×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512

Ең үздік ашық сабақ байқауы басталды
Алтын күз байқауы басталды
Сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады

Хиуаз Доспанова

Автор:Балгынбаев Максат Амангалиевич
Бағыты: Қазақстан тарихы
Бөлімі: Баяндамалар, реферат
Сыныбы: 9 сынып
Жарияланған уақыты: 2019-05-01

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

оқушыларға арналған реферат

Хиуаз Доспанова-Екінші дүниелік жүзілік соғысының қазақтан шыққан жалғыз әйел-ұшқышы,жауынгер,батыр,Қазақстан Республикасының Халық қаһарманы.Құрманғазы ауданының төл перзенті, білімге, білуге құштар қазақтың қаршадай қызы Хиуаз Доспанова өзінің өмірбаянында: «Мен, Доспанова  Хиуаз, 1922 жылы Гурьев облысы Теңіз ауданының Зормата кеңесінде дүниеге келдім», — деп жазады.Хиуаздың әкесі Қайыр Доспанов оқығаны көп, орысша жақсы білетін, өз заманының белсенді адамы болған.Ішкі істер бөлімінде, сот саласында жауапты қызметтер атқарған. 1925 жылы Қайыр Доспанов Орал қаласына құқық қорғау саласындағы қызметке ауысады. Сөйтіп кішкене Хиуаз туған жерінен ата-анасымен бірге Қазақстанның өзге облысына қоныс аударады.Хиуаз Доспанова әкесінің жұмыс бабына байланысты Қазақстанның көптеген облыстарына қоныс аударған. «Мәселен Ақтөбеде болдық, жемісі мол Шымкентті, қайық мініп серуен құратын Сырдариясы бар Қызылорданы, астанамыз Алматыны, тарихи шежіреге бай Оралды көрдік. Алайда, мен бала кезімде, жаз айларында атам мен әжем тұратын Гурьев облысы Теңіз ауданына барғанды жақсы көруші едім», — деген жолдардан батыр апамыздың отанына деген балалық сүйіспеншілігін, махаббатын сезінгендей боламыз. Шіркін,кіндік қаны тамған туған жерге жетер жер болар ма?Әрбір қазақстандық өз елін, жерін хиуазша сүйсе, хиуазша қорғауға дайын болса, біздің кең байтақ Отанымыздың болашағы үшін уайымдамасақта болады. Отаншыл болу – қанға сіңген ұлттың қасиеті, сонымен қатар тәрбие арқылы санада қалыптасатын ата-ана мен үлкендер өсиетінің жемісі десек жаңылыспассыз.Мектепте үздік оқыған, барлық шараларға белсене араласқан, ізденімпаз қаршадай қыздың қиялы таудай армандарға жетелейтін еді!…«Бізге дәрігер болу да, инженер болу да, мұғалім болу да асыл арман еді», — дейді қиялшыл қыз. Хиуаздың сол бір асыл арманы – ұшқыш болу еді. Оның ұшқыштық мамандықты таңдауына зор әсер еткен Гризодубова, Осипенко, және Раскова тәрізді әйел ұшқыштардың Москвадан Қиыр Шығысқа еш жерге қонбай ұшып бару сапары болды. Әйел адамның да шебер ұшқыш бола алатынына көз жетті.Хиуаз мектепте комсомол ұйымының хатшысы және аға пионер жетекші болатын. «Мектеп пен аэроклубтағы оқуға бар уақытым кетіп жүрді, тіпті демалу үшін бір минут бос уақытым қалмады. Сабақты әзірлеп мектепке уақытында келуім керек, аэроклубқа кешікпеуім керек және  оның үстіне комсомол, пионер ұйымдарының жұмысы қосылды. Әсіресе аэроклубта теориялық курс бітіп, ұшуға әзірлену басталғанда бірсыпыра қиындықтар туды»,-деп баяндады еңбекқор апамыз.Өзінің қайсарлығының арқасында Хиуаз мектепті де, аэроклубты да «өте жақсы» деген бағамен аяқтады. Ендігі мақсаты: «Қайтсем де Марина Расковамен жолығуым керек» деген мақсат еді.Мақсатына жету үшін қолынан келгенін жасап,тіпті оданда асырып жанын салса да, оны Жуковский атындағы Әуе Академиясына қабылдамады.Хиуаз барлығын ой толғауыннан өткізіп,ең қажетті мамандық дәрігер деп,медициналық институтқа түсуді шешті.Мектеп аяқтағандағы атестаты тек қана «5»-деген бағадан тұрғандықтан ол Москваның І-ші медициналық институтына емтихансыз түседі. «Менің аттестатым үздіктер аттестаты болғандықтан оқуға түсуге емтихансыз қабылдандым», — деп еске алады сол күндерді Хиуаз апай.Институттан оқуға шақыру қағазы келгенде, ата-анасы мен бауырларының қуанышында шек болмайды. «Аяулы анам өз қызын аса бір жылылықпен, мұңмен алыс жолға аттандыруға әзірленді. Әке байғұс босаған көңілін сездірмеуге тырысады, кетерімде: сау бол, жақсы оқы», — деген естелік жолдарымен еске түсірді.Әрбір ата-ананың арманы – өз баласын биік белестерден көру болса, ал әрбір баланың міндетіата-анасын   сол арман еткен биіктерден көрініп, қуанту. Хиуаз бен оның ата-анасының арасындағы құрмет оқушы жастарға үлгі болар қасиеттердің бірі деп ойлаймын. «Соңғы зачеттарды тапсырып жатқанбыз. Бір күні таңертеңгілік жанымызды түршіктірген жаманат хабар естідікгитлершіл жендеттер қапыда келіп, елімізге шабуыл жасапты. Сол 1941 жылдың 22 июні күні біз өзіміздің ересек болып қалғанымыздың, өмірімізде үлкен өзгеріс болғанын, жауынгерлік күн туғанын аңғардық».Хиуаз туған жұртқа каникулға  оралмай, комсомолдың шақыруымен Москваның метро құрылысына, ал 1941 жылдың күзінен Москва төңірегіндегі қорғаныс шептерін салуға қатысады.Бірақ оны «мен запастағы ұшқышпын, майданға неге бармаймын?»- деген сұрақ жиі мазалайды. Тылға да керексің деген үлкендердің жауабы оны мазасынан айырмады.Оның үстіне Краснопресненский аудандық комитетінен ВЛКСМ Орталық Комитеті әйелдерден әуе полкын құрастырып жатқанын естиді.Хиуаз Доспанова қалай болсада осы полкты жасақтаушыларымен кездесудің амалын іздейді. Орталық Комитетінің өкілі Мигунова деген адам студенттермен бірге жұмысқа барып жүретін. Соңғы үміті енді осы Мигуновамен кездесіп, көмек сұрау еді. Мигуновамен жолығып, келген мақсатын айтып, баяндайды. Ол кісі жас қыздың көзінен қайтпас қайсарлықты көріп, қолынан келген көмегі көрсетеді. Сонымен бірге ол әйелдер авиаполкын жасақтап жатырған Марина Раскованың өзі екендігін айтып, Хиуаздың төбесін көкке жеткізеді.Міне осылай, әйелдер авиаполкі 1942 жылдың көктемінде жасақталды. Осы полктің құрамында қазақ қызы Хиуаз Доспанова да болған еді. Сол кезде Хиуаз бар болғаны жиырма жаста еді.Енді полк жөніндегі нақты деректерге тоқталсақ:4- ші әуе армиясының 46-шы гвардиялық Тамань әйелдер авиаполкі 1941 жылдың қазан айында «Қызыл Армияның Әскери Әуе Күштерінің әйелдер авиаполкін жасақтау жөніндегі» № 0099 08.10.41 бұйрық негізінде құрылды.Авиаполктің командирі болып Марина Раскова тағайындалды. Оқу-жаттығу жұмыстары Энгельс қаласында жүргізілді. Полктің басқа әскери құрамалардан айырмашылығы ол түгелдей әйелдерден тұрды. Аталған бұйрық негізінде құрылған басқа екі әйелдер полкінде ерлер де қызмет атқарды, ал бұл полк соғыс аяқталып, таратылғанға дейін барлық қызметті тек әйелдер атқарды.Полк 1942 жылдың 23 мамырында соғысқа аттанып, 27 мамырда майданды бастады. Сол кезде полктің құрамында жастары 17 мен 22 аралығында 115 адам бар еді. Әйелдер әскери авиаполкі 218-ші түнгі бомбалаушы әскери дивизияның құрамында енді. Алғашқы жауынгерлік тапсырмамен ұшуға 1942 жылдың 12 маусымында бұйрық алды.1944 жылдың  15 мамырынан бастап 325-ші түнгі бомбалау авиадивизиясының құрамына кірді.Крымды азат ету кезінде, 1944 жылдың мамырында уақытша 2-ші гвардиялық түнгі бомбалау авиадивизиясының құрамына кірді.Соғыс кезіндегі шеберліктері мен көзсіз ерліктері үшін полктің ержүрек ұшқыш қыздарын немістер «түнгі перілер» деп атады. 1945 жылдың 15 қарашасында полк таратылды, көптеген ұшқыш қыздар әскери міндеттен босатылды.Әскери ант қабылдайтын да күн жетті. Өз Отанына, өз халқына адал қызмет етуге ант берген салтанатты сәтті басынан кешірген әрбір жауынгер сол күннің ерекше болатынын жан жүрегімен түсінеді.Жауынгердің борышы, ары, намысы ол- ант сөздері десем қателеспеспін. «Біз ант сөздерін сап алдында босқа айтқан жоқпыз, жоқ, ол сөздер біздің жалынымыз, жанымыз еді.  Әскери өміріміздің бастан кешкен және бастан кешетін қасиеттері еді.Сол күні, ант берген күні біз өзіміздің нағыз жауынгер екенімізді сезіндік » — деп есіне алады сол бір қасиетті сәтті Хиуазжауынгер.Полкте Хиуаздың құрбыларына айналған өзге ұлт-өкілдерінің қыздары болды.Орыс қыздары Ирина Себрова, Саша Хорошилова, азербайжандық Зулейка Саид – Мамедова, башқұрт қызы Сытланова, татар қызы Санфирова, карел қызы Смирнова бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, бір жанұяның ағайындылары секілді тату – тәтті болды. «Біз біртұтас тату семья болдық, ұшқыштық шеберлікті жетілдіруде бір-бірімізге талмай көмектесетін едік»,-деп еске алады Хиуаз. Хиуаз өзге ұлт өкілдерімен сыйластық қарым-қатынас орната алатын,өз заманының саналы мүшесінің бейнесін танимыз.Ұлттар арасындағы қатынас отанымызға қатерлі күндер туғанда отанымызды сақтап қалудағы басты құралдардың бірі еді.Кеңес одағындағы алуан түрлі ұлттардың достығының арқасында ұлы жеңіске жеткеніміз сөзсіз. 1942 жылдың май айында авиация тарихында тұңғыш рет құрылған әйелдер жеңіл бомбардировщиктер құрылды.Оларды майдан шебіне Раскованың өзі бастап апарды. Қазақ халқының тұңғыш ұшқыш қызы Хиуаз Доспанова алғашқы жауынгерлік сыннын өте жақсы аяқтады. Алған білімін іс жүзінде асқан шеберлікпен орындай білген жас ұшқыштың ержүректігі таң қалдырады.Алғашқы жауынгерлік тапсырма орындалды. Бұл Отан қорғау жолындағы ұлы жорықтың бастамасы болатын. Тәжірибе жинақтала бастады, әскери шеберлік шыңдала берді. Жау тылына талай рет ұшып барып, талай тапсырмаларды орындап жүрген Хиуаздың тобы ойламаған жерден қатты жарақат алып,соның салдарынан Хиуаз бір айдан астам госпитальда жатты.Хиуазды мазалаған алған жарақаты емес, енді қайтадан ұша алам ба деген қорқыныш сезімі еді. Қалай болсада өз қатарына қосылуым керек деген мақсатпен қайсар да батыр қыз өз дегеніне тағы да жетті. Аяқ – қолы, қабырғалары, жамбасы бірнеше жерден сынып, күрделі жарақат алған ержүрек қыздың қатарға қайта оралып, ұшу мүмкіндігіне ие болу үшін қаншама еңбек еткенін тек дәрігерлер ғана біледі.Ержүректілік,қайсарлық,батырлық – адамның жан дүниесінің ерекше қасиеті. Соның нәтижесінде адамдар ауыр, қауіпті жағдайлардың өзінде де тамаша істер істейді. Ерлік тек батырлық үшін ғана емес- отанға, халқына деген зор махаббаттан туса керек.Ержүрек қыздардың еңбектері еленбей қалмады, полк гвардияшылар полкы атанды, Хиуазға гвардия лейтенанты шені берілді, наградаға ұсынылды, майданнан ата-анасына Хиуазға берген жақсы тәрбиесі үшін алғыс хат келді.Қай іске жұмсаса да бар ынтасымен беріліп жұмыстанатын Хиуаз, енді міне штаб офицері-полк байланысының бастығы қызметіне кірісті. Бұл өте қиын, әрі өте жауапты қызмет еді. Әрбір бөлімшенің, полк басшылығымен байланысынан көптеген адамдар өмірі, шабуыл тағдыры шешілетін. Байланысшылар бұйрықты дер кезінде, дәл жеткізу үшін қайнаған майдан ортасында жүретін, өмірлерін де қиятын. Бұрын өзі үшін, өз экипажы үшін жауап берсе енді, бүкіл полк байланыс жұмысын ұйымдастыру керек. Бұл кез-келген адамға сеніп тапсырылмайтын жұмыс.Хиуаз сол төрт жылда 14 рет ауыр жараланып, екі аяқты қиратып, омыртқаларын опырып, қабырғаларын қиратты.Бірақ бұл жараларға қарамастан бейбітшілік үшін күресін тоқтатпайды. Соғыстан көрген қайғы-қасіретін, майдангер Хиуаз Доспанованың жүрегінен жарып шыққан мына бір сөздерді мәнін – мағынасын жете түсініп, санамызға құйып түйейікші.Бейбітшілік – қартайған әке мен әженің немерелерін сүйіп, тыныш өмір сүруі.Бейбітшілік – қарапайым адамның ертеңгі күнге, жарқын да тыныш келешегіне сенуіМіне, сондықтан бейбітшілік әрбір совет адамына, жер бетіндегі әрбір адал адамға орасан қымбат.Хиуаз және оның жауынгер достары үшін соңғы соғыс Берлин маңындағы Нойе – Бранденбург қаласында аяқталды.Бұдаң соң, полкты тарату жөніндегі маршал К.Рокосовскийдің бұйрығы да келді. Отан атынан алғыстарын айтып, ел қорғау ісіндегі міндеттерін абыроймен атқарған полкті тарату туралы жарлықты оқыды.Соғыстың мәңгі ұмтылмас өжеттікке толы күндерін бірге өткізген полктес құрбылар бір – бірін қимай қоштасып, әрбір Жеңіс күні Мәскеудегі «Үлкен театр» алдында кездесуді шешеді.Бір-біріне серт берген құрбылар «Үлкен театр» алдындағы бақта әр Жеңіс күні кездесті, сол естен кетпес күндерді еске алды, өмірінде болып жатқан қуанышты да қайғылы сәттермен бөлісті. Көптеген майдандас жолдастарының кеуделерінде Совет Одағының Батыры жұлдызы жанып тұрды. Ал Хиуазда бұл жұлдыз жоқ еді.Хиуаз апамыздың осы сөздерінен отанына туған жеріне деген ыстық махаббатын көруге болады.Атақ үшін емес ,кіндік қаны тамған жеріне сүйіспеншілігі үшін,отанын қалай болсада қорғау үшін күрескен Хиуаз апамыздың ерлігінде шек жоқ.Бұл апамыздың ерлікке толы шешімі әр адамға үлгі тұтарлық.Қазақ халқынды бейбіт өмір орнағандықтан Хиуаз апамыз ұша алмайды.Сондықтанда медицина институтынна тусуді ұйғарады.Сол кезде Орал облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Мінәйдар Салин Хиуазды жұмысқа шақырады. Сөйтіп ол облыстық партия комитетіне инструктор болып қызметке қабылданады. Бір жылдан кейін оны Алматы жоғары партия мектебіне оқуға жібереді. Еліміздің астанасы Алматыда белсенді жастың жігерін танып, Қазақстан Жастар Одағының бірінші хатшысы етіп сайлайды. Қазақ ССР Жоғарғы Советіне депутат болып, жастар сенімін ақтауға тырысады. Қай істі атқарсада өзінің жан тәнін салып , үлкен жауапкершілігімен көрсеткен ол, жастар арасында талай жұмыстардың бастаушысы бола білді.Бұл қасиеттерде бүгінгі егеменді елімізді әлемдегі елу мықты мемлекеттердің қатарына қосу үшін жас ұрпақтың бойында табылуы тиіс құндылықтар.Білімділік, біліктілік, белсенділік, адамгершілік асыл қасиеттерін бойына сіңірген осындай ардақты да аяулы батыр жерлесіміздің жігері біз үшін өмірлік азық болуы тиіс екенін тағы да айтқан артық болмас.Соғыс кезіндегі халықтың қасіретін көзімен көрген, соғыстан кейінгі елдегі жағдайды түсініп, жүрегі сыздаған кешегі жауынгер, бүгінгі белсенді жас жұмысқа бел шешіп кіріседі.Зейнеткерлікке кеткеннен кейін, оны қарулас басқалары ұмыта бастады.Бірінші болып соғыс кезінде әскери ұшқыш болған, өзінің «Гвардиялық полктің штурманы» естелік кітабында Хиуаздың ерлігі туралы жазған.П.Батлук «Россияда Марина Раскованың полкі құрамында болған, тірі қалған соңғы жеті ұшқышқа  «Россияның Батыры» атағы берілді, Хиуазға да өз Отанының Батыры атағы берілуі керек » -деп жазды.Бір кездері Қазақстан Жастары Одағында бірге жұмыстас болған Михаил Исиналиев «Қазахстанская правда» газетінде ардагер ұшқыштың Отан алдындағы ерлігі бағалап «Халық қаһарманы» атағын беру керектігі жөнінде ұсыныс жасады. Ұсыныс көптің қолдауын тапты. Совет Одағының Батыры, Генерал, Тәуелсіз Қазақстанның №1 «Халық қаһарманы», бірінші қорғаныс министрлігі Сағадат Нұрмағанбетов, Қазақстан Халық жазушысы Әзілхан Нұршайықов, Қадір Мырза- Әлі сияқты көрнекті қоғам қайраткерлері, ақын жазушылар қолдау көрсетті.Ұлы Жеңістің 60 жылдығы қарсаңында ерлік иесін тапты. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығымен 2004 жылы 16 желтоқсанда қазақ халқының даңқты қызы Хиуаз Доспановаға «Халық қаһарманы» атағы берілді.Тәуелсіз еліміздің көреген басшысы қазақтың батыр қызына «Халық қаһарманы» атағын  беріп, қайсар ананы қайтадан қатарға қосты.Елбасымыз 2005 жылдың мамырында Хиуаз Доспанованы жоғары атағымен құттықтап хат жолдады. Онда:«Сізді 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіс күнінің 60 жылдығымен шын жүректен құттықтаймын.Ұлы Жеңіс сарбаздарының қаһармандығы,майдан далаларында Сіз көрсеткен ерлік пен қайсарлық халық жадында мәңгілікке қала бермек. Біз фашизмге қарсы қанқұйлы соғыстан ізгілік пен бейбітшілік мұраттары үшін  елдің барлық халықтар  берлігінің Жеңіске әрқайсысымдың қосқан жеке үлесіміз бен жаппай ұмтылуымыздың  арқасында жеңіп шықтық.Сіз сияқты қайсар ұрпақ өкілдерін Отанға қалтқысыз қызмет етудің үлгісі бола отырып, өзінің жауынгерлік еңбегімен біздің  бүгінгі таңда жасампаз елде өмір сүруімізге, еркін мемлекет пен демократиялық қоғам құруымызға мүмкіндік берді.Сіздің бүгінгі күні де өз үлгіңізбен жас ұрпақ бойында Отанға деген сүйіспеншілік сезімі мен Атамекенді лайықты қорғаудың қасиетті парызын тәрбиелеуді жалғастырып келе жатқаныңыз үшін шынайы алғысымызды білдіремін.Сізге мықты денсаулық, береке мен бақыт тілеймін. Өзіңізге және жақындарыңызға бейбітшілік пен жарқын күндер серік болсын!».Келе жатқан өскелең ұрпақты тәрбелеу мен білім беру мәселесінде ақыл-өсиет беруге байланысты екенінде белгілі. Бірақ та менің ойымша, тәрбие  тек насихаттау, үгіттеу  ғана емес. Жас ұрпақты тәрбиелеу үшін үлгі керек. Өскелең ұрпақты жақсы істерге ұмтылысын арттыру үшін,өз Отанын қорғауғу деген құлшынысын ынтысын ұлғайтатын тұлғалардың маңызы өте зор. Мен үшін осындай дара тұлғалардың бірі қаһарман да ержүрек қыз Хиуаз Доспанова.Білімге деген құштарлық,ата –анаға деген құрмет, бауырға деген қамқорлық, отанға деген өшпес махаббат, ержүректілік,өжеттік, қайрат, жігер, талапшылдық, тәртіптілік, басқа ұлт өкілдерімен жақсы қарым-қатынас-осының барлығы , қазақтың «қанағатты қыз» атанған тұңғыш ұшқыш қыз Хиуаз Доспанованың өнегелі өмірі жас ұрпақты тәрбиелеудегі таптырмас құрал, үлгі.

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.

Олимпиада бітуіне қалды: