БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС: КОММУНИКАТИВТІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ФАКТОРЛАРЫ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 90 жылдық мерейтойы – еліміздің жоғары білім беру жүйесіндегі сапалы дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысқан тұсы. Тарихы терең бұл қара шаңырақтан түлеп ұшқан мамандар бүгінде қоғамның түрлі салаларында табысты қызмет атқарып келеді. Университеттің басты мақсаты – тек кәсіби білікті емес, сонымен қатар тұлғааралық қарым-қатынас мәдениеті қалыптасқан басқарушы тұлғаларды даярлау. Осы бағытта «Басқару психологиясы» пәнінің орны айрықша.

Басқару жүйесіндегі тұлғааралық қарым-қатынастың коммуникативтік жағы – ұйымның тиімді дамуы мен ұжымдық үйлесімділіктің негізгі кілті. Қарым-қатынас мәдениеті жоғары басшы әріптестерінің пікірін ескере отырып, олардың мінез-құлық ерекшелігін, эмоциялық жағдайын түсіне біледі. Бұл өзара сенім мен құрметке негізделген тиімді басқару моделін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Коммуникация – басқару процесінің ажырамас бөлігі. Ол тек ақпарат алмасу құралы ғана емес, басшы мен қызметкерлер арасындағы өзара әрекеттестік пен ұйымішілік психологиялық ахуалды айқындайтын басты фактор. Кабаченко В.С. өз еңбегінде басқарудағы коммуникацияның адамның психологиялық ерекшеліктеріне, мінез-құлық сипатына және эмоциялық тепе-теңдігіне тікелей тәуелді екенін айта отырып, тиімді басшы ең алдымен тыңдай білуді үйренуі қажет екенін атап өтеді.

Тұлғааралық қарым-қатынасқа әсер ететін факторлар бірнеше топқа бөлінеді. Біріншісі – жеке факторлар, яғни адамның мінезі мен темпераменті, өзін-өзі бақылау қабілеті. Екіншісі – әлеуметтік факторлар, оған ұйымның мәдениеті мен ұжымдық құндылықтар жатады. Үшіншісі – коммуникативтік факторлар, яғни тілдік мәдениет, вербалды және бейвербалды амалдарды дұрыс қолдану.

Коммуникативтік құзыреттілікті арттыру – қазіргі басшының кәсіби міндеттерінің бірі. Бұл бағытта басқару психологиясын меңгерудің маңызы зор. Ахтаева Н.С. өз зерттеуінде басқарудағы тұлғааралық қатынастың тиімділігі тікелей психологиялық мәдениетке байланысты екенін дәлелдейді. Сондықтан басшы тек басқару функцияларын орындап қана қоймай, адамдармен өзара әрекеттестік орнатудың психологиялық тәсілдерін меңгеруі қажет.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің философия және саясаттану факультетінде бұл пән тәжірибелік тұрғыдан да оқытылады. Пән жетекшісі, психология ғылымдарының кандидаты, доцент Жұбаназарова Назираш Сүлейменқызының жетекшілігімен студенттер тұлғааралық қарым-қатынастың коммуникативтік аспектілерін тәжірибелік жаттығулар мен талдау жұмыстары арқылы меңгеріп келеді.

Қорыта айтқанда, басқару жүйесіндегі тұлғааралық қарым-қатынастың коммуникативтік жағын меңгеру – қазіргі басшының кәсіби табысының басты алғышарты. Ол ұйымдағы сенімді атмосфераны қалыптастырып, қызметкерлердің ынтасын арттыруға және ортақ мақсатқа бірлесе жетуге мүмкіндік береді.

Коммуникация – басқарудың жүрегі, ал оны дұрыс қолдану – кәсіби жетістіктің кепілі.

Жұбаназарова Н.С.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

психология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Бектұрсын Айдос

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

Филология факультетінің 1-курс магистранты