Жаңа экономикалық саясат

Жаңа экономикалық саясат немесе қысқаша ЖЭС (НЭП) — В. И. Лениннің ел экономикасын күйреуден құтқару үшін жеке кәсіпкерлікке қойылған тыйымды уақытша алып тастауға жасаған әрекеті болды. Басқаша айтқанда, елге нарықтық қатынастар қайта оралды: меншіктің әртүрлі түрлері пайда болды, шетел капиталы тартылды, «сатып алу–сату» үдерісі дамыды және т.б. Алайда бұл жағдайда большевиктер социализм құрамыз деп айтып жүріп, капитализмнің бастауларына қайта оралғандай көрінді. Бір қадам артқа шегініп, екі қадам алға жылжу. Мұнда логика болды ма? Осыны қазір бірге талдап көрейік.

«Әскери коммунизмнің» жойылу себептері және ЖЭС-тің пайда болу алғышарттары

Алдымен ең негізгі ұғымдарға тоқталайық.

• Большевиктердің басты мақсаты қандай болды? — Социализм құру.

• Социализм деген не? — Қарапайым тілмен айтқанда, бұл қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы теңдік: барлығына тең мүмкіндіктер, тең табыс, тең құқықтар мен бостандықтар.

1917 жылы билікті басып алғаннан кейін большевиктер «әскери коммунизм» саясатын жүргізе бастады. Бұл саясаттың пайда болуы мен жүзеге асырылуы Азамат соғысымен байланысты болды. Әскери коммунизмнің негізгі мақсаты — барлық күш пен ресурстарды орталықтандырып, оларды әскери салаға бағыттау еді.

Алайда әскери коммунизм саясаты сәтсіздікке ұшырады, соның нәтижесінде оны жою туралы шешім қабылданды. Бұған негізгі себептер мыналар болды:

1. Халықтың әскери коммунизмге қарсы жаппай көтерілістері — Кронштадт көтерілісі, Антоновшылдар және т.б.

2. Экономикадағы дағдарыстық жағдай — Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Азамат соғысынан кейін экономиканы қалпына келтіру қажеттілігі.

3. Халықтың тұрмыс деңгейінің күрт төмендеуіне байланысты большевиктер партиясының беделінің түсуі.

4. Сыртқы саяси қатынастар мен байланыстарды қалпына келтіру қажеттілігі.

Осылайша, әскери коммунизмді жоюдың аталған себептері большевиктердің жаңа саясатқа — ЖЭС-ке көшуінің алғышарттары болды.

Жаңа экономикалық саясатқа көшу

Әскери коммунизмнің орнына ЖЭС — Жаңа экономикалық саясат келді. 1921 жылғы 14 наурызда Ресей Коммунистік партиясы (большевиктер) — РКП(б)-ның Х съезінде Ленин елді басқару тәсілін өзгертуге шақырды, бірақ үнемі: «ЖЭС — уақытша құбылыс» екенін атап өтті.

ЖЭС-тің негізгі қырларын қарастырайық.

Біріншіден, жаңа саясат тауар-ақша қатынастарын қалпына келтіруді және еркін сауданы рұқсат етуді көздеді. Әскери коммунизм кезінде кез келген ақшалай қатынастар жойылған еді: сатып алу–сату болмады, өнімдер карточка арқылы берілді, коммуналдық қызметтер үшін төлем алынбады және т.б. Экономиканы қалпына келтіру үшін ақша айырбас құралы ретінде қайта енгізілді.

Екіншіден, ЖЭС кезеңінде жеке сауда мен кәсіпкерлікке рұқсат етілді. Бұған дейін мұндай нәрселер туралы ойлаудың өзі мүмкін емес еді, себебі барлық салада мемлекеттік монополия орнаған болатын. Жеке сауданың дамуының салдары ретінде «нэпмандар» пайда болды — ЖЭС жылдары кәсіпкерлікпен және саудамен айналысқан адамдар осылай аталды. Алайда бұл тек ішкі сауда шеңберінде ғана рұқсат етілді, ал сыртқы саудада мемлекеттік монополия сақталды.

Үшіншіден, өнеркәсіптің ішінара денационализациясы жүргізілді. Денационализация — мемлекеттік меншіктің жеке адамдардың қолына өтуі дегенді білдіреді. Әскери коммунизм кезінде бүкіл өнеркәсіп мемлекет қолында болса, енді мемлекеттік меншікті «тарату» үдерісі басталды. Маңызды ескерту: денационализация тек ұсақ және орта кәсіпорындарға ғана қатысты болды.

ЖЭС-ке тән осы ерекшеліктердің арқасында бұл кезеңді «әдемі өмір дәуірі» деп атайды.

Неліктен «әдемі өмір дәуірі» деп аталды?

ЖЭС кезеңі салыстырмалы еркіндікпен, құқықтардың кеңеюімен және адамдар үшін ашылған мүмкіндіктердің артуымен ерекшеленді. Осы жылдары қымбат мейрамханалар ашылды, сауда саласы гүлденді, жарнама белсенді дамып, тұтынушыларды тартты.

Мәдениет те дамыды: 1920-жылдары музыка, әдебиет жаңарып, журналдар кең таралыммен шығарылды.

ЖЭС шаралары

ЖЭС-ке көшудің негізгі мақсаты — ел экономикасын қалпына келтіру және нығайту болды. 1921 жылдың көктемінде елдегі жағдай ауыр еді: инфляция, ұлттық валютаның әлсіреуі мен құнсыздануы байқалды.

Бұл жағдайды шешу үшін 1922–1924 жылдары кеңестік мемлекет қайраткері Г. Я. Сокольников ақша реформасын жүргізді. Оның мәні:

1. Айналымға алтынмен, қымбат металдармен және бағалы қағаздармен қамтамасыз етілген алтын червонец енгізілді. Ол құнсызданбайтын валюта болды. Біртіндеп елдегі барлық ақша алтын червонецке айырбасталды.

2. Кәсіпорындарды шаруашылық есепке (хозрасчет) көшіру ұсынылды. Кәсіпорындар мемлекетпен есеп айырысқаннан кейін қалған табысты өз бетінше пайдалануға құқылы болды: қайда инвестиция салу, жалақы төлеу, не сатып алу сияқты мәселелерді өздері шешті.

ЖЭС енгізілуімен бірге азық-түлік салғырты (продразверстка) азық-түлік салығымен (продналог) алмастырылды.

Продразверстка кезінде азық-түлік жасақтары халықтың үйлеріне келіп, астықты өздері белгілеген мөлшерде күшпен тартып алатын. Бұл шаруалардың наразылығын туғызды.

Ал продналог кезінде мемлекетке тапсыратын өнім мөлшері алдын ала белгіленді. Шаруа қанша тапсыратынын біліп отырды, ал қалған өнімді өзі пайдаланып немесе сата алды.

Азық-түлік салғырты мен азық-түлік салығымен салыстырмасы

Азық-түлік салғырты:

• Мемлекетті азық-түлікпен қамтамасыз ету саясаты

• Шаруалардан артық өнімді күшпен, ақысыз алу

• Жасақтар жинады

• Қалған өнім өте аз болып, отбасылардың өмір сүруі қиынға соқты

Азық-түлік салығы:

• Продразверстканың орнына енгізілді

• Екі есе аз болды

• Егіс алдында алдын ала жарияланды

• Жыл ішінде өзгермеді

• Артық өнім шаруаның өз иелігінде қалды

Осылайша, азық-түлік салығы шаруалардың өмірін айтарлықтай жеңілдетті.

ЖЭС кезеңіндегі тағы бір жаңалық — 1922 жылы Еңбек туралы заңдар кодексінің қабылдануы. Ол бойынша жалдамалы еңбекті пайдалануға, жерді және нысандарды жалға алуға және беруге рұқсат етілді.

ЖЭС-тің ерекшелігі — концессиялық саясаттың жүргізілуі болды. Кәсіпорын салу үшін шетел капиталы тартылып, мұндай кәсіпорындар концессиялар деп аталды.

ЖЭС саясатының тоқтатылу себептері

Халықтың тұрмысы жақсарып, экономика дами бастағанына қарамастан, ЖЭС те жойылды. Бұған себеп болған жағдайлар:

ЖЭС кезеңінде үш дағдарыс орын алды.

• 1923 жылғы өткізу дағдарысы: өнеркәсіп тауарларының бағасы тым жоғары болғандықтан, шаруалар оларды аз сатып алды.

• 1925 жылғы тауар және астық дайындау дағдарысы: мемлекетте астық жетіспеді, ал өнеркәсіптің баяу дамуы тауар тапшылығына әкелді.

• 1927–1928 жылдардағы дағдарыстар: жағдай ушығып, мемлекет 1928 жылы қайтадан карточкалық жүйені енгізуге мәжбүр болды.

ЖЭС-тен бас тартудың негізгі себептері

1. Мемлекеттік қатаң бақылау жағдайында нарықты дамыту мүмкін болмады.

2. Қоғамда мүліктік теңсіздік пайда болды (нэпмандардың байуы).

3. Партия ішіндегі қайшылықтар күшейді — ЖЭС-ті қолдаушылар мен қарсыластарға бөліну орын алды.

Нәтижесінде ЖЭС саясаты 1928 жылы толықтай тоқтатылды. Бұл кезде жаңа мемлекет — КСРО құрылып, оның басшылығына И. В. Сталин келді. Ол елді дамытуда өз көзқарасына сәйкес реформаларды жүзеге асыра бастады.

Туменбаев Д.К.