«НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕПТЕРІ»
ДЕРБЕС БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ

ЖАРАТЫЛЫСТАНУ
Оқу жоспары
2019-2020 оқу жылы

4-сынып

Мазмұны
Ұзақ мерзімді жоспар
Тілдік мақсаттар туралы
Орта мерзімді жоспар
1-бөлім. Мен - зерттеушімін. Ғылым мен зерттеушілердің рөлі. Табиғатты
тану әдістері
2-бөлім. Жанды табиғат. Өсімдіктер
2-бөлім. Жанды табиғат. Жануарлар
2-бөлім. Жанды табиғат. Адам
3-бөлім. Заттар және олардың қасиеттері. Заттардың типтері. Ауа
3-бөлім. Заттар және олардың қасиеттері. Су
5-бөлім. Табиғат физикасы. Жарық. Дыбыс. Жылу. Электрлік
3-бөлім. Заттар және олардың қасиеттері. Табиғат ресурстары
4-бөлім. Жер және ғарыш. Жер. Ғарыш. Кеңістік және уақыт
5-бөлім. Табиғат физикасы. Күш және қозғалыс
Қысқа мерзімді жоспар

2

3
6
8
8
11
21
36
44
58
69
85
94
108
114

Ұзақ мерзімді жоспар
«Жаратылыстану» пәні 4-сынып
1-тоқсан
1-бөлім. Мен зерттеушімін
Ғылым мен зерттеушілердің
рөлі
(«Менің
Отаным
–
Қазақстан» ортақ тақырыбы
аясында)
4.1.1.1 зерттеудің өзекті бағытын
өз пайымдауы негізінде анықтау
Табиғатты тану әдістері
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
таңдаған формада ұсыну

2-тоқсан
3-тоқсан
2-бөлім. Жанды табиғат. Адам
5-бөлім. Табиғат физикасы.
(«Мәдени
мұра»
ортақ Жарық. Дыбыс. Электрлік
тақырыбы аясында)
(«Табиғат
құбылыстары»
ортақ тақырыбы аясында)
4.2.3.1 зәр шығару жүйесі мен 4.5.2.1
көлеңкенің
кедергі
оның адам ағзасындағы рөлін өлшеміне және жарық көзінен
кедергіге дейінгі қашықтыққа
сипаттау;
зерттеу
және
4.2.3.2 жүйке жүйесі мен оның тәуелділігін
адам ағзасындағы рөлін сипаттау түсіндіру;
4.5.2.2
жарықтың
шағылуы,
Табиғатты тану әдістері
жұтылуы сияқты қасиеттерін
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау зерттеу және түсіндіру
мен эксперимент) таңдау себебін 4.5.3.1 белгілі бір кедергілердің
оның
артықшылығы
мен дыбыстың
қаттылығы
мен
кемшілігіне
байланысты таралуына әсерін зерттеу және
түсіндіру
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы 4.5.4.1 түрлі материалдардың
жылуөткізгіштігін зерттеу
таңдаған формада ұсыну
4.5.5.1 түрлі материалдардың
электрөткізгіштігін зерттеу
Табиғатты тану әдістері
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
2-бөлім.
Жанды
табиғат. 3-бөлім. Заттар және олардың 3-бөлім. Заттар және олардың
Өсімдіктер. Жануарлар
қасиеттері. Заттардың типтері. қасиеттері.
Табиғат
(«Құндылықтар»
ортақ Ауа. Су.
ресурстары
(«Қоршаған
тақырыбы аясында)
(«Мамандықтар әлемі» ортақ ортаны
қорғау»
ортақ
3

4-тоқсан
4-бөлім. Жер және ғарыш. Жер.
Ғарыш. Кеңістік және уақыт
(«Ғарышқа
саяхат»
ортақ
тақырыбы аясында)
4.4.1.1
жер
бетінің
ірі
элементтерін атау және сипаттау
4.4.2.1
жекелеген
ғарыш
денелерін сипаттау;
4.4.2.2
Жердегі
тіршілікке
ғарыштың әсерін анықтау
4.4.3.1
Жердің
орбиталық
айналуының салдарын түсіндіру;
4.4.3.2 жыл мезгілдерін сипаттау
Табиғатты тану әдістері
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
таңдаған формада ұсыну

5-бөлім. Табиғат физикасы
Күш және қозғалыс.
(«Болашаққа саяхат» ортақ
тақырыбы аясында)

1-тоқсан
4.2.1.1
қоректік
тізбектегі
өсімдіктердің рөлін анықтау;
4.2.1.2 өсімдіктің тіршілік циклін
сипаттау;
4.2.1.3 тозаңдану нәтижесінде
тұқымның түзілуін сипаттау;
4.2.1.4 тұқым таралу жолдарын
сипаттау;
4.2.1.5 төменгі және жоғарғы
сатыдағы өсімдіктерді ажырату;
4.2.1.6
өсімдіктерді
қорғау
жолдарын ұсыну
4.2.2.1
өз
өлкесіндегі
жануарларды жіктеу;
4.2.2.2
бунақденелілердің
тіршілік циклін сипаттау;
4.2.2.3
өсімдікқоректі
және
жыртқыш
жануарларды
ажырату;
4.2.2.4
симбиоздық
қарымқатынасқа мысал келтіру;
4.2.2.5
қоректік
тізбектің
құрылымын түсіндіру;
4.2.2.6 белгілі бір тіршілік
ортасындағы қоректік тізбектің
моделін құрастыру;
4.2.2.7 жойылу шегінде тұрған
жануарларға мысал келтіру;
4.2.2.8 ұлттық саябақтар мен
қорықтарды
құру
мақсатын
түсіндіру

2-тоқсан
тақырыбы аясында)
4.3.1.1
заттың
қасиетіне
байланысты
қолдану
аясын
анықтау;
4.3.1.2 құрылған эксперимент
жоспарына сәйкес жаңа зат алу
4.3.2.1 адам тіршілігінің түрлі
салаларында ауаны қолдану
жолдарын анықтау;
4.3.2.2 ауаның ластану көздерін
анықтау;
4.3.2.3 ауа тазалығын сақтау
жолдарын және оны тазарту
шараларын ұсыну;
4.3.2.4 ауаның табиғаттағы орын
ауыстыру процесін түсіндіру;
4.3.2.5 желдің пайдасы мен зияны
туралы мысал келтіру
4.3.3.1
табиғаттағы
су
айналымын сипаттау;
4.3.3.2
атмосферада
жауыншашын түзілу процесін сипаттау;
4.3.3.3 судың ластану көздерін
анықтау;
4.3.3.4 судың ластануының түрлі
ағзаларға әсерін түсіндіру;
4.3.3.5 түрлі заттардың судағы
ерігіштігін зерттеу
Табиғатты тану әдістері

3-тоқсан
тақырыбы аясында)
4.3.4.1
кейбір
пайдалы
қазбалардың (бор, тұз, әктас, саз,
мұнай, гранит, көмір, табиғи газ)
қолданылу саласын анықтау;
4.3.4.2 Қазақстанның негізгі
пайдалы қазбалары өндірілетін
кен орындарын картадан көрсету;
4.3.4.3
пайдалы
қазбаларды
сақтау және үнемді қолданудың
жолдарын ұсыну

4-тоқсан
4.5.1.1 Архимед күшін сипаттау
және оның білінуіне мысал
келтіру;
4.5.1.2 судағы әр түрлі денелерге
әсер ететін Архимед күшін
бақылау және болжау

Табиғатты тану әдістері
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
Табиғатты тану әдістері
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау таңдаған формада ұсыну
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
таңдаған формада ұсыну

4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
4

1-тоқсан
Табиғатты тану әдістері
4.1.2.1 зерттеу әдісін (бақылау
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
таңдаған формада ұсыну

2-тоқсан
мен эксперимент) таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2 алынған нәтижені оқушы
таңдаған формада ұсыну

3-тоқсан

4-тоқсан

Ескертпелер:
Бөлім белгілі бір тақырыпты қамтитын бірнеше сабақтан тұрады.
Тақырыптар ұзақ мерзімді және орта мерзімді жоспарларда көзделген іс-әрекет барлық пәндер контексінде кіріктіріліп құрастырылған. Әр
тоқсанда екі тақырып,тақырыптардың әрқайсысына шамамен бірдей уақыт көлемі беріледі.
Ұ= ұжымдық жұмыс/ (сыныппен) бүкіл сыныптың жұмысы
Ө=өзіндік жұмыс
Т = топтық жұмыс
МК = мұғалімнің көрсетуі
Ж = жұптық жұмыс
Қ= қалыптастырушы (формативті бағалау)
ОТ= оқушының тәжірибесі
Ұзақ мерзімді жоспарларда қалың қаріппен берілген мәтіндер ғылыми дағдыларды дамыту үшін контекст үлгілері болып табылады. Олар
мұғалімдерге көмек ретінде берілген.

5

Тілдік мақсаттар туралы
Оқытуда пән мазмұны мен тілді оқып үйренуге тең қолдау көрсетілетін оқу
ортасын құру көзделеді. Әр пәннің өз тілдік стилі бар, оны нақты бір пәннің «ғылыми
тілі» деп атауға болады. Ғылыми тіл – пәннің мазмұнын оқып үйрену, ойлау қабілетін
және пәндік мазмұнның негізгі ұғымдарымен жұмыс істеуді жақсарту үшін
қолданылатын негізгі құрал. Екінші не үшінші тіл арқылы оқитын көптеген оқушыларға
олардың ғылыми тіл мен пән мазмұнын толық игеруі үшін білім алу үдерісінде үнемі
қолдау көрсетілуі қажет. Үштілді білім беру контексінде бірінші ғылыми тілдің дамуы да
тұрақты назарды талап етеді, сондықтан бірінші тіл арқылы оқуға жұмсалатын шектеулі
уақыт тиімді және нәтижелі қолданылуы керек.
Тілдік мақсаттар ғылыми тілді үйрену үшін маңызды құрал болып табылады.
Оқушылар үшін өздерінен не күтілетіндігін түсіну тілдік мақсаттардың анық құрылуына
байланысты. Сондай-ақ, тілдік мақсаттар оқытушылар мен оқушыларға оқуға деген
ынтаны қалыптастыруға, өлшеуге және қолдауға көмектеседі. Пән мазмұны мен ғылыми
тілді қатар оқытуды үнемі назарда ұстайтын пән мұғалімдері оқушыларға үлгі көрсетіп,
пән мен тілді оқып үйренуге көмектеседі.
Ғылыми тілді оқып үйренуді қолдау үшін оқытушыларға сабақ жоспарларына
келесі оқу мақсаттарын жүйелі түрде қосу ұсынылады:
• оқушылар назарын ғылыми тілге аудару (мәселен, пән бойынша оқу
мақсаттарына жету үшін қажет терминология немесе тұрақты тіркестері бар лексиканы
қолдану);
• пән мазмұнының ұғымдарымен жұмыс істеуге қажетті жұмыс тілін қолдану
(мысалы, топтық жұмыстар, сұрақты дұрыс қоя білу, жағдайды талдау және пікірталас
жүргізу үшін қажетті сөздер мен сөз тіркестері);
• алдын ала оқыту, оның ішінде ең бастысы, пәнді оқуда дұрыс қолдана білу үшін
қажетті терминология мен тіркестер жиынтығын қамтитын лексиканы алдын ала орынды
контексте қолдану;
• оқушылардың төрт дағдының барлығын түрлі әрекеттерде (мысалы, оқылымтыңдалым, оқылым-жазылым, оқылым-айтылым,тыңдалым-жазылым және т.б.) түрлі
мақсаттарға қол жеткізу үшін қолдану;
• оқушыларды пікірталас диалогтарға қатыстыру (мәселен, оқушылардан қысқа
жауаптарды қабылдамау, білімді ғана көрсететін сұрақтарды қоймау; оқушыларды өз
білімін нәтижелі талқылау үшін пайдалануға ынталандыру, сондай-ақ оқушылар
диалогқа қатыса алуы үшін барынша бай лексикалық қормен қамтамасыз ету);
• тілге тән оқу дағдыларын дамыту (мәселен, таңдамалы түрде тыңдау, түсіндіру,
металингвистикалық және метакогнитивтік танымды дамыту, басқа сөзбен айту,
сөздікпен жұмыс дағдылары);
• тіл туралы сын тұрғысынан ойлауды дамыту (мәселен, тілдерді салыстыру,
оқушылардың тілді барынша нақты пайдалануға ынталандыру, тілді оқудағы
жетістіктерді бағалау);
• сабақ басында тілдік мақсатты белгілеу, сабақтың соңында осы мақсат бойынша
жетістіктерді талқылау.
Тілдік мақсат үлгісі оқу жоспарының әр бөлімінде көрсетілген. Тілдік мақсат
үлгісі сонымен бірге ғылыми тілдің құрамдас бөліктерін қамтиды, оны пайдалану мен
есте сақтауға оқушылардың назарын аудару маңызды. Бұл құрамдас бөліктер келесі
тақырыпшалармен көрсетілген:
(1) пәнге тән арнайы лексика және терминология,
(2) диалог/жазылым үшін қажетті сөз тіркестері. Берілген тіл оқушылар үшін
түсінікті әрі анық болса, бұл олардың пәндік мақсаттар мен тілді оқудағы мақсаттарға
қол жеткізуіне көмектеседі.
6

Тілдік мақсаттарды анықтау үшін келесі етістіктерді пайдалануға болады: саралау,
санаттарға бөлу, таңдау, жіктеу, салыстыру, байланыстыру, қарсы қою, көшіру,
құрастыру, сынау, анықтау, суреттеу, әзірлеу, бағалау, түсіндіру, мысал келтіру,
жорамалдау, анықтау, негіздеу, келіссөздер жүргізу, болжау, өндіру, балама шешімдер
ұсыну, себептерді түсіндіру, пысықтау, қайта ұйымдастыру, басқа сөзбен айту,
мазмұндау, қайта қарап шығу, көшіріп алу, рөлдік ойындар ойнау, қорыту, синтездеу
және жазу, түрлі мақсаттар үшін пайдалану, өз сөзімен анықтама жазу, безендіру.
Тілдік мақсаттардың кейбірін пән мазмұнын оқу мақсаты деп те есептеуге
болатынына қарамастан, мазмұн мен тілдің бөлінуі оқушылардың мазмұнға да, тілге де
баса назар аударуына көмектеседі. Бұл, сондай-ақ, жауаптар мен шешімдер іздеу үшін
қолданылатын үдерістермен салыстырғанда, жауаптарға/шешімдерге аударылатын
назарды теңгерімге келтіруге көмектеседі. Атап айтқанда, осындай үдерістерге баса
назар аудару арқылы тілдің барынша нақты пайдаланылуына және ойлау әрекетінің
жақсаруына мүмкіндік жасауға болады.
Тілдік емес пәндерде оқыту мақсаттарының көпшілігі мазмұнға бағдарланады, бірақ ең
кемінде біреуі тіл дамытуға бағытталуы тиіс.

7

Орта мерзімді жоспар
Жаратылыстану. Бастауыш мектеп. 4-сынып
1-тоқсан
1-бөлім. Мен зерттеушімін.
Ғылым мен зерттеушілердің рөлі. Табиғатты тану әдістері
Ұсынылатын бастапқы білім
Оқушылар ашылған ғылыми жаңалықтардың адамның күнделікті өміріне әсерін, қоршаған ортаны танып білу үшін бақылаудың маңызын
біледі. Экспериментті жоспарлай алады, жүргізеді, ақпарат көзін, олардың артықшылығы мен кемшілігін анықтап, атай алады, зерттеу
нәтижесін кесте мен диаграмма арқылы көрсете алады. Бөлім 1-3 сыныптарда «Ғылым мен зерттеушілердің рөлі» бөлімі бойынша
меңгерген материалға сүйенеді.
Мәнмәтін
«Менің Отаным  Қазақстан!» ортақ тақырыбының мәнмәтінінде өзінің түсінуі мен пайымдауы негізінде зерттеу бағытын анықтап
үйренеді, еліміздің ғалымдары туралы біледі, болашақта ғылымның дамуына өзінің де үлес қосуы мүмкіндігі туралы ойланады.
Осы бөлімнің тілдік мақсаттары
Тиісті академиялық тілді қолдану бойынша тілдік мақсаттың оқушыларға арналған үлгісі төменде берілген.
Пәндік лексика және
Оқытудың тілдік мақсаты
Диалог/жазу үшін пайдалы фразалар сериясы
терминология
Оқушылар
Бақылау, эксперимент,
Талқылау сұрақтары:
-зерттеудің өзектілігі туралы әңгімелейді; бақылаушы, зерттеу нысаны,
- Зерттеу әдісінің қайсысын таңдау керек?
-таңдаған зерттеу әдісін оның
зерттеу құралдары,
- Қандай зерттеу бағытын таңдау керек?
артықшылығы мен кемшілігіне
зерттеушінің білігі мен
- Неліктен бақылауды (экспериментті) таңдадыңыз?
байланысты негіздейді.
дағдысы, эксперимент шарты.
- Зерттеу нәтижесін қайда және қалай қолдануға
болады?
Басқа тілдік мақсаттар қою үшін және академиялық тілді оқыту мен оқып-үйренуге жататын тілді оқыту мақсаттары бойынша қосымша
нұсқаулар үшін, жоғарыдан «Тілдік мақсаттар туралы» қараңыз.
Қысқаша шолу
Оқушылар жанды және жансыз табиғат құбылыстарын зерттеу арқылы өздерінің танымын кеңейте түседі, зерттеу бағытын, әдісін таңдау
себебін негіздейді, алынған нәтижені өзі таңдаған формада ұсынып үйренеді.

8

Пән
Оқу
бағдарламасын
мақсаттары
а сілтеме
1.1 Ғылым мен 4.1.1.1
зерттеушілерді зерттеудің
өзекті бағытын
ң рөлі
өз пайымдауы
негізінде
анықтау;
1.2 Табиғатты
4.1.2.1
тану әдістері
зерттеу әдісін
(бақылау мен
эксперимент)
таңдау себебін
оның
артықшылығы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2
алынған
нәтижені
оқушы
таңдаған
формада ұсыну

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

Оқу ресурстары

(Ұ, МК) Қазақстанның картасын, еліміз
туралы
бейнефильм
көрсету.
Оқушылардан не сезінгендерін сұрау.
- «Қазақстан» сөзімен байланысты
қандай ассоциация туындайды?
- Еліміз туралы қандай қызықты
ақпарат білгің келеді?
Барлық ұсыныстарын тақтаға жазып
отыру. Содан кейін бұл жазбаларды
оқушылармен
бірге
талқылап,
тақырыптар немесе зерттеу бағыттарына
біріктіру. Оқушылардың зерттеу бағытын
таңдауына қарай топ құрып, сол бағытта
ақпарат жинақтауға (зерттеу жүргізуге)
тапсырма беру.
(Т) «Тоғыз алмаз». Оқушылардың алдына
партаға 9 карточка қойылады. Онда
адамзат ашқан елеулі жаңалықтар
жазылған.
Оларды
адамзат
үшін
маңыздылығы қарай жоғарыдан төмен
ретімен орналастырып көруді ұсыну.
Неліктен осы ретпен орналастырғанын
түсіндіру.
(Адамзаттың
ұлы
жаңалықтары: от, дөңгелек, жазу, қағаз,
оқ-дәрі,
қару,
телефон,
интернет,
антибиотиктер).
Топтар өз жұмысын таныстырады,
түсіндіреді.
Содан кейін қазіргі уақыттағы өте өзекті
зерттеу бағыттарын анықтауды ұсыну.

Оқушылардың өздігінен таңдау
жасауына
көмектесу
үшін
зерттеу
салаларының
атауы
жазылған кеспе қағаз тарату.
Мысалы,
Қазақстанның
табиғаты, таза су мен ауа т.б.

Қазақстан
туралы
бейнефильм
https://www.youtube.com
/watch?v=F7nCAOIhIUw

9

Энциклопедия, кітаптар,
газет-журнал материалы

Саралау: ынталы оқушыларға
өздігінен немесе жұппен зерттеу
жүргізуді ұсыну.
Мұғалім
оқушыларға
көмектеседі,
ресурс
жинақтаудың, жоспар құрудың
нақты
болуын
қадағалайды.
Бағалау үшін оқушылардың
жұмыс
жасау
барысын
бақылайды.
Зерттеу кезеңдері
 Зерттеу сұрағын анықтау,
мақсатын қою
 Болжам (гипотеза) жасау
 Зерттеу әдісін таңдау
(бақылау,
эксперимент,
ақпарат көзімен жұмыс
және т.б.)
 Зерттеу жоспарын құру
(жұмыс ретін жазу)
 Зерттеу жұмысын жүргізу

Зерттеудің
түрлі
нұсқасы берілген кеспе
қағаз
Әр зерттеуге қажет
ресурс

Пән
бағдарламасын
а сілтеме

Оқу
мақсаттары

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер
(Т, Ж) Әр топ немесе жұп зерттеу әдісін
таңдайды.
Ол үшін бақылаудың басты белгілерін
(мақсат, нысан, жоспар, мерзім, нәтиже)
және эксперименттің басты белгілерін
(мақсат, болжам, ресурстар, жоспар,
мерзім, нәтиже) еске түсіру керек.
Жаттықтыру үшін, оқушыларға түрлі
жағдаяттар
жазылған
карточкалар
таратылады (көбелектердің әрекеттері, су
тазарту фильтрін жасау, құмырсқалардың
қоректенуі т.б.). Оқушылар әр зерттеуде
қай әдісті (бақылау немесе эксперимент)
қолдану
жақсы
нәтиже
беретінін
анықтайды. Өз таңдауын негіздейді.
Осыдан кейін оқушыларға өзіндік зерттеу
әдісін таңдау ұсынылады.
(Ж, Т) Әрбір жұп немесе топ зерттеуге
арналған ресурстар дайындап, жоспар
құрады. Соңынан олар зерттеу нәтижесін
көрсетеді (өз таңдауымен).
(Ж, Т, Қ) Жұп немесе топ зерттеу
нәтижесін ұсынады. Топтар бір-бірін
өзара қалыптастырушы бағалайды:
- таңдалған әдісінің тиімділігі
- ресурстары
- зерттеудің нәтижелілігі
- нәтижесін тіркеу формасы
- қорытынды жасалуы
10

Мұғалімнің жазбалары



Нәтижесін тіркеу
Қорытынды жасау

Зерттеу
нәтижесін
тіркеу
түрлері:
Кесте,
сызба,
тірек-сызба,
модель, гистограмма, ЭйлерВенн
диаграммасы,
сурет,
жазбаша есеп, пиктограмма,
кластер,
интеллект-карта,
инфографика, т.с.с.

Оқу ресурстары

Жаратылыстану. Бастауыш мектеп. 4-сынып
1-тоқсан
2-бөлім. Жанды табиғат.
Өсімдіктер
Ұсынылатын бастапқы білім
Өсімдіктің мүшелерін, олардың атқаратын қызметін біледі. Жергілікті өсімдіктерді атайды, өсімдік түрлерінің өзара ұқсастығы мен
айырмашылығын анықтайды. Өсімдіктің фотосинтез үпроцесінде оттек бөлінетін біледі. Өз өлкесіндегі табиғат бірлестіктерін сипаттап,
тіршілік ортасына қарай өсімдіктерді салыстыра алады, қоршаған орта жағдайына өсімдіктің бейімделуін түсіндіре алады. Адамның
өсімдіктің саналуандығына әсерін, Қызыл кітаптың өсімдіктерді қорғаудағы рөлін түсінеді.
Мәнмәтін
«Менің Отаным – Қазақстан» ортақ тақырыбы мәнмәтінінде еліміздің өсімдіктері, жергілікті жердің өсімдіктері туралы білімін
тереңдетеді. Өсімдіктерді сақтаудың маңызын, жанды табиғаттың адам өмірі үшін қаншалықты құнды екенін ұғынады.
Осы бөлімнің тілдік мақсаттары
Тиісті академиялық тілді қолдану бойынша тілдік мақсаттың оқушыларға арналған үлгісі төменде берілген.
Пәндік
лексика
және
Тілдік мақсаты
Диалог/жазу үшін пайдалы фразалар сериясы
терминология
Оқушылар
Тұқым, өскін, ересек өсімдік, Талқылау сұрақтары:
-өсімдіктің тіршілік циклін сипаттайды;
солу;
Өсімдік қалай пайда болады? Әрі қарай ол қалай өсе
-өсімдіктердің таралу жолдарын атайды, Көшет, ересек өсімдік.
бастайды?
сипаттайды;
Таралу, жануарлар, адам, жел, Өскін мен ересек өсімдікті салыстырыңыз. Ұқсастығы мен
-өсімдіктерді қорғау туралы өз ұсынысын су арқылы, өздігінен таралу.
айырмашылығын табыңыз.
түсіндіріп, әңгімелейді.
Өсімдіктерді қалай қорғауға болады?
Жануарлар өсімдіктің таралуына қалай көмектеседі?
Басқа тілдік мақсаттар қою үшін және академиялық тілді оқыту мен оқып-үйренуге жататын тілді оқыту мақсаттары бойынша қосымша
нұсқаулар үшін, жоғарыдан «Тілдік мақсаттар туралы» қараңыз.
Қысқаша шолу
Оқушылар өсімдіктің тіршілік циклін зерттейді, тұқым қалай таралатынын түсінеді, тозаңдану нәтижесінде тұқымның түзілуін
сипаттайды. Төменгі және жоғары сатыдағы өсімдіктердің айырмашылықтарын түсінеді. Өсімдіктерді қорғау жолын ұсынады.
«Өсімдіктер» бөліміндегі 4.2.1.1 қоректік тізбектегі өсімдіктердің рөлін анықтау оқу мақсатының жүзеге асырылуы «Жануарлар»
бөлімінде 4.2.2.5 қоректік тізбектің құрылымын түсіндіру оқу мақсатымен бірге ұсынылғанын ескертеміз.

11

Пән
Оқу
бағдарламасы мақсаттары
на сілтеме
2.1 Өсімдіктер 4.2.1.2
өсімдіктің
1.2
тіршілік
Табиғатты
циклін
тану әдістері
сипаттау;
4.1.2.2
алынған
нәтижені
оқушы
таңдаған
формада
ұсыну

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

Оқу ресурстары

(Ұ, Ж) Мүмкіндік болса, екпе көшеттері мен ересек
өсімдіктері бар жылыжайға, фермерлік шаруашылыққа,
ботаникалық
баққа
немесе
т.с.с.
топсеруен
ұйымдастыру. Оқушылар алдымен екпе көшеттерді,
өскіндерді зерделейді. Өсімдіктерді салыстырады.
Ұзындығын өлшеп, жапырақтарының санын анықтайды.
Оқушылар өсімдіктердің неліктен сан түрлі болып
келетіні туралы, қайсысы ересектеу екені туралы өз
болжамын айтады. Егер екпе көшет пен ересек өсімдікті
тікелей салыстыру мүмкін болмаса, бейнематериал
немесе суретпен жұмыс ұйымдастыру. Олардың
ұқсастығы мен өзгешелігін сыныпта талқылау.
(ОТ, Т) Бұл тәжірибені мұғалім сабақ басталмастан бірекі апта бұрын бастайды. Ал оқушылар оны сабақтан
үш-төрт күн бұрын бастайды, мұғалім сабақта бір-екі
апта бұрын басталған тәжірибесінің нәтижесін
көрсетеді. Оқушылар дымқыл мақтаға немесе матаға
үрмебұршақтың тұқымын орналастырып, оны арнайы
контейнерге салады. Тәжірибе барысын үнемі
бақылайды, ретін тіркеп отырады. Өну барысының
барлық кезеңін суретке түсіріп немесе суретін салып,
өсу ортасының дымқылдығын бақылап отырады.
Тәжірибеде міндетті түрде өсімдіктің солу кезеңіне
дейін күту қажет.
Барлық жанды табиғаттың белгілерін атап, талдау.
Өсімдіктің тіршілік циклінің негізгі сатыларын атау.
(ОТ, Т) Түрлі өсімдіктің (бестен кем емес) тіршілік
циклі берілген кеспе қағаздарды қиып, араластырып,
топтарға тарату. Оқушылар ең алдымен бір өсімдіктің
бөлшектерін жинауы керек, оны дұрыс құрастырып,

Төмендегіге
назар
аудару:
-Өсімдік
сабағының
формасы мен өлшемі;
-сабақтағы бұтақшаның
орналасуы;
-бұтақшадағы
жапырақшалардың
орналасуы;
-жапырақшалардың
формасы;
-топтағы
жапырақшалардың саны.
Бақылаудың реттілігін,
негізгі
кезеңдерді
сипаттаудың
дәлдігін
бағалаңыз.

фотоаппарат,
қарындаштар,
үлкейткіш
әйнек,
түрлі-түсті
қарындаштар.

12

Үрме
бұршақтың
тұқымдары, дымқыл
мақта, отырғызуға
арналған контейнер,
фотоаппарат
Түрлі өсімдіктердің:
балдырлардың,
гүлдердің,
ағаштардың
т.б.
тіршілік
циклінің
қарапайым
сызбалары
https://s-mediacacheak0.pinimg.com/origi
nals/a3/3c/8e/a33c8e
77677148f0b4d188e1
6586dc19.png

Өсімдіктің тіршілік

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

Оқу
мақсаттары

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер
кезеңдердің әрқайсысын сипаттауы тиіс. Әр топтың
нәтижелері салыстырылады. Қалыптастырушы бағалау
жүргізіледі.
(МК) Түрлі өсімдіктердің тіршілік циклі берілген дайын
сызбаларды көрсету. Ондағы әрбір кезеңді жеке
сипаттауын, өсімдіктің қалай өсіп жатқанын, қандай
өзгерістер болып жатқанын сипаттауын ұсыну.
(Ұ) Оқушыларға өсімдіктер тіршілігінің түрлі
кезеңдеріндегі (жыл мезгілдеріндегі) суреттерін көрсету,
талқылау.
- Тіршілік циклі барысында өсімдіктерге не болады?
(Ж) Оқушыларға өсімдіктердің тозаңдануы, ұрықтануы,
тұқым түзуі, тұқымдарының таралуы, тұқымдардың
өсіп-өнуі кескінделген суреттерді көрсету.
Оқушылардан бейнеленген процесті сипаттап беруді
ұсыну.
Бағалау дескрипторлары.
Оқушылар:
1. Өсімдіктің тозаңдануы мен тұқым түзуін сипаттайды.
2. Тұқым түзуі мен тұқымның таралу жолдарын айтады.
3. Тұқымның өсіп-өнуіне қажет жағдайларға мысал
келтіреді.
(Ұ) Оқушылардан суреттерді тіршілік циклін құрайтын
тізбекпен орналастыруды ұсыну.
Тізбек айналымының кейбір бөлігінің түсіп қалған
суретін беріп, кейін тақтаға дұрыс сызбаны көрсетіп
оқушылар өзін-өзі бағалайды.
(Ө, қ) Оқушыларға өсімдіктердің тіршілік циклінің
диаграммасын толтыруды ұсыну.
13

Мұғалімнің жазбалары
Саралау:
кейбір
оқушыларға
бір
өсімдіктің
толық
тіршілік
циклін
зерттеуді, суретін салуды
ұсыну. Ол бір өсімдіктің
тұқымын
отырғызады.
Өскіннің өсуін, ұзаруын,
егер уақыт жетіп жатса,
гүлдеу фазасын қарап,
барлық
кезеңін
бейнетаспаға
түсіре
алады.
Оқушы осы жұмысының
нәтижесін
ғылыми
зерттеу жұмысы ретінде
ұсына алады.

Оқу ресурстары
циклінің схемасы:
http://megabook.ru/st
ream/mediapreview?
Key=%D0%A6%D0
%B2%D0%B5%D1
%82%D0%BA%D0
%BE%D0%B2%D1
%8B%D0%B5%20%
D1%80%D0%B0%D
1%81%D1%82%D0
%B5%D0%BD%D0
%B8%D1%8F%20(
%D1%86%D0%B8%
D0%BA%D0%BB%
20%D1%80%D0%B
0%D0%B7%D0%B2
%D0%B8%D1%82%
D0%B8%D1%8F)&
Width=654&Height=
654
Емен циклі – сызба

Тіршілік
циклі
барысында өсімдіктерге https://ds02.infourok.
не болады?
ru/uploads/ex/0668/0
00584a7Осы сұрақты да кейбір 0f5874a4/2/img17.jp
дарынды
оқушыларға g
қосымша
зерттеу
жұмысы ретінде үйден
зерттеуге
ұсынуға

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

2.1 Өсімдіктер
1.2
Табиғатты
тану әдістері

Оқу
мақсаттары

4.2.1.3
тозаңдану
нәтижесінде
тұқымның
түзілуін
сипаттау;
4.1.2.1
зерттеу әдісін
(бақылау мен
эксперимент)
таңдау
себебін оның
артықшылығ
ы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2
алынған
нәтижені
оқушы
таңдаған
формада
ұсыну

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

(Ұ) Оқушыларға «Майя ара» мультфильмінен бейне
үзінді көрсету әрі талдау.
- Аралар бір өсімдіктен екінші өсімдікке неліктен ұшып
жүреді?
- Өсімдіктерге гүл не үшін керек?
(Ж, Т) Оқушылар гүлді бөлме өсімдігін бақылайды.
Гүлдің ортасындағы тозаң түзілетін бөлігін табуды
ұсыну.
Оқушылардың гүл тозаңына аллергиясы болуы мүмкін.
Ондай балалар гүлді қағаздан жасап не суретін салып
жұмыс істейді.
Тозаңды бір гүлден екіншісіне пинцетпен ауыстырып
көру. Тозаң басқа өсімдікке түскен кезде не болатынын
болжау.
(Т) Оқушыларға өсімдіктердің жемісін тарату. Оларды
қақ ортасынан бөліп, ішіндегі тұқымын бақылау.
Тұқымның өсімдіктің қай жерінде (мүшесінде) пайда
болатынын талдау.
Топтардың жауабын тыңдағаннан соң, сұрақ бойынша
талдау:
- Гүлдің тозаңдануы мен жемістің ішінде тұқымның
пайда болуы өзара қалай байланысады?
Топтардың
болжамын
тыңдау.
Топтар
өзара
қалыптастырушы бағалайды: «Қай топтың пікірі
14

Мұғалімнің жазбалары
болады. Оқушы жыл
мезгілінің кез келген
біреуін
таңдап,
осы
сұрақтың
төңірегінде
зерттеу
жұмысын
жүргізе алады
Өсімдіктің
көбі
бунақденелі
қоректенетін
шырын,
яғни сұйықтық бөледі.
Бунақденеліні
гүлдің
хош иісі, түсі және
балшырыны
тартады.
Тозаң
тарауы
бунақденелілер тозаңды
бір
гүлдің
түрлі
бөліктеріне немесе басқа
гүлдерге тасымалдаған
кезде
орын
алады.
Тозаңданудан
кейін
өсімдіктерде
тұқым
түзіледі.
Ара гүлге қонған кезде
оның аяқ түгіне тозаң
жабысып, тозаңдықтан
аталыққа шашылады.

Оқу ресурстары

Мультфильм: Майя
ара
https://www.youtube.
com/watch?v=vexI5
WJrZeQ&list=PLkIj0
ehVhNIHNsUE87uIn
_2SbzeZNmAMX
Тозаңдану бойынша
презентация
https://infourok.ru/si
mdikterdi-gldeuizhne-tozadanuitozadanudi-trlerizdiginen-tozadanuzhel-bunadenelilersu-star-arili-ayastozadanu-zhne-oldan-1432940.html

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

2.1 Өсімдіктер
1.2
Табиғатты
тану әдістері

Оқу
мақсаттары

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

Оқу ресурстары

4.2.1.4 тұқым
таралу
жолдарын
сипаттау;
4.1.2.1
зерттеу әдісін
(бақылау мен
эксперимент)
таңдау
себебін оның
артықшылығ
ы
мен
кемшілігіне
байланысты

қисынды?», «Кімнің пікіріне қосыласың?»
- Гүл қандай қызмет атқарады?
Гүлдің сызбасы немесе моделімен жұмыс ұйымдастыру
(тозаң, аталық, аналық, ұрық және тұқым).
(Т) Топтағы оқушыларға «Гүлдің тозаңдануы» атты
рөлдік ойын-модель ұсыну. Оқушылардан рөлдерді
бөліседі: ара, тозаң, аталық, аналық, ұрық және тұқым.
(қ) Ойынның әр қатысушысынан алған әсерімен
бөлісуін, тұқымның түзілу үдерісінде оның рөлінің
қаншалықты маңызды болғанын сұрау.
Сұрақ:
- Тозаңдану мен тұқым түзілуін біз қандай әдіспен
зерттей аламыз? Неліктен?
(Ө) Тұқымның түзілуі кезіндегі процестердің тізбегін
жазу немесе кез келген формада тіркеу.
(Ж, Ұ) «Өсімдік неден өсіп шығады?» сұрағын
оқушыларға жұпта талдауды ұсыну. Жауаптарды
сыныппен тыңдап, талқылау.
(Ұ) Өсімдіктердің қандай бөліктері арқылы көбейетіні
туралы бейнефильм (әңгімелесу жүргізіңіз) көруді
ұсыну. Онда оқушылар өсімдіктердің пиязшығы,
тұқымы, тамырсабағы, қалемшесі т.с.с. арқылы
көбейетіні туралы түсінік алады.
(Т, Қ) Топтарда «Өсімдік тұқымын қалай таратуы
мүмкін?» сұрағы бойынша болжам жасалады. Әр топ өз
болжамын постер (сызба, сурет, кластер, комикс)
арқылы бейнелейді. Әр топ өз жұмысымен
таныстырады. Жұмыстарын келесі тапсырмада қолдану
үшін ілулі қалдырған дұрыс.

Жемістері жел арқылы
таралатын өсімдіктердің
тұқымы мен
жемістерінің екі түрлі
ерекшелігі: өсімдіктің
тұқымы өте жеңіл, ұсақ
және құрғақ болады.
Ондай тұқым салмағы
ауада ұшып жүрген шаңтозаңнан артық емес,
жүздеген километрге
ұшып бара алады.
Өсімдіктердің салмағы
аз тұқымы мен жемісінде

Екі жақты жабысқақ
сары дөңгелек қағаз;
акварельді бояу.

15

Кокос суреті,

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

Оқу
мақсаттары
негіздеу;
4.1.2.2
алынған
нәтижені
оқушы
таңдаған
формада
ұсыну

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

(МК) Балаларға тұқым тарату жолдары туралы
әңгімелеп айтып беру. Бұл жерде оқушылардың
алдыңғы болжам жасаған көрнекі құралдарын
пайдалануға болады.
(Ө, Қ) Тұқымын түрлі тәсілмен тарататын өсімдіктердің
суреті беріледі. Оқушылардан әр тұқымның қалай
тарайтынын қандай сөздермен сипаттауға болатынын
сұрау.
(Ө, Ж) Тұқымның таралуына жануарлар қалай
қатысатыны туралы ойлануды ұсыну. Көмек көрсету
үшін, суреттер беріп, олардың жұбын табу (ит итошаған, ақтиін – емен жаңғағы, жорғаторғай – жаңғақ,
жолжелкен - сиыр, құмырсқа - ошаған тұқымы).
(Ұ) Ғаламтордан немесе кітаптардан тұқымның
таралуының бірнеше түрін көрсету  желмен, сумен,
жануарлар арқылы. Таралудың әр түрінің ерекшеліктері
туралы талқылау ұйымдастыру.
(Т) Әр топқа жергілікті жерде бар тұқым түрін беру.
Тұқымды сипаттайды, оның
өсімдіктен
қалай
таралатынын (сыртқы белгісіне қарап) болжайды.
(Мысалы, ілгектері, қанатшалары, тұқымның көлемі т.б.
таралуға әсер ете ала ма?)
Тұқымды
зерделеу
үшін
үлкейтілген
әйнек
пайдаланылады.
Оқушылар тұқым түрлері мен олардың сипаттамасымен
танысады және өз жұмыстарын қалыптастырушы
бағалайды (тұқымның сыртқы белгісіне қарап
қаншалықты дәл анықтай алды).
Балалардың өздері күнделікті тұрмыста кездескен
жағдайларын, жеке өмір тәжірибесін естеріне түсіріп,

желмен ұшып қалқып
жүруге бейімделген
қосалқы болады: бірінде
— көбелектікі сияқты
шілтер қанат,
екіншісінде көптеген
ұзынды-қысқалы түк,
т.б. болады.
Сумен
таралатын
жемістің денесінде түрлі
өскіншесі болады, оның
іші
балық
торсылдағынікі сияқты
ауаға
толы
болады.
Сонымен
қатар,
сыртында су жұқпайтын
түгі
не
ішіне
су
кіргізбейтін тоз қабаты
болады.
Сондықтан
ондай жемістер мен
тұқымдар суда қанша
жүзсе де, батпайды және
шірімейді,
көпке
шыдайды.
Жануарлар тарататын
өсімдік тұқымы мен
жемісінің өзінше
икемделіп біткен
өскіншелері болады. Сол
арқылы жануардың

16

Оқу ресурстары
джакаранданың
қанатты тұқымы,
кастор жемісі 
тұқымды ішінен
көрсету және
қабығына ілінген
ілгекті көрсету,
вигна жемісі 
олардың қалай
өрілгенін және
тұқым шашқанын
көрсету
https://www.youtube.
com/watch?v=6hcjxa
Bz8mw
тұқым таралуы
туралы
https://www.youtube.
com/watch?v=lmtQyf
2NhTg
тұқымның
суреттері;
үлкейткіш әйнек;
тұқым жинақтамасы
http://www.crickweb.
co.uk/ks2science.html

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

2.1 Өсімдіктер
1.2
Табиғатты
тану әдістері

Оқу
мақсаттары

4.2.1.5
төменгі және
жоғарғы
сатыдағы
өсімдіктерді
ажырату;
4.1.2.1
зерттеу әдісін
(бақылау мен
эксперимент)
таңдау

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

талдап көреді. Мысалы, табиғат аясында, бақ пен
бақшада жұмыс істегенде киіміңе тікенек жабысқан не
селеу кірген т.с.с. жағдай болды ма?
(Т, Қ) Сабақ соңында топтар алғашқы жасаған
болжамдары бейнеленген постерді бағалайды және
толықтырады.
Критерийлері:
1. Нәтижені тіркеу тәсілі дұрыс таңдалған (Постер,
брошюра, комикс, сызба).
2.Тұқымның таралуы жолдары (жел, ауа, су,
бунақденелілер, жануар т.б.) көрсетілген.
3. Сол сипатталған таралу жолының артықшылығы мен
кемшіліктері сипатталған.

жүніне, құйрығына
жабысып алып, тіпті
кейде өте алысқа
тарайды. Мұндай
жолмен таралатын
өсімдіктер: ошаған,
кәріқыз, шоңайна,
иттікен және басқалар.
Саралау:
Ынтасы
жоғары
оқушыларға
өсімдіктердің
тұқым
таралуы түріне неғұрлым
көбірек мысал келтіруді
ұсыну.

(Т) Топтарға түрлі өсімдіктердің салынған суретін
немесе фотосуретін беріп, оларды төменгі («қарапайым»
деген терминді қолдануға болады) және жоғары
(«күрделі» деген терминді қолдануға болады) деген
топтарға бөліп көруді ұсыну. Әр топ өз жұмысымен
таныстырып, өз шешімін негіздейді.
(Ұ) Алдымен «Балдыр өсімдік пе?» сұрағы бойынша
оқушылардың
пікірін
анықтау
(пікірталасқа
ұластырмай).
(Ж, Т) Бөлме өсімдігін (барлық мүшелері бар) және
балдырды немесе олардың үлгісін көрсетіңіз. Мүмкіндік
17

Сонымен қатар тұқымда
адам таратады. Кейбір
тұқымдар
өздігінен
тарайды.
Төменгі сатыдағыларға
балдыр жатады, жоғарғы
сатыдағыларға – мүк,
қырықжапырақ,
ашықтұқымды
және
жабықтұқымды (гүлді)
өсімдіктер жатады.
Оқушылардың
пікірталасқа
қатысуы,
қорытынды жасай алуы,
жұмысты
орындау

Оқу ресурстары

http://yklresources.azureedge.n
et/e082bd44-29124fc6-aef9e809259ef842/Carstv
o_Rasteniya.png
өсімдік патшалығы
Түрлі өсімдік
суреттері,
фотосуреттері,
(міндетті түрде

Пән
бағдарламасы
на сілтеме

Оқу
мақсаттары
себебін оның
артықшылығ
ы
мен
кемшілігіне
байланысты
негіздеу;
4.1.2.2
алынған
нәтижені
оқушы
таңдаған
формада
ұсыну

Мұғалімге ұсынылатын іс-әрекеттер

Мұғалімнің жазбалары

Оқу ресурстары

болса