«Жаңартылған білім беру жағдайында химиялық есептерді шығарудың тиімді жолдары»

«М.Ғабдуллин атындағы жалпы білім беретін орта мектеп-гимназиясының» химия пәнінің мұғалімі Касымов Кенжеғали Науқанбайұлы

«Жаңартылған білім беру жағдайында химиялық есептерді шығарудың тиімді жолдары»

Қазіргі кезде химия пәнін оқытуда қазақ тіліндегі көмекші құралдардың аз екендігін жақсы білетіндіктен мұғалімдер назарына ұсынып отырмын.

Құрал орта мектептің қазіргі программасына сәйкес логикалық тығыз байланыста құрастырылған.

Тақырыпты қайталағанда, қортындылағанда, қосымша дайындалғанда, оқушы білімін тексергенде және деңгейлеп оқытуға пайдалануға болады.

Алғы сөз

Химия - бізді қоршаған әлеммен тығыз байланысты. Барлық тірі элементтер мен элементтердің қосылыстарынан тұрады, олардың қасиеттерін химия зерттейді. Химия біздің өмірімізге терең енгізіліп, онсыз өмір сүруді елестету мүмкін емес. Тұрмыста: тамақ дайындау, консервілеу, үйді жинау, жуу кезінде біз химиялық үрдістер туралы білімдерді пайдаланамыз.

Бұл оқу құралында сізге түрлі есептерді игеруге және оларды шешу үшін қажетті дағдыларды алуға көмектесу үшін құрылған. Мұнда жалпы химия және органикалық химия бойынша теориялық бөлім де, дайын шешімдері бар химия бойынша есептер мысалдары да орналасқан. Теориялық түсініктеме алғаннан кейін есептер шығару мен жаттығулар орындау арқылы алған білімімізді пысықтап, толықтыра түссек тәжірибелер жасау арқылы оны тереңдетіп бекітеміз.

Химия пәнін меңгеруде бұл үшеуі - өзара байланысты, бір-бірімен сабақтас, құрамдас әдістер.

Олар бірін-бірі толықтырып, пәнге деген қызығушылығымызды, ынтамызды арттыруға қызмет етеді.

Есептер шығару барысында заттар мен құбылыстар туралы түсініктерді жете түсіну және бекіту, алған теориялық білімді сапалы да орынды пайдалана алу машығы қалыптасады.

Оқудың бұл әдісін пайдалану кезінде химия ғылымының негізгі түсініктер мен заңдылықтары көп дүркін қайталанып, оларды түсіну және есте сақтау әлдеқайда жеңілдейді.

Біріншіден есептерді шешу – теориялық материалдарды практикалық қолдану, практикада ғылыми білімді жүзеге асыру.

Екіншіден есептерді шешу – пәнаралық байланыстарды жүзеге асырудың, химия ғылымының өмірмен байланысын көрсетудің, сондай-ақ жаратылыстану ғылымының мамандықтарына баулудың тамаша әдісі деп есептеуге болады.

Психологтар мен әдіскерлер есеп шығаруды ой-әрекеттің жиынтығы деп қарастырады, яғни сандық және сапалық есептерді шығаруда білім мен әрекеттің тұтастығы ойлаудың әр түрлі әдістерін (пайымдау, жіктеу, жүйелеу, дәлелдеу, қорытындылау ) қалыптастырылады.

Методикалық әдебиеттерде оқушылардың дамуы химиялық эксперимент жасағанда, сан және сапа есептерін шығарғанда жүзеге асатыны баяндалған.

Көптеген оқушылар мен олардың ата-аналары: химия бойынша есептерді қалай шешуді үйренеді? Төменде химия бойынша есептерді өз бетінше шешуге көмектесетін бірнеше кеңес береміз.

Химия бойынша тапсырмаларды өз бетінше шешу бойынша кеңестер

Міне, осы қиын істі игеруге көмектесетін бірнеше кеңестер бар.

Бірінші және ең бастысы-сіздің қалауыңыз, еңбегіңіз бен ынтаңыз болу керек. Алдыңызға мақсат қойып, шегінбеңіз!

Екінші – бұл теориялық білім, онсыз сіз олардың арасындағы реакциялар теңдеулері туралы айтпағанда, ең қарапайым формуланы дұрыс жаза алмайсыз. Мұнда Менделеев кестесін "оқуды" үйрену маңызды – элементтердің қасиеттері мен олардың пайда болатын қосылыстары туралы мәліметтерді табуға болатын ең үлкен ашық шпаргалка.

Тапсырманың өзі. Химия бойынша есеп шартын мұқият оқып, барлық белгілі деректерді қысқаша жазып алыңыз, сондай-ақ не табу керек (кейде бұл белгілі қиындықтарды тудырады). Бұдан әрі химиялық есептерді шешудің таңдалған алгоритмін нақты орындаңыз

Реакция теңдеулері бойынша шешілетін есептер

Осы бөлімнің кез келген міндетін шешу үшін білу керек

* есептің теориялық негіздері;

* химиялық реакция теңдеуі бойынша есептеуді ресімдеудің жалпы принциптері;

* химиялық реакция теңдеуін құру, коэффициенттер қою;

Теориялық негіздер өзін-өзі оқытуда әртүрлі бөлімдерде және басқа да оқулықтарда мазмұндалғандықтан, тапсырманы шешер алдында қажетті бөлімді қайталау керек.

Есеп № 1.

1, 2 моль НСl бар ерітіндіге алюминий артық түсті. Нәтижесінде сутектің қандай көлемі түзіледі?

Б ерілгені: Шешімі:

n (HCl)= 1,2 моль

_______________ 1,2 х, л

V (H2) = ? 2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2

6 67.2л

1,2моль НСІ ---- х, л Н2

6 моль НСІ ---- 67,2 Н2 х = 13, 44л

Жауабы : V (H2 ) = 13, 44л

Есеп 2.

5,6 л сутегі алу үшін тұз қышқылында қанша грамм алюминий еріту керек?

Шешімі. Реакция теңдеуін құрайық және онда қосылыстардың химиялық формулалары үстінде берілген деп жазыңыз. Бұл ретте өлшемдігін міндетті түрде көрсетіңіз.

Берілгені: Шешімі:

V (H2) = 5,6г

_______________

m (Al) = ?

х, г 5,6 л

2Al + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2

54 г 67.2л

х,г АІ ---- 5,6л Н2

54г АІ ---- 67,2 Н2 х = 4.5г

Жауабы : m(Al ) = 4,5г

Есеп 3.

6 л ацетилен С2Н2 толық жанғанда көмірқышқыл газының қандай көлемі бөлінеді?

Берілгені: Шешімі:

V (С2Н2)= 6л

_______________ 6л х, л

V (СO2) = ? 2 С2Н2 + 5O2 = 4CO2 + 2H2O

44,8л 89,6л

6л С2Н2 ---- х,л CO2

44,8л С2Н2 ---- 89,6л CO2 х = 12л

Жауабы : V(СO2 ) = 12л

Өз бетінше шешуге арналған есептер.

1. 6,2 г фосфордың толық жануы үшін оттегінің қандай көлемі қажет? Фосфор оксидінің қанша молі болады?

2. 28,4 г фосфор(V ) оксиді алу үшін қанша фосфорды жағу керек?

3. 10,6 г Fe3О4-дің темірге дейін қалпына келтіру үшін сутегінің қандай көлемі қажет? (Реакция: МехОу + Н2 → Ме + H2O схемасы бойынша жүреді.)

4. 8,8 г пропанды жағу үшін оттегінің қандай көлемі қажет? (Пропан: С3Н8.)

5. 5 л этилен С2Н4 толық жану үшін оттегінің қандай көлемі қажет?

6. 17 л сутегі толық жану үшін 10 л оттегі жеткілікті ме?

7. Сутегінің қандай көлемі салмағы 21 г пропенге қосылуы мүмкін?

8. 56 л ацетиленнен қанша миллилитр бензол (пл.= 0,78 г/мл) алуға болады?

9. 0,23 г натрийді артық спиртте тастаса, сутегінің көлемі қандай?

10. 23 г этанолдан қанша грамм диэтил эфирін алуға болады?

11. 500 мл спирттің (пл. = 0,8 г / мл) түзілуі үшін этиленнің қандай көлемі

реакцияға енуі керек?

12. Сутегінің қандай көлемі 22 г этанальға қосылуы мүмкін?

13. 11 г этаналь алу үшін спирттің қандай көлемін Қышқылдандыру керек? (спирттің тығыздығы 0,8 г/мл тең).

14. Егер реакцияда хлор сірке қышқылы алынатын болса, массасы 15 г сірке қышқылымен реакцияға хлордың қандай көлемі енеді?

15. 0,2 моль триолеинді гидрирлеу үшін сутегі қандай көлем қажет? Алынған өнім қайда қолданылады?

16. 100 г сірке қышқылы толық жануы үшін оттегінің көлемі қандай?

"Қоспалардың сандық құрамы" тақырыбы бойынша есептер

Қоспалардың құрамы әртүрлі есептерде жиі анықталады, мысалы, ерітінділер. Өйткені, ерітінділер біртекті қоспалар. Мұндай түрдегі есептер әртүрлі түрде шешіледі, бірақ кез келген жағдайда қоспаның массасын (көлемін) реакция теңдеуіне қоюға болмайтының және реакция теңдеуі бойынша табуға болмайтының есте сақтау керек. Реакция теңдеуі бойынша тек қоспа компонентінің массасын немесе көлемін табуға болады.

Назар аударыңыз! Егер заттардың қоспасы немесе ерітінді аталса, онда реакциялар теңдеуін қоспаның барлық компоненттері үшін құрастыру керек, реакция жүретінін немесе болмауын көрсете отырып, содан кейін әрбір теңдеу бойынша есептің шешімін жоғарыда көрсетілгендей рәсімдей отырып, есептеуді орындау керек.

Мұндай түрдегі тапсырмаларды шартты түрде екі топқа бөлуге болады:

* реакция теңдеуіне бірден қоюға және қажетті есептеу жасауға болатын кем дегенде бір шама бар есептер;

• мұндай деректер жоқ міндеттер.

Бірінші түрдегі тапсырманы қарастырайық.

Есеп 4.

Салмағы 10 г мыс пен алюминий қоспасы сілті ерітіндісімен өңделді. Бұл ретте 10 л газ бөлінді (н. у.). Массадағы қоспаның құрамын анықтау.% (қоспадағы алюминий мен мыстың массалық үлесі).

Берілгені: Шешімі: Реакция теңдеуін құрайық:

m (Cu +Al)= 10г Сu +NaOH=/ жүрмейді

V (газ) = 10л

________________ х, г 10 л

W (қоспа) = ? 2Al + 2NaOH + 2H2O = 2NaAlO2 + 3H2

54 г 67.2л

х,г АІ ---- 10л Н2

54г АІ ---- 67,2 Н2 х = 8г (Al)

m(Cu)= 10г - 8г = 2г

W (Al) = 8/10 * 100% = 80% W (Cu) = 2/10 * 100% = 20%

Жауабы : W (Al)= 80% W (Cu) = 20%

Екінші типті есептерде химиялық түрленуде қоспаның барлық компоненттері қатысады, соның нәтижесінде газдардың немесе басқа да реакция өнімдерінің қоспасы түзіледі. Бұл жағдайларда белгісіз шама (ол туралы тапсырмадан сұралса), белгілі болып қабылданады және А белгіленеді.

Есеп 5.

20 г бейтараптандыруға гидрофосфат пен дигидрофосфат натрий қоспасы 25 г 40% NaOH ерітіндісі қажет болды. Қоспаның құрамын анықтау.

Берілгені: Шешімі: Реакция теңдеуін құрайық:

m (NaH2PO4 + Na2HPO4)= 20г

m (NaOH) = 25г

W (NaOH)= 40%

__________________________ а, г х, моль

Қоспаның құрамын анықтау? NaH2PO4 + 2NaOH = Na3РO4 + 2H2О

120 г 2моль

(20-а) у, моль

Na2HPO4 + NaOH = Na3РO4 + H2О

142г 1моль

Ерітіндіде бар NaOH заттың мөлшерін анықтаймыз (осы заттың массасының мәнін пайдалана отырып, санауға болады, бірақ қарапайым сандар «моль»):

m (NaOH)= 25* 0.4= 10г

n (NaOH)=10г /40% =0.25 моль

n (NaOH)= m/w

Назар аударыңыз: сілтінің мөлшерін бірден есептеуге болады:

n (NaOH)= m*w / M = 25*0.4/ 40= 0.25моль

Енді қоспадағы:

Х= 2a/120= 0.0167a

Y = (20-a)/142= 0.007 (20-a)

X + Y = 0,25 моль болғандықтан, теңдеуді аламыз

0.0167a+0.007 (20-a)= 0.25 *100

1.67a +0.7(20-a)= 25

1.67a +14+0.7a= 25

0.97a = 11

a= 11.34 NaH2PO4 =11.34г

m = 20г- 11.34г = 8,66г

Жауабы бар. Қоспа 11,34 г дигидрофосфаттан және 8,66 г гидрофосфаттан тұрды.

Ерітінділерді алу кезінде тек физикалық процестер ғана емес (затты ұсақтау, диффузия), сонымен қатар зат пен еріткіштің өзара әрекеттесуі де болады. Кейде осындай өзара әрекеттесудің нәтижесінде мүлдем жаңа заттар пайда болады. Бұл жағдайда болып жатқан процестің теңдеуін немесе схемасын жасау қажет, ал есептік формулада қандай зат туралы сөз болып жатқанын көрсету қажет.

Есеп 6.

100 мл суға 2 г кальций ерітілді. Алынған ерітіндідегі заттың массалық үлесін анықтау.

Б ерілгені: Шешімі: Реакция теңдеуін құрайық:

m (Са)= 2г

V(HOH) = 100л

_________________

W (Ca)= ? %

2 г х,г у,г

Са + 2H2О = Са (ОН)2 + Н2

40 г 74г 2г

Осылайша, ерітіндіде кальций емес, кальций гидроксиді бар. Мұны есептеу формуласында көрсетеміз:

W= m (зат) / m (ерітінді) * 100%

Демек, бізге реакция теңдеуі бойынша m[Са(ОН)2] есептеу керек:

Х= 2*74/40= 3,7г Са(ОН)2

содан кейін ерітінді массасы: m ерітінді= m(H2O)+ m(Ca)- m(H2)= 100г+2г -0,1г = 101,9г

Назар аударыңыз: алынған ерітіндінің массасын бастапқы заттардың немесе қоспалардың массасына сүйене отырып, оларға қосылған заттардың массасын қосып, және газ немесе тұнба түрінде реакция саласынан шыққан заттардың массасын шегере отырып есептейді.

m(H2O)= p* V= 100мл * 1г/мл = 100г

m(H2)= у= 2* 2 / 40= 0,1г

W= 3.7г / 101.9г * 100% = 3,6%

Жауабы бар. Сілтінің массалық үлесі 3,6% құрайды.

Өз бетінше шешуге арналған есептер.

17. Әк суы арқылы 3 л ауа жіберілді. 0,1 г тұнба түсті. Ауадағы көмірқышқылының (CO2) көлемді үлесін (φ) анықта.

18. 20 г бор тұз қышқылына түсті. Бұл ретте 4 л газ бөлінді. Осы бор үлгісінде кальций карбонатының массалық үлесін анықтау.

19. 200 г суда 15 г литий оксиді ерітілген. Алынған ерітіндіде заттардың массалық үлесін табу.

20. 20 г Натрий хлориді мен натрий карбонатының қоспалары тұз қышқылымен өңделген. Бұл ретте 2,24 л газ бөлінді. Қоспадағы әр заттың массалық үлесін табу.%.

21. 2,92 г гидроксид пен натрий карбонатының қоспасын айналдыру үшін 1,344 л хлорлы сутегі қажет болды. Қоспасының құрамы анықтандар.

22. 3 г мыс және күміс қорытпасын еріту кезінде сұйылтылған азот қышқылында 7,34 г нитраттар қоспасы алынды. Қоспаның проценттік құрамын және пайда болған тұздарды қыздыру кезінде алынған газ көлемін анықтау.

23. 30% азот қышқылын 5,6 л пропанды нитрлеу үшін қанша грамм алу керек?

24. 8 г метан және 11,2 л этаннан тұратын қоспаны жағу үшін оттегінің көлемі қандай?

25. Құрамында 25% натрий ацетаты бар қоспаны 20 г қыздырғанда метанның қандай көлемін алуға болады, қалғаны-сілті?

26. Бром суы арқылы 8 г метан мен 5,6 л этеннен тұратын қоспаны өткізіп алды. Бромның қанша грамм реакцияға енеді?

27. 98% метан бар табиғи газдың қандай көлемі 52 кг ацетилен алу үшін қажет?

28. 10 г ластанған кальций карбидінің 2,24 л ацетилен алды. Бастапқы үлгідегі кальций карбидінің массалық үлесі қандай?

29. 4 г метан, 10 л этен және 1 моль этиннен тұратын қоспаны жағу үшін оттегінің қандай көлемі қажет?

30. 24,2 г нитробензол алу үшін қанша грамм 40% азот қышқылын алу керек?

31. Егер бастапқы ерітіндіде сұйықтық(қышқыл) 30% тең болса, 4,7 г фенолды нитрлеу үшін қанша грамм азот қышқылы қажет.

32. 30% құмырсқа қышқылы 2,7 г алюминий еріту үшін қанша грамм қажет?

33. 40% КОН ерітіндісі 3 моль тристеарин жуу (гидролиз) үшін қанша грамм қажет?

34. Глюкозаның 20% ерітіндісін ашыту кезінде бөлінетін газ көлемін есептеу (ашыту толығымен өтті).

35. 50 мл анилин ерітіндісі бар реакцияға 4,2 г бром барды. Бастапқы ерітіндідегі анилиннің массалық үлесін есептеу (ерітіндінің тығыздығы бірлікке тең).

«Артық мөлшерде берілген заттарды есептеу»

Мұндай есептер оңай танылатын белгі жағдайында болады: екі (немесе барлық) әсер ететін заттар үшін деректер көрсетілген. Бұл жағдайда алдымен реагент заттардың мөлшерін (мольде) анықтау керек.

Содан кейін реакция теңдеуі бойынша осы заттардың молярлық арақатынасын анықтау және олардың қайсысы кемшілікте болып табылады деген қорытынды жасау. Бұл шамада (мольде) келесі есептер жүргізіледі.

Есеп 7.

5,4 г алюминий 200 г күкірт қышқылының 12% ерітіндісімен өзара әрекеттескен кезде сутегінің қандай көлемі бөлінеді? Алынған ерітіндідегі заттардың массалық үлесі неге тең?

Шешімі. Алюминий мен күкірт қышқылына арналған заттың салмағы мен мөлшерін анықтаймыз: m (H2SO4)= w*m= 0.12*200= 24г

n(H2SO4)=m/M=24/98= 0.24 моль n(Al)= 5.4/27=0.2моль

Реакция теңдеуін құрайық: 2Al+3H2SO4= Al2(SO4)3+ 3H2

Реакция теңдеуінен 2 : 3 бастапқы заттардың молярлық арақатынасы көрінеді, бұл 0,2 моль алюминий толығымен 0,3 моль күкірт қышқылымен жауап беретіндігін білдіреді, бірақ бұл қышқыл тек 0,24 моль, яғни кемшілігі бар. Реакция теңдеуінде күкірт қышқылы затының (0,24 моль) мөлшерін көрсетеміз және коэффициенттер бойынша есептеуді орындаймыз:

0.16моль 0.24моль 0.08 моль 0.24моль

2Al+3H2SO4= Al2(SO4)3+ 3H2

2 моль 3моль 1моль 3моль

Енді барлық сұрақтарға жауап беруге болады. Сутегі көлемін есептеу қиын емес, өйткені біз осы заттың мөлшерін (моль) анықтадық.

Сутегі көлемін есептеңіз.

Ерітілген заттардың массалық үлесін анықтау үшін қандай заттар ерігенін анықтау керек. Бұл жағдайда күкірт қышқылы мен тұз. Бірақ күкірт қышқылы реакцияға толығымен кірді. Тұз массасын заттың санына қарай есептеңіз.

Ерітінді массасын әрдайым формула бойынша есептеу керек:

m= m+m-m

Бұл жағдайда:

m(Al)=0.16моль*27 г/моль= 4.32г

Назар аударыңыз: ерітіндіге қосылған алюминий массасын емес, тек реакцияға енген алюминий массасын қосу керек:

m(Al)=0.16моль*27 г/моль= 4.32г

Сутегі массасын алдын ала есептей отырып, ерітінді массасын есептеңіз.

Енді алынған ерітіндідегі тұздың массалық үлесін есептейміз:

W= 27.36/ 204.2 * 100%= 13.4%

Жауабы бар. Алюминий сульфатының салмақтық үлесі 13,4 %, ал сутегінің көлемі 5,4 литрге тең.

"Артық — кемдікке" талдау реакциялық қоспаның сапалық және сандық құрамын белгілеуге мүмкіндік береді. Қышқыл немесе негізгі тұздар пайда болуы мүмкін жағдайда бұл талдау әсіресе маңызды.

Өз бетінше шешуге арналған есептер.

36. 200 мл барий гидроксидінің 13% ерітіндісінен кейін (пл. = 1,1 г/мл) 2 л хлор сутегін өткізіп алды. Алынған ерітіндідегі индикатордың түсін және алынған тұздың массасын анықтау.

37. 250 мл суға 13,8 г натрий ерітіліп, кейін 59 %-дық ортофосфор қышқылы 50 г қосылды. Алынған ерітіндідегі тұздың құрамы мен массалық үлесін анықтау.

38. 8,4 г магний карбонаты күкірт қышқылының 250 мл 15% ерітіндісінде ерітілген (пл. = 1,08 г/мл). Алынған ерітіндідегі тұздың массалық үлесін анықтау.

39. 8,4 г мырыш 70 г 120% тұз қышқылында ерітілген. Алынған ерітіндідегі тұздың массалық үлесін анықтау.

40. 25 л СО2 500 г арқылы 7,5% күйдіргіш натрий ерітіндісін өткізіп жіберді. Алынған ерітіндідегі тұздардың массалық үлесін есептеу.

41. 15 %-дық күкірт қышқылы ерітіндісінің (пл. = 1,2 г/мл) 150 мл 10 %-дық барий нитратының ерітіндісі (пл. = 1,04 г/мл) араластырылған ерітіндідегі қышқылдың массалық үлесін есептеу.

42. Егер 3,2 г мыс 50 г 30% азот қышқылында ерітілсе, газдың қандай көлемі бөлінеді? Алынған ерітіндідегі ерітілген заттардың массалық үлесі неге тең?

43. Кальций карбонатын қыздыру кезінде алынған қатты зат суда ерітілген. Алынған ерітінді арқылы күкіртті газды өткізіп, нәтижесінде салмағы 101 г болатын қышқыл тұз пайда болды.

44. 200 г 12% натрий дигидрофосфаты ерітіндісін және 150 г 5% натрий гидроксиді ерітіндісін араластырған. Алынған ерітіндіде қандай заттар бар? Олардың массалық үлесін және ерітінді ортасының реакциясын анықтау.

45. 100 мл 1,48 %-дық мыс сульфатының ерітіндісінен кейін (пл. = 1,08 г / мл) 300 мл күкірт сутегін өткізіп алды. Алынған ерітіндідегі тұнба массасын және қышқылдың массалық үлесін есептеу.

46. 12 л бутен және 12 л оттегі араластырыңыз. Қоспаны өртеді. Осы газдардың қайсысы және реакциядан кейін қоспада қандай көлемде қалады? Бұл ретте газдың және сұйық судың қандай көлемі түзіледі?

47. Натрий фенолятының массасын есептеу, ол 9,4 г фенолдың 50 г натрий гидроксидінің 12% ерітіндісімен өзара әрекеттесуі кезінде пайда болады.

Тест

1. Химиялық құбылысқа жатады:

A) Ерітіндінің қатуы.

B) Тұздың қайта кристалдануы.

C) Күкірт (ІV) оксидін сілтінің сіңіруі.

D) Судың булануы.

E) Ерітіндінің қайнауы.

2. Мыс (ІІ) сульфаты тұзының ерітіндісінде лакмустың түсі

A) қызарады B) өзгермейді C) көгереді

D) қызғылт Е) сары

3. Тек қана тотықтырғыш қасиет көрсетеді

A) S B) H₂S C) H₂SO₃ D) SO₃ E) SO₂

4. Марганецтің жоғарғы оксидінің формуласын жазыңыз. Жауапты осы

формуладағы элементтер индекстерінің қосындысымен көрсетіңіз.

A) 5. B) 9. C) 3. D) 7. E) 8.

5. Қалыпты жағдайда 5,5 г газ 2,8 л көлем алады. Газдың мольдік массасы

A) 40 г/моль. B) 28 г/моль. C) 44 г/моль. D) 56 г/моль. E) 55 г/моль.

6. ДНҚ құрамына кірмейтін көмірсу

A) дезоксирибоза B) рибоза C) тимин

D) аденин E) урацил

7. Массасы 48 г мыс кесегіндегі бөлшектер саны

A) 4,51*10²⁴ B) 12,02*10²³ C) 6,02*10²³ D) 4,51*10²³ E) 1,204*10²³

8. Қыздырылған мыс (ІІ) оксидінен 6,72 л сутекті өткізгенде,

нәтижесінде түзілетін мыстың массасы (г)

A) 9,6 B) 6,4 C) 4,8 D) 12,8 E) 19,2

9. Калий перманганатының құрамындағы оттектің массалық үлесі

A) 16 % B) 52 % C) 25 % D) 40,5 % E) 35 %

10. Медицинада жарақатты зарарсыздандыру үшін 5%-тік йодтың спирттегі ерітіндісі қолданылады. Дәріханада 5%-тік 200 г ерітінді дайындау үшін қажет еріткіштің массасы

A) 190 B) 150 C) 195 D) 170 E) 200

11. Тізбектегі А және Б реагенттері:

+А +Б

С₂Н₅ОН → Альдегид → Қышқыл;

A) Cu₂O, H₂

B) H₂, NaOH

C) Na, H₂SO₄

D) Cu(OH)₂, H₂O

E) СuO, Ag₂O

12. Реакция өнімінің шығымы 70 % болса, 330 г ацетальдегидтен

алынатын сірке қышқылының массасы (г)

A) 450 B) 405 C) 360 D) 315 E) 270

13. CrCl₃ → X → Cr₂O₃ тізбегіндегі Х затының молекулалық массасы:

A) 103 B) 101 C) 100 D) 99 E) 98

14. 114 мл 20-тті % барий хлориді ерітіндісімен (ρ=1,141 г/мл)

әрекеттесетін натрий сульфатының зат мөлшері (моль)

A) 0,125 B) 0,26 C) 0,145 D) 0,155 E) 0,25

15. Қосылыстары жалынның түсін күлгін түске бояйтын өте белсенді зат кәдімгі температурада галогендермен әрекеттесіп тұз түзеді. Өнеркәсіпте тұздарының балқымасын электролиздеу арқылы алады

A) Са→СаСІ₂ →О₂

B) Са→СаСІ₂ →Са

C) Н₂ →НСІ →СІ₂

D) Ва→ВаСІ₂ →Ва

E) К→КСІ →К

16. Анодта 13,44 л (қ.ж.) газ бөлінген болса, электролизге ұшыраған натрий хлоридінің ерітінді күйіндегі мөлшері (моль):

A) 1,1 B) 0,9 C) 0,8 D) 1,2 E) 0,6

17. 10 % -ті натрий гидроксидінің 300 г ерітіндісін бейтараптау үшін

36 % -ті сірке қышқылының ерітіндісінің массасы (г)

A) 125 B) 120 C) 130 D) 135 E) 110

18. Құрылым буыны – СН₂ – СН(СН₃)– және молекулалық массасы

94500 тең полимердің полимерлену дәрежесі

A) 2150 B) 2350 C) 2250

D) 2050 E) 2450

19. Іс жүзінде жүретін реакцияның сызбанұсқасы:

A) Na₂SO₄ + HCl →

B) CuO + H₂O →

C) Fe₂O₃ + HNO₃ →

D) Cu(OH)₂ + KOH →

E) SO₂ + P₂O₅ →

20. Глюкозаның тотығу реакциясының термохимиялық теңдеуі

С₆Н₁₂О₆ + 6О₂ → 6СО₂ + 6Н₂О + 2926 кДж

егер 731,5 кДж жылу бөлінген болса, жұмсалєан оттегінің (қ.ж.) көлемі

A) 22,4 л B) 44,8 л C) 33,6 л D) 11,2 л E) 67,2 л

Нұсқау: «Сізге бір немесе бірнеше дұрыс жауабы бар тапсырмалар беріледі. Таңдаған жауапты жауап парағындағы берілген пәнге сәйкес орынға, дөңгелекшені толық бояу арқылы белгілеу қажет».

21. Әрекеттескенде күкірт тотықсыздандырғыш қасиет көрсетеді

_A) кальций B) магний C) натрий D) оттек

E) хлор F) күкірт G) фтор H) сутек

22. Ковалентті полюссіз байланысты зат (тар)

A) кальций фториді B) оттек

_C) фтор D) калий фториді

E) натрий фториді F) сутек

G) ас тұзы H) хлорсутек

23. Металл оксидтерін сутекпен тотықсыздандыру әдістері

A) көміртектермия B) сутектермия C) алюминотермия

D) кремниймен тотықсыздандыру E) электрометаллургия

F) гидрометаллургия G) металлотермия H) пирометаллургия

24. Қоршаған ортаға байланысты металдардың жемірілуі

A) пиролиздік B) уақытша

C) химиялық D) риформингтік

E) тұрақты F) биохимиялық

G) физикалық H) электрохимиялық

25. Негіздік қасиет көрсетеді

A) пропиламин B) нитропропан

C) этанол D) диэтиламин

E) нитрометан F) бутен

G) нитробензол H) метиламин

26. Иондық байланыс түзетін заттар

_{A) К}Ғ B) Br₂ C) SiO₂ D) H₂

E) NaCl F) Fe G) Cu H) Na₂ SO₄

27.

X,Y заттары:

A) этилпропионат B) метилацетат C) метаналь D) бутаналь

E) бутилацетат F) этилацетат G) этаналь H) пропаналь

28. 32,4 г алюминий мен мыс қоспасын тұз қышқылымен өңдегенде 30,24 л (қ.ж.) газ бөлінді. Қоспадағы мыстың массалық үлесі (%)

A) 75 B) 30 C) 67 D) 25 E) 69 F) 65 G) 31 H) 68

29. Егер НҒ диссоциациялану дәрежесі 0,3 болса, онда 0,8 моль НҒ суда

еріткен кезде түзілетін ерітіндідегі барлық бөлшектердің зат мөлшері

A) 2,08 моль B) 1,04 моль C) 0,56 моль D) 0,48 моль

E) 0,24 моль F) 0,12 моль G) 0,96 моль H) 1,06 моль

30. Алюминийдің екідайлы қасиеттерін сипаттайтын реакция теңдеу(лер)і

A) 2Al+3Br₂=2AlBr₃

B) 2Al+2NaOH+6H₂O=2Na[Al(OH)₄] +3H₂

C) 4Al+3O₂=2Al₂O₃

_D) 2Al+6 H₂O=2Al(OH)₃+3H₂

E) 2Al+ 6HCl=2AlCl₃+3H₂

F) 2Al+3I₂=2AlI₃

G) 8Al+3FeO*Fe₂O₃=4Al₂O₃+9Fe

H) 2Al+3CI₂=2AlCI₃

Тест

1. Реакция заттардың агрегаттық күйіне қарай жіктеледі:

A) қайтымды, қайтымсыз

B) айырылу, орынбасу.

C) катализдік, катализдік емес.

D) гомогенді, гетерогенді.

E) экзотермиялық, эндотермиялық.

2. Калий карбонаты тұзының ерітіндісінде фенолфталеинның түсі

A) қызғылт B) өзгермейді C) көк

D) таңқурай Е) сары

3. Табиғатта металдардың таралуы бойынша 2-ші орындағы металл

A) S B) Sі C) Ғе D) АІ E) Са

4. Хромның жоғарғы оксидінің формуласын жазыңыз. Жауапты осы

формуладағы элементтер индекстерінің қосындысымен көрсетіңіз.

A) 5. B) 4. C) 3. D) 7. E) 8.

5. Біратомды бейметалл газ

A) неон. B) азот. C) сутек. D) бром. E) күкірт.

6. Күрделі эфир формуласы

A) СН₃ – О – СН₃ B) СН₃ – СОО – СН₃ C) СН₃ – О – С₃Н₇

D) СН₃ – СООН E) СН₃ –СОН

7. N_2(г) + О_2(г) ⇄ 2NO - Q

үрдісінде тепе-теңдікті ығыстырмайтын факторлар

1) температураны жоғарылату

2) қысымды төмендету

3) O₂ концентрациясын төмендету

4) қысымды жоғарылату

5) NO концентрациясын жоғарылату

6) катализаторды енгізу

факторларды нөмірлерінің өсу ретімен көрсетіңіз

A) 1 3 5 B) 2 3 5 C) 1 5 6 D) 1 4 6 E) 2 4 6

8. Қыздырылған темір (ІІІ) оксидінен 6,72 л көміртек (ІІ) оксидін

өткізгенде, нәтижесінде түзілетін темірдің массасы (г)

A) 9,6 B) 6,4 C) 11,2 D) 12,8 E) 5,6

9.

үрдісінің сипаты

A) қосылу және эндотермиялық

B) қайтымсыз және экзотермиялық

C) айырылу және экзотермиялық

D) гомогенді және қайтымсыз

E) қосылу және гомогенді

10. Электрондық конфигурациясы 1s²2s²2p⁶3s¹, 1s²2s²2p⁶3s²3p⁵ болатын екі элементқосылыс түзді. Нәтижесінде қиын балқитын, ақ түстітұрмыста қолданылатын зат алынды.Ол заттың кристалл торы

A) иондық B) молекулалық C) металдық

D) атомдық E) сутектік

11. Алюминий сульфаты мен барий нитратының әрекеттесу теңдеуіндегі

барлық коэффициенттер саны

A) 9 B) 6 C) 8 D) 7 E) 10

12. Реакция өнімінің шығымы 70 % болса, 440 г ацетальдегидтен

алынатын сірке қышқылының массасы (г)

A) 450 B) 405 C) 360 D) 315 E) 420

13. АІCl₃ → X → АІ₂O₃ тізбегіндегі Х затының молекулалық массасы:

A) 103 B) 101 C) 100 D) 58 E) 78

14. Егер элемент RO₃ типті оксид түзіп, оның сутекті қосылысында 2,47

сутек болса, онда бұл элемент

A) селен B) оттек C) полоний D) теллур E) күкірт

15. Медицинада қымыздық қышқылыменуланғанда асқазанды шаюға кальций хлоридінің 2 % ерітіндісін пайдаланады. Көлемі 10 мл (тығыздығы 1,014 г/см³) ерітіндідегі кальций хлоридінің массасы (г)

A) 0,2 B) 2,1 C) 1,4 D) 0,4 E) 1,2

16. Анодта 44,8 л (қ.ж.) газ бөлінген болса, электролизге ұшыраған натрий хлоридінің массасы (г):

A) 58,5 B) 234 C) 117 D) 23,4 E) 11,7

17. 10 % -ті натрий гидроксидінің 400 г ерітіндісін бейтараптау үшін

40 % -ті сірке қышқылының ерітіндісінің массасы (г)

A) 125 B) 120 C) 130 D) 135 E) 150

18. Егер кермек судың 1 литринде 108 г кальций гидрокарбонаты болса,

көлемі 3 л кермек суды жұмсарту үшіниқажет әк сүтінің массасы

A) 148 г B) 316 г C) 182 г

D) 240 г E) 260 г

19. Массалық үлесі 0,1 массасы 150 г натрий хлориді ерітіндісі мен

массалық үлесі 0,2 массасы 250 г натрий хлориді ерітінділерін

араластырғанда алынған ерітіндідегі тұздың массалық үлесі (%):

A) 17,35 B) 15,25 C) 16,25 D) 12,65 E) 13,65

20. Глюкозаның тотығу реакциясының термохимиялық теңдеуі

С₆Н₁₂О₆ + 6О₂ → 6 СО₂ + 6Н₂О + 2926 кДж

егер 1463 кДж жылу бөлінген болса, жұмсалєан оттегінің (қ.ж.) көлемі

A) 22,4 л B) 44,8 л C) 33,6 л D) 11,2 л E) 67,2 л

Нұсқау: «Сізге бір немесе бірнеше дұрыс жауабы бар тапсырмалар беріледі. Таңдаған жауапты жауап парағындағы берілген пәнге сәйкес орынға, дөңгелекшені толық бояу арқылы белгілеу қажет».

21. Ерітінділері сілтілік орта көрсетеді

_A) MgCl₂ B) BaSO₄ C) FeCl₃ D) Li₂CO₃

E) CfCl₂ F) K₂SiO₃ G) ZnSO₄ H) KNO₃

22. Металдық байланыс түзетін заттар

_A) Ғ₂ B) Br₂ C) Cu D) H₂

E) NaCl F) Fe G) SiO₂ H) Na

23. Zn(NO₃)₂→ реакция нәтижесінде түзілетін заттар

A) Zn(ОН)₂ B) ZnО₂ C) ZnО D) NO₂

E) Zn(NO₂)₂ F) N₂ G) NO H) О₂

24. Негізгі топша металы МеО оксидін түзеді. Валенттік электрон конфигурациясы тән

_A) ns¹ B) ns²np⁶ C) ns²np⁴ D) ns²

E) ns²np¹ F) ns²np² G) ns²np³ H) ns²np⁵

25. СН₂ = СН - СН₃ затының атауы

A) пропен B) этилэтилен C) пентен-1

D) пентадиен-1,2 E) пропилэтилен F) гексен

G) гексан H) метилэтилен

26. Иондық байланыс түзетін заттар

_{A) КBr} B) Br₂ C) SiO₂ D) H₂

E) CaCl₂ F) Fe G) Cu H) AlF₃

27. Сa₃(PO₄)₂ → P → X → H₃PO₄→ Х1 → Сa(H₂PO₄)₂ реакциясындағы белгісіз Х және Х₁ заттары

A) СО₂ B) H₃PO₄ C) P₂O₅ D) К₃PO₄

E) P₂O₅ F) КСІО₃ G) Сa₃(PO₄)₂ H) СО

28. Қопарылғыш зат ретінде қолданылатын қосылыс

A) тринитроглицерин B) нитроглицерин C) нитробензол

D) 2,4,6-тринитротолуол E) бромгексин F) бромбензол

G) гексахлоран H) толуол

29. 100 мл 96 %-дық этил спиртін (тығыздығы 0,8 г/мл) күкірт қышқылы қатысында қыздырғанда түзілетін шығымы 60 % диэтил эфирінің массасы

A) 45 г B) 84 г C) 16 г D) 24 г

E) 37 г F) 72 г G) 63 г H) 56 г

30. Ағзада 0,5 моль глюкоза тотыққанда түзілген СО₂ және Н₂О молекула саны

A) 18,06*10²³ СО₂ B) 0,02*10²³ СО₂

C) 18,06*10²³ Н₂О D) 36,12*10²³ СО₂

E) 60,2*10²³ Н₂О F) 1,806*10²⁴ Н₂О

G) 36,12*10²³ Н₂О H) 3,612*10²⁴ СО₂

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Жайлау С. Химия пәнінің мазмұны мен тарихы арасындағы байланыс /С.Жайлау, Г.Утунушева // Химия мектепте. – 2007 ж.

2. Аймағамбетова Қ. Химияны пәнаралық байланыс арқылы оқыту / Қ.Аймағамбетова, Э.Әлімқұлова // Химия мектепте. – 2003 ж.

3. Ерыгин Д.П. Методика решения задач по химии. Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по биологии и химии / Д.П.Ерыгин, Е.А.Шишкин. - М.: Просвещение, 1989. – С.179.

4. Обучение химии в 9 классе. Пособие для учителя / М.В.Зуева, Р.Г.Иванова, А.А.Каверина и др. – М.: Просвещение, 1990 – 176 с.

5. Минченков Е.Е. МПС неорганической химии и физики / Е.Е.Минченков // Химия в школе. – 1981. - № 2. - с. 22.

6. Ходаков Ю.В. Общая и неорганическая химия. Пособие для учителей / Ю.В.Ходоков. - М.: Просвещение, 1965 – 704 с.

7 Современный курс общей химии. К. Хаускфорт, М.: “Мир” 2002.

8 Стромберг А.Г., Семченко Д.П., “Физическая химия”. 1988.

9 Даниэльс Ф., Олберти Р. “Физическая химия” М.: Мир, 1976.

10 «Үздік химия пәні мұғалімі- 2018» материалдар жинағы