ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ – БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІН МЕҢГЕРТУДІҢ ЗАМАНАУИ ҚҰРАЛЫ

Файзолла Бауыржан Дауренұлы

бастауыш сынып мұғалімі

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ – БАСТАУЫШ СЫНЫПТА ХАЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІН МЕҢГЕРТУДІҢ ЗАМАНАУИ ҚҰРАЛЫ

Аңдатпа.
Қазіргі білім беру үдерісінде цифрлық технологияларды тиімді пайдалану оқушының пәнге деген қызығушылығын арттырудың маңызды жолдарының біріне айналып отыр. Соның ішінде жасанды интеллект мүмкіндіктерін бастауыш сыныпта орынды қолдану арқылы халық ауыз әдебиетін оқытудың жаңа тәсілдерін қалыптастыруға болады. Бұл мақалада жасанды интеллектті мақал-мәтел, жұмбақ, ертегі, батырлар жыры, тұрмыс-салт жырлары сияқты ұлттық мұра үлгілерін меңгертуде қолданудың мүмкіндіктері қарастырылады. Заманауи технология мен ұлттық мазмұнды сабақтастыра отырып, оқушының шығармашылық қабілетін, сөздік қорын, ойлау және сөйлеу дағдыларын дамыту жолдары сипатталады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, бастауыш білім, халық ауыз әдебиеті, ұлттық құндылық, цифрлық технология, шығармашылық, функционалдық сауаттылық.

Кіріспе

Халық ауыз әдебиеті – ұлттың тарихи жады мен рухани тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізетін құнды мұра. Баланың туған тілге, ұлттық салт-дәстүрге, халықтың дүниетанымына деген қызығушылығы мектеп қабырғасынан қалыптасатыны белгілі.

Бүгінгі оқушы ақпаратты тек оқулықтан ғана емес, түрлі цифрлық ортадан қабылдайды. Сондықтан мұғалімнің міндеті – дәстүрлі білім мазмұнын заманауи оқыту құралдарымен ұштастыра отырып, баланың танымдық белсенділігін арттыру. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллектті оқу үдерісіне мақсатты түрде енгізудің мүмкіндігі мол.

Жасанды интеллектті қолдану халық ауыз әдебиетінің мазмұнын өзгертуді емес, оны балаға түсінікті, қызықты және интерактивті түрде ұсынуды көздеуі қажет.

Жасанды интеллект пен ұлттық мұраны сабақтастыру

Бастауыш сынып оқушысы үшін ұзақ мәтінді теориялық тұрғыда меңгеруден гөрі оны сурет, дыбыс, әңгіме, ойын және шығармашылық тапсырма арқылы қабылдау жеңілірек. Сондықтан мұғалім жасанды интеллект көмегімен белгілі бір фольклорлық шығарманың мазмұнына сәйкес иллюстрациялық материал, кейіпкер сипаттамасы, сұрақтар немесе шығармашылық тапсырмалар дайындай алады.

Мысалы, ертегі тақырыбын өткен кезде оқушыларға оның кейіпкерлерін сипаттау, оқиға желісін ретімен орналастыру, ертегінің жалғасын ойлап табу ұсынылады. Ал мақал-мәтелдерді оқыту барысында олардың мағынасын күнделікті өмірдегі жағдайлармен байланыстырып, оқушының өз мысалын құрастыруға болады.

Жұмбақтарды меңгерту кезінде жасанды интеллект көмегімен берілген сипаттамаға сүйеніп жаңа жұмбақ құрастыру немесе белгілі бір затты бірнеше белгісі арқылы таныту сияқты жұмыстар ұйымдастыруға болады. Мұндай тапсырмалар баланың дайын ақпаратты қабылдауымен шектелмей, өздігінен ой қорытуына мүмкіндік береді.

Оқушының шығармашылық белсенділігін арттыру

Жасанды интеллекттің бастауыш білімдегі маңызды мүмкіндіктерінің бірі – шығармашылық тапсырмаларды түрлендіру. Оқушы белгілі бір халық ауыз әдебиеті үлгісімен танысқаннан кейін оны басқа форматта ұсынуға талпынады.

Мысалы:

• ертегі кейіпкеріне мінездеме жазу;

• оқиғаның басқа аяқталуын ұсыну;

• мақалдың мағынасын сурет арқылы көрсету;

• өз жұмбағын құрастыру;

• батырлар жыры бойынша оқиға картасын жасау;

• халық даналығына сүйеніп қысқа әңгіме жазу;

• белгілі бір фольклорлық шығарма бойынша диалог құрастыру.

Мұндай жұмыстар оқушының сөздік қорын байытып қана қоймай, оның қиялын, байланыстырып сөйлеуін және өз ойын жүйелі жеткізу қабілетін дамытуға ықпал етеді.

Мұғалімнің рөлі – бағыт беруші

Жасанды интеллектті қолдану мұғалімнің қызметін алмастырмайды. Керісінше, мұғалім технология ұсынған мүмкіндіктерді оқу мақсатына сәйкес таңдап, оқушының жас ерекшелігіне бейімдейді.

Сондықтан кез келген цифрлық құралды қолданар алдында педагог бірнеше мәселені ескеруі қажет: тапсырма сабақ мақсатына сәйкес келе ме, оқушы оны өздігінен орындай ала ма, ұсынылған ақпараттың мазмұны дұрыс па, ұлттық құндылықтарға қайшы келмей ме?

Бұл жерде жасанды интеллект дайын жауап беретін құрал ретінде емес, оқушыны ізденуге жетелейтін көмекші ретінде қарастырылғаны жөн.

Ұлттық құндылықты сақтаудың маңызы

Халық ауыз әдебиетін цифрлық технологиямен оқыту барысында оның тәрбиелік және ұлттық мазмұны басты орында қалуы керек. Мақал-мәтелдер арқылы еңбекқорлық, үлкенді сыйлау, бірлік, достық сияқты қасиеттерді талқылауға болады. Бата мен тұрмыс-салт жырлары арқылы халқымыздың дәстүрі мен дүниетанымы таныстырылады. Ал ертегілер мен батырлар жыры оқушыға адамгершілік, батылдық, адалдық сияқты ұғымдарды түсінуге мүмкіндік береді.

Осы бағытта технология мазмұнның орнын баспайды, керісінше ұлттық мұраны балаға жақын формада таныстырудың қосымша құралы қызметін атқарады.

Қорытынды

Бастауыш сыныпта халық ауыз әдебиетін оқытуда жасанды интеллектті тиімді пайдалану – дәстүрлі ұлттық мазмұн мен қазіргі цифрлық мүмкіндіктерді байланыстыратын бағыттардың бірі. Оның көмегімен сабақтағы тапсырмаларды түрлендіріп, оқушының қызығушылығын оятуға, шығармашылық ізденісін қолдауға және өз ойын еркін жеткізуіне жағдай жасауға болады.

Ең маңыздысы – технологияны мақсатсыз қолданбай, әр тапсырманы оқу мақсатына сай ұйымдастыру. Ұлттық мұраны заманауи құралдар арқылы таныту оқушының өткенін құрметтеп, жаңа технологияны сауатты пайдаланатын тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік береді.

Сондықтан жасанды интеллектті халық ауыз әдебиетін меңгертуде қолдану – ұлттық құндылықтарды заманауи білім беру кеңістігімен ұштастырудың тиімді тәсілдерінің бірі.