ТАЛДЫҚОРҒАН ИНДУСТРИЯЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ

«Жас өспірімдерге қолданылатын жаза түрлері»

Орындаған: Абушарипова Ш.Т.

Талдықорған, 2025

Баяндама тақырыбы: Жасөспірімдерге қолданылатын жаза түрлері

Кіріспе:

Қазіргі таңда қоғамда кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылық өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Жасөспірімдер кей жағдайда өмірлік тәжірибенің, тәрбиенің, бақылаудың жеткіліксіздігінен заңды бұзады. Бұл жағдайда олардың әрекеттеріне заңмен жауапкершілік жүктеледі, бірақ жаза түрлері олардың жас ерекшелігіне қарай өзгешеленеді.

Негізгі бөлім:

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі мен Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде кәмелетке толмағандарға қатысты бірқатар жеңілдетілген жаза түрлері қарастырылған. Олардың басты мақсаты — жазалау емес, тәрбиелеу.

1. Ескерту жасау:

Жеңіл құқық бұзушылық жасаған жасөспірімге сот немесе құқық қорғау органдары тарапынан ескерту беріледі. Бұл – ең жеңіл жаза түрі.

2. Айыппұл салу:

Жасөспірімнің ата-анасына немесе заңды өкілдеріне айыппұл салынуы мүмкін. Бұл арқылы ата-аналарға баласына дұрыс тәрбие беру жауапкершілігі ескертіледі.

3. Қоғамдық жұмыстарға тарту:

Сот шешімімен жасөспірімді қоғамдық пайдалы жұмыстарға тартуға болады. Мысалы: көше тазалау, қоғамдық орындарды ретке келтіру.

4. Бостандықты шектеу:

Кей жағдайда жасөспірімге бостандығын шектеу түріндегі жаза қолданылады. Бұл – белгілі бір уақыт аралығында үйден шықпау, белгілі бір жерге бармау секілді шектеулерді білдіреді.

5. Ерекше білім беру мекемелеріне жіберу:

Қайталанатын немесе ауыр құқық бұзушылық жасаған жасөспірімдер арнайы тәрбие беру мекемелеріне (колония емес) жіберілуі мүмкін.

6. Бас бостандығынан айыру:Тек аса ауыр қылмыстар жасаған жағдайда ғана қолданылады және бұл жаза да кәмелетке толмағандарға арнайы мекемелерде өтеледі.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша, кәмелетке толмағандарға (14-18 жас аралығындағы тұлғаларға) қылмыстық жауапкершілік пен жаза тағайындау тәртібі арнайы реттелген. Бұл шаралардың мақсаты – жасөспірімдердің түзелуіне ықпал ету, қоғамға қайта бейімделуін қамтамасыз ету және қылмыстың алдын алу.

1. Негізгі жаза түрлері

Қылмыстық кодекстің 81-бабына сәйкес, кәмелетке толмағандарға келесі негізгі жазалар тағайындалуы мүмкін:

• Айыппұл: сотталған адамның дербес табысы немесе өндіріп алуға жарайтын мүлкі болған жағдайда, айлық есептік көрсеткіштің бестен бір жүзге дейінгі мөлшерінде белгіленеді.

• Белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру: бір жылдан екі жылға дейінгі мерзімге тағайындалады.

• Түзеу жұмыстары: дербес табысы немесе өзге тұрақты кірісі бар жасөспірімдерге айлық есептік көрсеткіштің бестен бір жүзге дейінгі мөлшерінде белгіленеді.

• Қоғамдық жұмыстарға тарту: он сағаттан жетпіс бес сағатқа дейінгі мерзімге тағайындалады, жасөспірімдер бұл жұмыстарды оқудан немесе негізгі жұмысынан бос уақытында орындайды.

• Бас бостандығын шектеу: екі жылға дейінгі мерзімге тағайындалады.

• Бас бостандығынан айыру: он жылдан аспайтын мерзімге, ауырлататын мән-жайлар кезінде адам өлтіру немесе терроризм актісі үшін не қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірі ауырлататын мән-жайлар кезінде адам өлтіру немесе терроризм болып табылатын олардың жиынтығы бойынша он екі жылдан аспайтын мерзімге тағайындалады.

2. Тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары

Қылмыстық кодекстің 84-бабына сәйкес, кәмелетке толмағандарға тәрбиелік ықпалы бар мәжбүрлеу шаралары да тағайындалуы мүмкін. Бұл шаралар қылмыстық жазаның баламасы ретінде немесе қосымша ретінде қолданылуы мүмкін:

• Ескерту: жасөспірімге оның іс-әрекетімен келтірілген зиянды және құқық бұзушылықтарды қайталап жасаудың зардаптарын түсіндіру.

• Ата-аналарының немесе оларды алмастыратын адамдардың қадағалауына беру: жасөспірімді бақылауға алу.

• Келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеу: жәбірленушіге келтірілген зиянды өтеу.

• Бос уақытын шектеу және мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу: жасөспірімнің тәртібін бақылау.

• Ерекше режимде ұстайтын білім беру ұйымына орналастыру: арнайы оқу орындарында тәрбиелеу.

• Жәбірленушіден кешірім сұрау міндеттемесін жүктеу: жасөспірімнің моральдық жауапкершілігін арттыру.

• Пробациялық бақылау белгілеу: жасөспірімнің мінез-құлқын бақылау.

Қорытынды:

Жасөспірімдерге қолданылатын жаза түрлері олардың тұлғалық дамуына кері әсер етпейтіндей, қайта оң бағытқа бұруға бағытталған болуы тиіс. Мемлекетіміздің заңдары да жасөспірімдерді қатаң жазалауға емес, оларды тәрбиелеу мен түзетуге негізделген. Бұл – болашақтың саналы, заңға бағынатын азаматтарын қалыптастыру жолы.

Жасөспірімдерге қолданылатын жаза түрлері олардың жас ерекшеліктеріне, психологиялық және әлеуметтік жағдайларына сәйкес таңдалады. Жазаның мақсаты – тек жазалау емес, сонымен қатар тәрбиелеу, түзету және қоғамға бейімдеу болып табылады.