ІЛМЕК БІЗ ЖӘНЕ ИНЕМЕН КЕСТЕЛЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесі оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, ұлттық құндылықтарды меңгертуге, еңбек дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Осы тұрғыдан алғанда көркем еңбек пәнінің маңызы ерекше. Бұл пән оқушының эстетикалық талғамын қалыптастырып қана қоймай, оның қол моторикасын, кеңістіктік ойлауын, шыдамдылық пен ұқыптылық секілді тұлғалық қасиеттерін дамытады.

Көркем еңбек саласындағы маңызды бағыттардың бірі – ілмек біз және ине арқылы кестелеу технологиясын оқыту. Бұл технологиялар ғасырлар бойы дамып, ұлттық қолөнердің ажырамас құрамдас бөлігіне айналған. Ілмек бізбен тоқу мен инемен кестелеу әдісі бүгінгі таңда да өз құндылығын жоғалтпай, заманауи дизайн элементтеріне лайықталып отыр.

Осы мақалада аталған технологиялардың тарихи-мәдени мәні, педагогикалық маңызы мен көркем еңбек пәнінде оқыту ерекшеліктері ғылыми негізде талданады.

Негізгі бөлім

1. Ілмек біз және инемен кестелеудің тарихи-мәдени негіздері

Ілмек біз (крючок) арқылы тоқу және инемен кестелеу – қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланысты қолөнер түрлері. Олар тек тұрмыстық заттарды дайындау үшін ғана емес, сонымен қатар әсемдікке, сәнге деген ұмтылысты білдіретін көркем шығармашылық ретінде де қолданылған.

• Ілмек бізбен тоқу Еуропа, Азия және Орта Азия шеберлері арасында кең таралған. Қазақ әйелдері киім әшекейлері, баскиімдер, жөргек, төсеніш және сәндік бұйымдар тоқуда бұл әдісті пайдаланған.

• Инемен кестелеу — өрнек пен символиканың мол шоғырланған дәстүрлі өнері. Кестелер киім-кешекке, төсек-жабдыққа, тұскиіз, орамал, камзол секілді бұйымдарға салынған.

Бұл технологиялар оқушыларға ұлттық мәдениетті меңгертуде маңызды құрал болып табылады.

2. Ілмек бізбен тоқу технологиясы

2.1. Қажетті құрал-жабдықтар

• Ілмек біз (әртүрлі нөмірде)

• Жіп (жүн, мақта, синтетикалық, акрил)

• Түйреуіш, қайшы, өлшеу таспасы

• Тақтайша немесе үлгі картасы

2.2. Тоқу техникасының негізгі элементтері

Ілмек бізбен тоқу бірнеше негізгі әрекеттен тұрады:

• Ауа ілмек жасау

• Тізбек тоқу (цепочка)

• Жалпы ілмек (столбик без накида)

• Жартылай өру (полустолбик)

• Бір, екі және көп ширатылған ілмектермен тоқу

Бұл элементтерді меңгеру күрделі тоқу үлгілерін жасауға мүмкіндік береді.

2.3. Педагогикалық мәні

Ілмек бізбен тоқу оқушының:

• ұсақ моторикасын дамытады

• зейінін тұрақтандырады

• логикалық ойлауын қалыптастырады (қатар, үлгі, реттілік ұғымдары)

• эстетикалық талғамын арттырады

• шыдамдылыққа тәрбиелейді

3. Инемен кестелеу технологиясы

3.1. Қолданылатын құралдар

• Ине түрлері

• Түрлі түсті жіп

• Мата (зығыр, мақта, жібек)

• Кергіш (пяльцы)

• Қайшы, бормен белгі салғыш

3.2. Кесте тігудің негізгі әдістері

• Айқас тігіс (крест)

• Тізбек тігісі

• Шалу тігісі

• Тұтас тігіс (гладь)

• Көмкеру тігісі

Бұл әдістер кестенің көркемдік ерекшелігін айқындайды.

3.3. Кестелеудің тәрбиелік мүмкіндіктері

Инемен кестелеу:

• көркемдік ойлауын дамытады

• ұлттық өрнек пен символиканы меңгертеді

• дәлдік, ұқыптылық дағдыларын қалыптастырады

• стрессті төмендетуге ықпал етеді

4. Көркем еңбек пәнінде ілмек біз және инемен кестелеу технологияларын оқыту әдістемесі

4.1. Оқыту кезеңдері

1. Теориялық түсіндіру – технология, қауіпсіздік ережесі, материалдар таныстыру.

2. Көрсетілім – мұғалімнің әрекетті үлгі арқылы көрсетуі.

3. Жеке тәжірибелік жұмыс – оқушылардың өз бетімен орындауы.

4. Бағалау – дайын бұйымды талдау, шығармашылық шешімдерді бағалау.

4.2. Оқушылардың жас ерекшеліктерін ескеру

• Бастауыш сыныпта қарапайым тоқу және тігіс элементтері үйретіледі.

• Орта буында күрделі өрнек, көлемді бұйымдар тоқу.

• Жоғары сыныпта авторлық дизайн жасау, жобалық жұмыс ұйымдастыру.

4.3. АКТ қолдану мүмкіндігі

Цифрлық құралдар арқылы оқушылар:

• үлгілерді онлайн таба алады

• QR-код арқылы бейне-нұсқауларды қарайды

• электрондық альбомдар жасайды

5. Технологияны меңгертуде ұлттық құндылықтарды қолдану

Ілмек бізбен тоқу және кестелеу барысында ұлттық ою-өрнектерді қолдану оқушыларға:

• халықтық эстетика негіздерін үйретеді

• этномәдени сәйкестігін қалыптастырады

• ұлттық өнерге қызығушылығын арттырады

Ою-өрнек символдарының мағынасын талдау – пәннің тәрбиелік әсерін күшейтеді.

Қорытынды

Ілмек біз және инемен кестелеу технологиялары – көркем еңбек пәніндегі маңызды бағыттардың бірі. Бұл технологиялар оқушылардың қол еңбегіне деген қызығушылығын арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады, ұлттық өнерге баулиды.

Оқыту барысында мұғалімнің әдістемелік шеберлігі, кезеңдік жоспарлау, материалдық база және шығармашылық атмосфера ерекше маңызға ие. Технологияны меңгерген оқушы тек бұйым жасап қана қоймай, еңбектің құндылығын түсінеді, эстетикалық талғамы қалыптасады, ұлттық мәдениеттің бір бөлшегімен танысады.

Сондықтан ілмек біз және инемен кестелеу технологияларын көркем еңбек пәніне жүйелі енгізу – оқушылардың жан-жақты дамуына ықпал ететін тиімді жол.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақ халық қолөнері. – Алматы: Өнер, 2010.

2. Әбдіғапбарова Ұ. Көркем еңбек пәнін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2019.

3. Жаратылыстану және технология пәндері бойынша әдістемелік нұсқаулар. – Астана, 2022.

4. Бап-Баба С. Қазақтың дәстүрлі қолөнері. – Алматы, 2015.

5. Гүлжанова Қ. Қолданбалы өнер негіздері. – Алматы, 2018.