«ХИМИЯ ӨНДІРІСТЕ»

Шымкент қаласы

«№19 жалпы орта білім беретін мектебі» КММ

Химия және биология пәні мұғалімі

Турдалиева Дилбар Жаксылыковна

Аңдатпа. Қазіргі заманда химия өнеркәсібі экономиканың негізгі салаларының бірі болып табылады. Бұл курс оқушыларды химияның өндірістік қолданылуымен, негізгі химиялық технологиялармен, шикізат түрлерімен, экологиялық және қауіпсіздік мәселелерімен таныстыруға бағытталған. Курс оқушылардың кәсіби бағдарын қалыптастырып, химияға деген қызығушылығын арттырады.Соңғы жылдарда химиялық өндірісте синтетикалық үлкен молекулалы қосылыстарды өндіру кеңінен өріс алып келеді.Осы бағытта химиялық технология адамзаттың қажеттілігін өтеуде үлкен роль атқарады.

Тірек сөздер: Химия өнеркәсібі, өндірістік химия, мұнай-химия өндірісі, полимерлер, пластмасса, катализатор, химиялық реакция, тыңайтқыштар өндірісі

Қазіргі таңда химия ғылымының жетістіктері түрлі салаларда — ауыл шаруашылығында, медицинада, экологияда, өндірісте кеңінен қолданылуда. Әсіресе химиялық өндіріс — экономиканың маңызды бөлігі ретінде өнеркәсіптің дамуына тікелей әсер етеді. Сондықтан оқушыларға химияның өндірістік аспектілерін ерте кезеңнен таныстыру – олардың теориялық білімдерін өмірмен байланыстыруға, кәсіби бағдар беруіне үлкен мүмкіндік береді. Химия – қазіргі заманғы өндірістің негізін құрайтын маңызды ғылым салаларының бірі. Ол шикізатты өңдеу, жаңа материалдар жасау, энергия өндіру және халыққа қажетті түрлі өнімдер шығаруда шешуші рөл атқарады. Химия өндірісі болмаса бірде-бір ірі өнеркәсіп саласы толыққанды жұмыс істей алмайды.

Бүгінгі таңда химия өнеркәсібі мұнай-химия, фармацевтика, металлургия, құрылыс материалдары өндірісі, ауыл шаруашылығы сияқты көптеген бағыттарды қамтиды. Мысалы, BASF және Dow Chemical Company сияқты ірі компаниялар полимерлер, пластмассалар, бояулар, тыңайтқыштар және түрлі химиялық реагенттер өндіреді. Бұл өнімдер күнделікті тұрмыста да, ауыр өнеркәсіпте де кеңінен қолданылады.

Мұнай-химия өндірісінде химиялық реакциялар арқылы жанармай, синтетикалық талшықтар, резеңке, пластмасса және басқа да материалдар алынады. Ал ауыл шаруашылығында минералды тыңайтқыштар мен өсімдіктерді қорғау құралдары өнімділікті арттыруға көмектеседі. Фармацевтика саласында химия дәрі-дәрмек өндірудің ғылыми негізі болып табылады.

Қазіргі таңда экологиялық қауіпсіздік мәселесі ерекше өзекті. Өндірісте қалдықсыз технологияларды енгізу, зиянды шығарындыларды азайту, қайта өңдеу жүйесін дамыту – басты міндеттердің бірі. «Жасыл химия» қағидалары қоршаған ортаға зиян келтірмейтін, энергияны аз жұмсайтын тиімді әдістерді қолдануды көздейді. Сонымен қатар, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану және биотехнологияны дамыту да өндірістегі химияның жаңа бағыттары болып табылады.Ғылыми-техникалық прогресс химия өндірісін одан әрі дамытып келеді. Нанотехнология, жаңа композиттік материалдар, биоыдырайтын пластиктер сияқты инновациялар болашақта өндірістің сапасын жаңа деңгейге көтереді.

Химия сабақтарында виртуалды зертханалар мен мобильді қосымшаларды пайдалану оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытып, химиялық процестерді нақты әрі қауіпсіз жағдайда көруге мүмкіндік береді. Бұл ресурстардың көмегімен оқушылар химияны тереңірек түсініп, өз бетімен зерттеу жұмыстарын жүргізуге үйренеді, ал мұғалімдер пәнді көрнекі әрі тиімді оқытуға мүмкіндік алады.

Мұндай ресурстар оқыту процесін оңтайландырып, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырады. Химия пәнін оқытуда виртуалды зертханалар мен мобильді қосымшаларды қолдану тек білім беру сапасын жақсартып қана қоймай, оқушылардың шығармашылық қабілеттерін, өзіндік зерттеу дағдыларын және танымдық белсенділігін арттыруға бағытталған инновациялық әдіс болып табылады. Осылайша, осы ресурстарды химия сабағында қолдану оқушылардың білімін сапалы түрде арттырып қана қоймай, оқу үдерісін жандандырып, білім берудің тиімділігін жаңа деңгейге көтереді.

Химия өндірісін сабақтарда қолдану

Химия сабағында теориялық білімді тәжірибемен ұштастыру – оқушылардың пәнді терең түсінуінің негізгі жолы. Химия тек формула мен реакция теңдеулерінен тұрмайды, ол күнделікті өмірмен, өндіріс пен технологиямен тығыз байланысты ғылым.

1. Зертханалық тәжірибелер

Сабақ барысында қышқылдар мен сілтілердің қасиеттерін анықтау, тұнба түзілу реакциясын бақылау, газ бөлінуін зерттеу сияқты тәжірибелер оқушылардың қызығушылығын арттырады. Тәжірибе арқылы оқушы химиялық реакцияның жүру шарттарын, қауіпсіздік ережелерін және құрал-жабдықтарды дұрыс пайдалануды үйренеді.

2. Өндірістік мысалдарды пайдалану

Теориялық тақырыптарды өндірістегі қолданумен байланыстыру тиімді. Мысалы:

Аммиак өндіру (тыңайтқыштар өндірісі)

Полимерлердің алынуы (пластмасса өндірісі)

Мұнайды өңдеу процестері

Металдарды алу және тазарту

Осындай мысалдар химияның өмірдегі маңызын түсіндіреді.

3. Қауіпсіздік техникасын үйрету

Химия сабағында қауіпсіздік ережелерін сақтау өте маңызды. Қышқылдармен, сілтілермен, жанғыш заттармен жұмыс істегенде арнайы қорғаныш құралдарын қолдану үйретіледі. Бұл оқушылардың жауапкершілігін арттырады.

4. Экологиялық тәрбие

Сабақ барысында «жасыл химия», қалдықтарды қайта өңдеу, қоршаған ортаны қорғау тақырыптарын талқылау арқылы оқушыларға экологиялық сана қалыптастыруға болады.

Қорытындылай келе, химия өндірістің барлық саласында маңызды рөл атқарады. Ол экономиканың дамуына ықпал етіп қана қоймай, қоғамның тұрмыс сапасын жақсартуға, ғылым мен технологияның өркендеуіне жол ашады. Химия – өндірістің жүрегі әрі болашақтың ғылымы. Химия сабақтарында білімді тәжірибемен байланыстыра оқыту – оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, олардың ғылыми дүниетанымын қалыптастырады. Дұрыс ұйымдастырылған сабақ химияны түсінікті, қызықты және өмірмен байланысты ғылым ретінде танытады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Общая химия / Н. Л. Глинка. – Мәскеу: Юрайт, 2018. – 728 б.

2.Химия / А. Е. Әбілқасымова, Ж. Қ. Нұртазина, Н. Н. Бекбасарова. – Алматы: Мектеп, 2019. – 240 б.

3.Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық / Құраст. авторлар ұжымы. – Алматы: Мектеп, 2019. – 256 б.

4.Химия: 10-сынып (жаратылыстану-математика бағыты) / Авторлар ұжымы. – Алматы: Мектеп, 2020. – 280 б.

5.Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана, 2022.

6.BASF. Annual Report. – Ludwigshafen, 2023.

7.Dow Chemical Company. Corporate Fact Book. – Midland, 2023.