдауға мүмкіндік бар. Мұндай пәнаралық байланыс оқушылардың білімін тереңдетіп, дүниетанымын кеңейтеді.

Қорытындылай келе, халық әндері – патриоттық тәрбиенің маңызды әрі тиімді құралы. Олар арқылы оқушылардың рухани дүниесі байып, ұлттық құндылықтарға деген құрметі қалыптасады. Музыка сабағында халық әндерін жүйелі әрі мақсатты түрде пайдалану – жас ұрпақты елін, жерін сүйетін, ұлттық мәдениетін құрметтейтін азамат етіп тәрбиелеудің маңызды жолы. Сондықтан әрбір мұғалім бұл бағытта шығармашылықпен жұмыс істеп, халық мұрасын ұрпақ санасына жеткізуі тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

2. Назарбаев Н.Ә. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру».

3. Қалиев С. «Қазақ этнопедагогикасының негіздері».

4. Жарықбаев Қ., Қалиев С. «Қазақ тәлім-тәрбиесі».

5. Қазақтың халық әндері жинағы.

6. Сыдықов А. «Музыка тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі».

7. Әбдіхалықова Р. «Музыка пәнін оқыту әдістемесі».