Ж.Аймауытовтың «Психология» еңбегінің ғылыми және тәрбиелік маңызы

ХХ ғасырдың басы қазақ халқы үшін рухани жаңғыру мен ғылым-білімге бетбұрыс кезеңі болды. Осы кезеңде ұлттық ғылымның, соның ішінде психология саласының қалыптасуына зор үлес қосқан тұлғалардың бірі – Жүсіпбек Аймауытов. Оның «Психология» атты еңбегі қазақ тілінде жазылған алғашқы психологиялық ғылыми еңбектердің қатарында ерекше орын алады. Бұл шығарма тек ғылыми еңбек қана емес, сонымен қатар тәрбиелік, ағартушылық мәні зор құнды мұра болып табылады. Ж.Аймауытов «Психология» еңбегінде адамның жан дүниесін, психикалық ерекшеліктерін, ойлау, сезім, ерік және мінез-құлық мәселелерін жан-жақты қарастырады. Автор психология ғылымын қазақ қоғамына түсінікті тілмен жеткізуді мақсат еткен. Сол себепті еңбекте күрделі ғылыми ұғымдар қарапайым мысалдармен, өмірмен байланыстыра отырып түсіндіріледі. Бұл еңбектің басты ерекшелігі – ұлттық болмысты, халықтың тұрмыс-тіршілігін ескере отырып жазылуында. Аймауытов адамның психикасын тұлғаның қалыптасуымен тығыз байланыстырады. Оның пікірінше, адам мінезі мен ойлау жүйесі тәрбие мен орта әсерінен қалыптасады. Сондықтан да дұрыс тәрбие – саналы, жауапкершілігі жоғары тұлға тәрбиелеудің негізгі шарты болып табылады. Бұл идея қазіргі педагогика мен психология ғылымында да өзектілігін жоғалтқан жоқ. Автор тәрбиенің психологиялық негіздерін көрсете отырып, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынастың маңызын айқындайды. Еңбекте адамның өзін-өзі тану мәселесіне ерекше назар аударылады. Ж.Аймауытов өзін таныған адам ғана өз әрекетін басқарып, қоғамда өз орнын таба алады деп есептейді. Бұл ой бүгінгі заманда да аса маңызды. Қазіргі қоғамда тұлғаның эмоционалдық тұрақтылығы, өзін-өзі басқару қабілеті, жауапкершілік сияқты қасиеттері алдыңғы орынға шығып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, «Психология» еңбегі заманауи білім беру жүйесімен үйлесім табады.

Сонымен қатар, Аймауытов психологияны тек теориялық ғылым ретінде ғана емес, практикалық тұрғыдан қолдануға болатын сала ретінде қарастырады. Ол адамның мінез-құлқын, ойлау ерекшеліктерін бақылау арқылы тәрбиелік жұмыс жүргізудің жолдарын ұсынады. Бұл мұғалімдер мен тәрбиешілер үшін маңызды әдістемелік бағыт болып табылады. Еңбекте берілген тұжырымдар оқушының жеке ерекшелігін ескеруге, оны түсінуге және дұрыс бағыт беруге көмектеседі.

Менің ойымша, Ж.Аймауытовтың «Психология» еңбегі – тек өз дәуірі үшін ғана емес, қазіргі заман үшін де құндылығын жоғалтпаған шығарма. Бұл еңбек адамның ішкі жан дүниесін түсінуге, өзін-өзі тануға және саналы тұлға болып қалыптасуға жетелейді. Мұғалім мен оқушы арасындағы өзара түсіністік пен сенімді нығайтуда да бұл еңбектің маңызы зор. Аймауытовтың психологиялық көзқарастары ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, ғылым мен білімді дамытуға бағытталған.

Қорытындылай келе, Ж.Аймауытовтың «Психология» еңбегі қазақ психология ғылымының негізін қалаған, ғылыми әрі тәрбиелік мәні жоғары еңбек болып табылады. Ол адамды тануға, тәрбиелеуге және дамытуға бағытталған тұтас жүйе ұсынады. Сондықтан да бұл еңбек бүгінгі білім беру саласында, тұлғаны қалыптастыру үдерісінде маңызды рухани әрі ғылыми мұра ретінде бағаланады.