Баяндама

Тақырыбы: Жасанды интеллект – цифрлық дәуірдің стратегиялық ресурсы

Кіріспе

XXI ғасыр адамзат тарихына «цифрлық революция» дәуірі ретінде енді. Егер өткен ғасырларда мемлекеттердің қуаты пайдалы қазбалармен немесе өндірістік қуатпен өлшенсе, бүгінгі таңда басты стратегиялық ресурс – мәліметтер (Data) және оны өңдейтін Жасанды интеллект (AI) болып табылады. Жасанды интеллект – бұл жай ғана технологиялық жаңалық емес, бұл экономиканы, басқару жүйесін және қоғамдық қатынастарды түбегейлі өзгертуші күш. XXI ғасыр – ақпарат пен технологияның қарқынды дамыған кезеңі. Бүгінгі таңда мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігі табиғи байлықтармен ғана емес, зияткерлік әлеуетпен, инновациялық технологиялармен және цифрлық инфрақұрылыммен айқындалады. Осындай стратегиялық маңызы бар технологиялардың бірі – жасанды интеллект.

Жасанды интеллект (ЖИ) – адам ойлау жүйесінің элементтерін модельдейтін, деректерді талдайтын, үйренетін және шешім қабылдай алатын интеллектуалдық бағдарламалар мен алгоритмдер жиынтығы. Қазіргі заманда жасанды интеллект экономиканың, білім беру мен денсаулық сақтаудың, қауіпсіздік пен өндірістің негізгі қозғаушы күшіне айналып отыр.

1. Жасанды интеллект ұғымы және оның дамуы

Жасанды интеллект идеясы XX ғасырдың ортасында қалыптасты. Алғашқы кезеңде ғалымдар компьютерлерге логикалық операциялар мен қарапайым есептеулерді орындауды үйретті. Кейін машиналық оқыту (machine learning) мен нейрондық желілердің дамуы нәтижесінде ЖИ жүйелері күрделі деректерді өңдеп, тәжірибе арқылы үйренуге мүмкіндік алды.

Жасанды интеллект ұғымы

Жасанды интеллект (ЖИ) – адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау сияқты зияткерлік қабілеттерін модельдейтін компьютерлік жүйелер мен алгоритмдер жиынтығы. Басқаша айтқанда, бұл – машиналардың адамға тән когнитивтік қызметтерді орындау мүмкіндігі.

Жасанды интеллект мынадай функцияларды жүзеге асыра алады:

• ақпаратты өңдеу және талдау;

• заңдылықтарды анықтау;

• болжам жасау;

• тілдік коммуникацияны жүзеге асыру;

• визуалды бейнелерді тану;

• деректер негізінде шешім қабылдау.

ЖИ-дің негізгі бағыттарына машиналық оқыту (Machine Learning), нейрондық желілер, табиғи тілдерді өңдеу (NLP), компьютерлік көру және робототехника жатады

Жасанды интеллекттің даму кезеңдері

Жасанды интеллекттің қалыптасуы бірнеше тарихи кезеңнен өтті.

I кезең – Теориялық негіздің қалануы (1940–1960 жж.)

Бұл кезеңде алғашқы компьютерлер пайда болды. Ғалымдар машиналарға логикалық операцияларды орындауды үйретуге тырысты. 1956 жылы Дартмут конференциясында «Artificial Intelligence» термині ресми түрде енгізілді.

II кезең – Сараптамалық жүйелердің дамуы (1970–1980 жж.)

Бұл уақытта ЖИ белгілі бір сала бойынша шешім қабылдайтын сараптамалық жүйелер түрінде дамыды. Алайда техникалық мүмкіндіктердің шектеулі болуы дамуды баяулатты.

III кезең – Машиналық оқыту дәуірі (1990–2000 жж.)

Компьютер қуатының артуы және интернеттің дамуы нәтижесінде үлкен көлемдегі деректерді өңдеу мүмкіндігі туды. Машиналық оқыту алгоритмдері кеңінен қолданыла бастады.

IV кезең – Терең оқыту және цифрлық серпіліс (2010 жылдан бастап)

Нейрондық желілер мен терең оқыту технологиялары жасанды интеллекттің сапалық жаңа деңгейге көтерілуіне мүмкіндік берді. Бүгінде ЖИ мәтін жазады, сурет салады, сөйлеуді таниды, автокөлікті басқарады.

Қазіргі даму бағыттары

Қазіргі уақытта жасанды интеллект:

• медицинада – диагноз қоюда;

• білім беруде – жеке оқу траекториясын құруда;

• қаржы саласында – тәуекелдерді болжауда;

• өндірісте – автоматтандыруда;

• қауіпсіздік саласында – деректерді талдауда кеңінен қолданылуда.

Сонымен қатар, генеративті жасанды интеллект (мәтін, бейне, музыка жасау жүйелері) жаңа шығармашылық мүмкіндіктер ашуда.

Бұл – ЖИ-дің тек техникалық құрал емес, стратегиялық ресурсқа айналғанын көрсетеді.

2. Жасанды интеллект – экономикалық даму факторы

Қазіргі цифрлық экономика жағдайында жасанды интеллект (ЖИ) мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі стратегиялық құралдардың біріне айналды. Ол өндіріс тиімділігін арттырып, инновациялық үдерістерді жеделдетіп, жаңа экономикалық модельдердің қалыптасуына ықпал етеді.

Өндірістік тиімділікті арттыру

Жасанды интеллект өндіріс саласында автоматтандыру деңгейін көтереді. Роботтандырылған жүйелер мен интеллектуалды басқару алгоритмдері:

• адам еңбегін жеңілдетеді;

• өндіріс шығындарын азайтады;

• өнім сапасын тұрақтандырады;

• уақыт үнемдейді.

Нәтижесінде кәсіпорындардың өнімділігі артып, нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі күшейеді.

Деректер экономикасын дамыту

Қазіргі таңда деректер – экономиканың негізгі ресурстарының бірі. ЖИ үлкен көлемдегі мәліметтерді (Big Data) талдау арқылы:

• нарықтағы сұранысты болжайды;

• тұтынушы мінез-құлқын анықтайды;

• қаржылық тәуекелдерді есептейді;

• стратегиялық шешім қабылдауға көмектеседі.

Бұл бизнес-процестердің дәлдігін арттырып, қателіктерді азайтады.

Жаңа жұмыс орындарының қалыптасуы

Автоматтандыру кейбір дәстүрлі мамандықтарды қысқартуы мүмкін, бірақ сонымен қатар жаңа салалардың дамуына жол ашады. Мысалы:

• деректер талдаушысы;

• ЖИ-инженер;

• цифрлық трансформация менеджері;

• киберқауіпсіздік маманы.

Яғни, экономиканың құрылымы өзгереді, бірақ зияткерлік еңбекке сұраныс артады.

3. Білім беру саласындағы ЖИ

Жасанды интеллект (ЖИ) қазіргі білім беру жүйесінің трансформациясына ықпал ететін маңызды технологиялардың бірі. Ол оқыту үдерісін дербестендіруге, білім сапасын арттыруға және педагогтің кәсіби қызметін жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Жекелендірілген оқыту (персонализация)

ЖИ әр оқушының білім деңгейін, қабілетін және оқу қарқынын талдай отырып, жеке оқу траекториясын ұсынады.

Мысалы:

• тапсырмалар күрделілігі автоматты түрде реттеледі;

• әлсіз тұстар анықталып, қосымша материал ұсынылады;

• оқу жетістігі туралы аналитикалық есеп беріледі.

Бұл тәсіл білім алушының әлеуетін толық ашуға жағдай жасайды.

Оқу үдерісін автоматтандыру

ЖИ мұғалімнің уақытын үнемдейді:

• тесттерді автоматты тексеру;

• жазба жұмыстарын талдау;

• қатысу мен үлгерімді бақылау;

• оқу нәтижелерін статистикалық өңдеу.

Нәтижесінде педагог шығармашылық және әдістемелік жұмысқа көбірек көңіл бөле алады.

Интерактивті білім беру ортасы

Жасанды интеллект негізіндегі цифрлық платформалар:

• виртуалды ассистенттер;

• чат-боттар;

• интеллектуалды оқыту жүйелері;

• бейімделген онлайн курстар арқылы оқытуды қызықты әрі тиімді етеді.

Бұл оқушының мотивациясын арттырады.

Арнайы білім берудегі мүмкіндіктер

ЖИ ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға да қолдау көрсетеді:

• мәтінді дыбыстау;

• сөйлеуді тану;

• оқу материалын жеңілдету;

• когнитивтік қолдау құралдары.

Бұл инклюзивті білім беру сапасын арттырады.

Қиындықтар мен жауапкершілік

Сонымен қатар ЖИ-ді қолдануда бірқатар мәселелер бар:

• академиялық адалдық;

• жеке деректердің қауіпсіздігі;

• технологияға шамадан тыс тәуелділік;

• мұғалімнің рөлінің өзгеруі.

Сондықтан ЖИ-ді білім беру жүйесіне енгізу кезінде педагогикалық және этикалық қағидаларды сақтау маңызды.

4. Денсаулық сақтау және қауіпсіздік саласындағы рөлі

Жасанды интеллект (ЖИ) қазіргі қоғамда тек экономикалық емес, әлеуметтік маңызы зор салаларда да кеңінен қолданылуда. Әсіресе денсаулық сақтау мен қауіпсіздік жүйесінде оның рөлі стратегиялық деңгейге көтерілді.

? Ерте диагностика және ауруларды анықтау

ЖИ медициналық бейнелерді (рентген, МРТ, КТ) талдау арқылы ауруларды ерте кезеңде анықтай алады. Алгоритмдер үлкен деректер қорын салыстырып, патологияны дәл анықтауға көмектеседі.
Бұл:

• қатерлі ісік ауруларын ерте анықтауға;

• жүрек-қан тамырлары ауруларын болжауға;

• сирек кездесетін дерттерді диагностикалауға мүмкіндік береді.

? Емдеу тактикасын жоспарлау

Жасанды интеллект науқастың клиникалық деректерін сараптап, жеке емдеу жоспарын құруға көмектеседі. Бұл дербестендірілген медицина қағидатын жүзеге асырады.

? Медициналық деректерді басқару

Электронды медициналық жүйелер пациенттердің ақпаратын сақтап, өңдейді. ЖИ:

• ауру тарихын талдайды;

• тәуекел факторларын анықтайды;

• эпидемияның таралуын болжайды.

? Қоғамдық қауіпсіздік

ЖИ бейнебақылау камераларындағы деректерді талдау арқылы күдікті әрекеттерді анықтай алады. Бұл құқық қорғау органдарының жұмысын тиімді етеді.

? Киберқауіпсіздік

Интернет кеңістігінде деректерді қорғау – маңызды мәселе. Жасанды интеллект:

• зиянды бағдарламаларды анықтайды;

• хакерлік шабуылдарды болжайды;

• қаржылық алаяқтықты алдын ала анықтайды.

? Төтенше жағдайларды болжау

Табиғи апаттарды (жер сілкінісі, су тасқыны, орман өрті) алдын ала болжау үшін ЖИ метеорологиялық және географиялық деректерді талдайды.

5 Жасанды интеллекттің артықшылықтары

• Үлкен көлемдегі деректерді жылдам өңдеу;

• Қателікті азайту;

• Автоматтандыру арқылы уақыт үнемдеу;

• Инновациялық шешімдер ұсыну;

• Ғылыми зерттеулердің тиімділігін арттыру.

6. Қауіптері мен этикалық мәселелері

Жасанды интеллекттің дамуы белгілі бір тәуекелдерді де туындатады.

Біріншіден, кейбір мамандықтардың қысқаруына әкелуі мүмкін. Екіншіден, жеке мәліметтердің қауіпсіздігі мәселесі өзекті болып отыр.Үшіншіден, алгоритмдердің әділдігі мен жауапкершілік мәселесі талқылануда. Сондықтан ЖИ-ді дамыту барысында құқықтық және этикалық нормаларды сақтау маңызды.

7. Қазақстандағы жасанды интеллекттің дамуы

Қазақстан цифрлық трансформация бағытын ұстанып отыр. «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру, электронды үкімет жүйесін дамыту, стартап экожүйесін қолдау шаралары жүзеге асырылуда.

Қазақстанда жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын дамыту – цифрлық трансформацияның негізгі бағыттарының бірі. Елдің стратегиялық құжаттарында инновация, цифрландыру және адами капиталды дамыту басымдық ретінде белгіленген.

Мемлекеттік саясат және стратегиялық бағыт

Қазақстанда цифрлық экономиканы дамыту мақсатында «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарлама:

• мемлекеттік қызметтерді автоматтандыруға;

• электронды үкіметті дамытуға;

• IT-инфрақұрылымды жетілдіруге;

• инновациялық экожүйені қалыптастыруға бағытталған.

Соңғы жылдары ЖИ-ді мемлекеттік басқару, қаржы, білім беру және денсаулық сақтау салаларына енгізу жұмыстары күшейтілді.

Электронды үкімет және цифрлық қызметтер

Қазақстанда электронды үкімет жүйесі белсенді дамуда. Онлайн қызмет көрсету платформалары арқылы:

• мемлекеттік анықтамалар алу;

• әлеуметтік төлемдер рәсімдеу;

• салық және тіркеу операцияларын жүргізу мүмкіндігі бар.

Жасанды интеллект элементтері құжат айналымын жылдамдату және деректерді талдау үшін қолданылады.

Білім беру және ғылыми зерттеулер

Қазақстандық жоғары оқу орындарында ЖИ бағыты бойынша мамандар даярлау күшейтілуде. IT-мамандықтарға грант саны арттырылып, цифрлық дағдыларды дамытуға ерекше көңіл бөлінуде.

Стартап-жобалар мен ғылыми зерттеу орталықтары:

• деректер талдауы;

• машиналық оқыту;

• агротехнология;

• финтех бағытында жұмыс істейді.

Бизнес және стартап экожүйесі

Astana Hub халықаралық технопаркі IT-жобаларды дамытуға жағдай жасап отыр. Қазақстандық стартаптар:

• қаржылық технологиялар;

• агроаналитика;

• логистика;

• смарт-қалалар бағытында ЖИ шешімдерін ұсынуда.

Бұл – елдің инновациялық әлеуетін арттыруға ықпал етеді.

Қиындықтар мен даму перспективалары

Қазақстандағы ЖИ дамуы бірқатар мәселелерге тап болады:

• білікті мамандар тапшылығы;

• ғылыми зерттеу инфрақұрылымының жеткіліксіздігі;

• деректер сапасының әркелкілігі.

Дегенмен, мемлекеттік қолдау мен халықаралық ынтымақтастық арқылы бұл саланың қарқынды дамуына мүмкіндік бар.

Қорытынды

Жасанды интеллект – цифрлық дәуірдің стратегиялық ресурсы. Ол экономиканың тиімділігін арттырып, әлеуметтік салаларды жаңғыртып, қоғамның даму қарқынын жеделдетеді.

Дегенмен, технологияның өзі емес, оны тиімді және жауапкершілікпен пайдалану маңызды. Болашақ – жасанды интеллектті меңгерген, оны адамзат игілігіне бағыттай алған мемлекеттердің қолында. Жасанды интеллект – қауіп емес, мүмкіндіктер кеңістігі. Ең бастысы – білім мен жауапкершілік.