Алимбекова Маржан Сатбаевна химия-биология пәнінің оқытушысы.

Шымкент қаласы « Индустриалды-техникалық колледж»

Тақырыбы: «Химия пәнінен оқытушының басшылығымен жүргізілетін білімгердің өзіндік жұмысының оқу бағдарламасы»

Қазіргі кезде Қазақстан экономикасы жаңа технологиялық даму және индустрияландыру кезеңін бастан өткеріп отыр.Елдің экономикалық әлеуетін арттыру,өндіріс орындарын жаңғырту және нарығын дамыту барысында жұмысшы мамандықтарының рөлі ерекше.Білікті жұмысшылар-экономиканың нақты секторында өндіріс тиімділігін қамтамасыз ететін басты күш.Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің халыққа Жолдауларында бірнеше рет еңбек адамының мәртебесін көтеру қажеттігін атап өткен болатын.

Себебі ел дамуының негізі нақты еңбекте,өндірісте,технологияда.Осы тұрғыдан алғанда,токарь,дәнекерлеуші,электромонтер,автомеханик сияқты мамандықтар еліміздің экономикасын тұрақты дамытуда ерекше маңызға ие.2025 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев «Жұмысшы мамандықтары жылы»деп жарялады.Бұл бастама-еңбек адамына деген құрметті көтеру,техникалық және кәсіптік білім беру жүйесін реформалау,кәсіби жұмысшы мамандықтарының беделін арттыруға бағытталған.

Сол себепті де өзімнің авторлық бағдарламам кәсіптік-техникалық колледж білімгерлеріне арналған химия пәнінің негізінде құрылған.Оқытушының басшылығымен жүргізілетін студенттің өзіндік жұмысы (ОБӨЖ) – сабақ кестесі бойынша жүргізілетін білімгердің жұмысы.Бұл бағдарлама арқылы білімгерлерге өз мамандықтарын жетік меңгеру үшін химиялық сауаттылығын арттыру көзделген. Бағдарлама оқу жылының көлеміне ,бағдарлама талаптарына сай 24 сағатқа құрылған. Органикалық химия пәнінен еркін тақырып қамтылған.Білімгердің өзіндік жұмысында эссе,презентация,баяндама жазу сияқты жұмыс түрлері көрсетілген.

Мақсаты:

1.Кәсіптік-техникалық мамандықтар бойынша білімгерлердің органикалық химия пәнінен алған білімдерін тереңдету арқылы,кәсібінің ерекшелігін түсіндіру.

2.Дәнекерлеу,автомобиль көліктері,токарлық іс бойынша тақырыптарды еркін түрде ала отырып,білімдерін дамыту.

3.Өз кәсібіне деген сүйіспеншілігін арттыру,қоршаған ортаны сүйе білуге тәрбиелеу.

Міндеттері:

1. Көмірсутектердің түрлерін ажырату

2. Жанғыштық қасиеттерін талдау

3. Майлардың құрылымын түсіну, майлағыш заттардың қасиетін салыстыру

4. Жану кезінде түзілетін газдарды біл

5. Полимерлердің рөлін түсіну , бояу, лак құрамдарын талдау

6. Еріткіштердің түрлерін тану

7. Қалдық түрлерін классификациялау

8. Химиялық тазарту және пассивация процестерін түсіну

9. Улану белгілері мен алғашқы көмек жолдарын білу

10. Металды тазалау үшін қолданылатын еріткіштердің (ацетон, уайт-спирит) химиялық құрамын тану

Күтілетін нәтиже:

1.Білім алушылар отын құрамындағы көмірсутектерді біледі.

2.Жану кезінде бөлінетін газдарды таниды (CO, NOx)

3.Полимерлердің құрылымын түсінеді

4.Металды тазалауға қолданылатын заттарды ажыратады (еріткіштер, майлар)

5. Майлағыш заттардың органикалық құрылымын біледі

6.Органикалық қалдық түрлерін сипаттайды

7.Бояу құрамындағы органикалық қосылыстарды біледі

8.Ацетон, уайт-спирит сияқты еріткіштерді таниды

9.Химиялық реакция түрлерін ажыратады

10.Өндірісте қолданылатын органикалық заттардың түрлерін біледі.
(мысалы: майлар, кескіш сұйықтықтар, еріткіштер, лак-бояу құрамдары)

Өзектілігі:

Қазіргі заманда ғылым мен технологияның дамуына сайорганикалық химияның өндірістік, экологиялық және тұрмыстық маңызы артып келеді. Автокөліктерде қолданылатын отындар, техникалық майлар, еріткіштер мен бояғыштар, дәнекерлеу процестеріндегі химиялық өзгерістер — барлығы да адамның өміріне, денсаулығына және қоршаған ортаға тікелей әсер етеді.Кәсіптік-техникалық бағытта білім алатын болашақ мамандар үшін осы химиялық процестер мен заттардыңқұрылымын, құрамын, қасиетін және қауіпсіз қолдану жолдарын меңгеру – кәсіби құзыреттіліктің негізі болып табылады. Сонымен қатар, органикалық заттардың экологиялық салдарын түсіну, қоршаған ортаға зиянын азайту жолдарын іздеу – қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі.

Сондықтан осы тақырыптарды оқу — білім алушылардың ғылыми көзқарасын қалыптастырып, мамандыққа қажетті нақты, пайдалы және өмірмен тығыз байланысты білімменқамтамасыз етеді.

Мына тақырыптар бойынша оқытушының басшылығымен жүргізілетін студенттің өзіндік жұмысының оқу жұмыс бағдарламасы құрылды:

1. Автомобиль отындарының химиялық құрамы

2. Органикалық қосылыстардың адам денсаулығына әсері

3. Дәнекерлеу кезінде бөлінетін газдардың химиялық құрамы

4. Химиялық реакциялардың өндірістегі маңызы

5. Бояғыштар мен лактардың химиялық құрамы

6. Тұрмыста қолданылатын органикалық еріткіштер

7. Химия және экология: өндірістегі органикалық қалдықтар

8. Органикалық химия тұрғысынан техникалық майлар мен майлағыштар

9. Химия тұрғысынан дәнекерлеу процесін түсіндіру

10. Полимерлер және олардың күнделікті өмірдегі орны

11. Металдардың бетін өңдеуде қолданылатын химиялық заттар

12. Органикалық заттардың жану өнімдері мен экологиялық салдары

Қорытынды

Органикалық және бейорганикалық химиялық қосылыстар қазіргі заманғы өндіріс пен тұрмыстың барлық салаларында кеңінен қолданылады. Автомобиль отындары, дәнекерлеу кезінде бөлінетін газдар, техникалық майлар, еріткіштер мен лак-бояу өнімдері сияқты заттардың барлығы органикалық химияның жетістіктеріне негізделген. Бұл заттардың химиялық құрамы мен қасиеттерін білу олардың тиімді әрі қауіпсіз қолданылуын қамтамасыз етеді.

Алайда, бұл заттардың көпшілігі адам денсаулығы мен қоршаған ортаға теріс әсер етуі мүмкін. Мысалы, жану өнімдері мен органикалық қалдықтар ауаны, топырақты және суды ластап, экологиялық мәселелер туғызады. Сол себепті, өндірістік процестерде химиялық реакциялардың маңызын ескере отырып, экологиялық қауіпсіздік талаптарын сақтау аса қажет.

Сонымен қатар, тұрмыста және өнеркәсіпте қолданылатын химиялық заттардың құрамын білу — олардың зиянын азайтып, қауіпсіз пайдалану жолдарын табуға мүмкіндік береді. Полимерлердің, техникалық майлардың, бояғыштардың және еріткіштердің құрылымы мен қасиеттері зерттеліп, оларды тиімді қолдану жолдары анықталуда.

Химия ғылымы — адамзат өмірінің сапасын арттырумен қатар, өндірістік процестердің экологиялық тұрғыдан қауіпсіз болуын қамтамасыз ететін маңызды сала. Сондықтан болашақта органикалық заттарды ұтымды пайдаланып, қалдықтарды азайту, зиянды заттардың орнына экологиялық қауіпсіз баламалар табу — басты міндеттердің бірі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. М.Қ.Оспанова, Қ.С.Аухадиева, Т.Г.Белоусова «Химия» 10; 2-б

2. О.С.Габриелян, Ж.Ә.Шоқыбаев, Р.Н.Жұмаділова «Химия» 10

3. Б.А.Мансуров «Органикалық химия» 10–11

4.Органикалық химия: оқулық / авторлар: Н.С. Зяблов, Л.А. Челнокова. — Алматы, 2015.

5.Органикалық химия. Негізгі түсініктер мен әдістер / К.М. Омаров. — Алматы, 2018.

6.Техникалық лактар мен бояулар / А.П. Смирнов. — Москва, 2015.

7.Органикалық бояғыштар және лактар / М.И. Федоров. — Санкт-Петербург, 2018.

8.Химия еріткіштер мен олардың өндірістегі қолданылуы / В.В. Петров. — Москва, 2014.

9. Органикалық еріткіштер және олардың қауіпсіздігі / С.Д. Кузнецов. — Алматы, 2019.

10.Техникалық майлар және олардың қолданылуы / В.Г. Ломанов, А.И. Кравченко. — Москва, 2016.

11.Майлау материалдары. Техникалық сипаттамалары / Под ред. Н.П. Иванова. — Санкт-Петербург, 2017.

12.Машина жасау өндірісіндегі химия / В.И. Кузнецов. — Москва, 2017.

13.Химия жану процестері және қауіпсіздік / В.А. Соловьев. — Москва, 2016.

14.Экология және өндірістік қауіпсіздік / Н.Н. Иванова. — Алматы, 2017.