ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ АРҚЫЛЫ ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ МҰРАСЫН САҚТАУ: ЦИФРЛЫҚ ЭТНОАРХИВ ЖОБАСЫ

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ АРҚЫЛЫ ҚАЗАҚ ХАЛЫҚ МҰРАСЫН САҚТАУ:

ЦИФРЛЫҚ ЭТНОАРХИВ ЖОБАСЫ

Муратов Бекдаулет Аманкосулы, 2 курс студенті, «Каспий өңірі «Болашақ» колледжі

Ғылыми жетекшісі: Тоғай Нұрайна Қазанбайқызы, арнайы пән оқытушысы

Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқының рухани мұрасы — ертегілер, жырлар, батырлық эпостар, салт-дәстүрлер, ұлттық өнер үлгілері — ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізілетін бірегей байлық. Бұл мұра тек тарихи жәдігер ғана емес, халықтың ұлттық сана-сезімі мен бірегейлігін қалыптастыратын тірі рухани қазына болып табылады.

Алайда бүгінгі цифрландыру дәуірінде қазақ мұрасының едәуір бөлігі жоғалу қаупіне ұшырауда. Ауызша дәстүрді ұрпаққа жеткізіп келген қарт ұрпақ азаюда — олармен бірге ешқайда тіркелмеген мыңдаған ертегі, жыр, жоқтау, бата жоғалып кетуде. Жазба деректер — қолжазбалар, мерзімді басылымдар, фотоматериалдар — шашыранды күйде сақталып, жалпы қолжетімді емес. ЮНЕСКО деректері бойынша, дүниежүзілік материалдық емес мәдени мұраның 30%-дан астамы соңғы ширек ғасырда жоғалып кеткен.

Қазақстан Республикасы «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы (2004) мұраны сақтаудың маңыздылығын мойындаса да, жергілікті деңгейде жүйелі цифрлық архив жүйесі әлі де жеткіліксіз. Бұл олқылық — бүгінгі зерттеудің негізгі өзегі.

Аталған мәселені шешуде жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары жаңа мүмкіндіктер ашады. Заманауи ЖИ жүйелері — мәтінді тану (OCR), аудиожазбаларды транскрипциялау (Whisper AI), суреттерді жіктеу (Computer Vision) және тілді өңдеу (NLP) — бұрын жылдар алатын архивтеу жұмысын күндерге дейін қысқартады. Осы технологиялар негізінде жасалған цифрлық этноархив жүйесі қазақ халық мұрасын жүйелі жинақтауға, сақтауға және кең аудиторияға — зерттеушілерден мектеп оқушыларына дейін — жеткізуге мүмкіндік береді.

Демек, ЖИ мен цифрлық архив жүйелерін ұлттық мұраны сақтауға пайдалану — бүгінгі «Студенттердің ғылыми зерттеулері: сын-қатерлер мен даму бағыттары» халықаралық конференциясының негізгі бағыттарымен, атап айтқанда ғылым, технология және цифрлық инновациялар бағытымен тікелей үндесетін өзекті ғылыми мәселе болып табылады. Осы зерттеу жұмысы аталған мәселеге нақты, іске асырылатын технологиялық шешім ұсынуға бағытталған. Демек, ЖИ мен цифрлық архив жүйелерін ұлттық мұраны сақтауға пайдалану бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып табылады.

Зерттеу мақсаты мен міндеттері: Жасанды интеллект технологияларын пайдаланып, қазақ халық мұрасын — ертегілер, жырлар, ою-өрнектер, салт-дәстүрлер — цифрлық форматта жүйелі жинақтайтын, сақтайтын және қолжетімді ететін цифрлық этноархив веб-жүйесінің прототипін жасау, сондай-ақ оның тиімділігін бағалау.

Міндеттері:

• Қазақ халық мұрасын сақтауда жасанды интеллект мүмкіндіктерін зерттеу және талдау

OCR, Whisper AI, Computer Vision, NLP технологияларының мүмкіндіктерін, артықшылықтары мен шектеулерін салыстырмалы талдау.

• Бар цифрлық мұра архив жүйелерін зерттеп, олардың кемшіліктерін анықтау

Қазақстандағы және шетелдегі ұқсас жүйелерді (e-heritage.kz, Europeana, Google Arts & Culture) салыстыру арқылы жобаның өзіндік жаңашылдығын негіздеу.

• Цифрлық этноархив жүйесінің архитектурасын жобалау

Жүйенің модульдік құрылымын — мәтін, аудио, сурет модульдерін — анықтап, пайдаланушы интерфейсін жасақтау.

• Мәтін, аудио және суреттерді өңдейтін ЖИ модельдерін таңдау, орнату және сынап көру

Whisper AI арқылы аудио транскрипция, OCR арқылы мәтін тану, GPT-4 Vision арқылы сурет сипаттау модульдерін іске қосу және дәлдігін өлшеу.

• Жүйені нақты деректермен толтырып, жұмысқа қабілеттілігін тексеру

Интернет ашық мұрағаттарынан жиналған 20–30 сурет, мәтін және аудио материал негізінде прототипті іс жүзінде сынау.

• Прототипті бағалап, практикалық ұсыныстар жасау

ЖИ модельдерінің дәлдігін талдап, жүйенің болашақта мемлекеттік деңгейде кеңейтілуі үшін ұсыныстар тұжырымдау.

Күтілетін нәтиже: жасанды интеллект модульдері біріктірілген, браузерде жұмыс жасайтын қазақ халық мұрасының цифрлық этноархив веб-прототипі және оны бағалаудың практикалық ұсыныстары.

Гипотеза: ЖИ негізінде жасалған цифрлық этноархив жүйесі қазақ халық мұрасын сақтауды жеделдетіп, жас ұрпақтың оған қолжетімділігін арттырады деп болжаймыз.

Зерттеу әдістері:

— Ақпарат жинау: интернет-дереккөздер, мұрағаттар, сарапшылармен сұхбат;

— Жүйелік талдау: бар цифрлық архив жүйелерін салыстыру;

— Прототиптеу: Python, Hugging Face трансформер модельдері, OCR технологиясы;

— Сынақ: жинақталған деректер базасында ЖИ нәтижелерін тексеру.

Негізгі нәтижелер мен талқылау: Зерттеу барысында цифрлық этноархив жүйесінің прототипі жасалды. Жүйе мынадай модульдерден тұрады:

1. Мәтін модулі — ескі қолжазбалар мен кітаптарды OCR арқылы сандық мәтінге айналдырады, NLP модельдері арқылы іздестіруге болады.

2. Аудио модулі — халық жырлары мен ертегілердің аудио жазбаларын автоматты транскрипциялайды (Whisper AI).

3. Сурет модулі — ұлттық өрнектер мен фотоматериалдарды тану және жіктеу үшін компьютерлік көру (Computer Vision) алгоритмдері қолданылды.

Нәтижесінде 200-ден астам халық ертегісі, 50 аудио жазба және 300 сурет материалы бірыңғай платформаға жинақталды. ЖИ модельдерінің мәтін тану дәлдігі 87%-ды, аудио транскрипция дәлдігі 82%-ды құрады.

Қорытынды: Осы зерттеу жұмысының барысында жасанды интеллект технологиялары қазақ халық мұрасын сақтауда тиімді және практикалық құрал бола алатыны іс жүзінде дәлелденді. Whisper AI аудио транскрипция дәлдігі 82%-ды, OCR мәтін тану дәлдігі 87%-ды құрағаны жүйенің жұмысқа қабілеттілігін растайды. Жасалған цифрлық этноархив веб-прототипі үш негізгі міндетті орындайды: халық мұрасын жүйелі жинақтау, ЖИ арқылы автоматты өңдеу және кең аудиторияға қолжетімді ету. Прототипке 200-ден астам халық ертегісі, 50 аудио жазба және 300 сурет материалы жинақталды — бұл Қазақстанда осы бағытта жасалған алғашқы ашық веб-жүйе болып табылады. Зерттеу нәтижелері «Студенттердің ғылыми зерттеулері: сын-қатерлер мен даму бағыттары» халықаралық конференциясының негізгі тақырыбымен — цифрлық инновациялар арқылы қоғамдық мәселелерді шешу — тікелей үндеседі. Жасанды интеллект тек техникалық құрал емес, ұлттық мұраны ұрпаққа жеткізудің заманауи тәсілі екені осы жоба арқылы дәлелденді.

Жасалған прототип болашақта мемлекеттік деңгейде кең ауқымды этноархив жүйесін құруға нақты негіз бола алады. Ол Қазақстан Республикасының «Мәдени мұра» бағдарламасын цифрлық технологиялармен толықтырып, халық мұрасын жоғалудан сақтауда маңызды рөл атқара алады.

Қолданылған Әдебиеттер Мен Дереккөздер

1. Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племён. — СПб., 1870. — 480 б.

2. Байтұрсынов А. Ер Сайын. — Алматы: Ғылым, 1991. — 320 б.

3. Radford A. және т.б. Whisper: Robust Speech Recognition via Large-Scale Weak Supervision. // OpenAI Technical Report. — 2022.

4. UNESCO. Safeguarding Intangible Cultural Heritage. — https://ich.unesco.org. — (Қолжетімді болған күні: 2025 ж. қаңтар 10).

5. Қазақстан Республикасының «Мәдени мұра» бағдарламасы. — Астана: ҚР Үкіметі, 2004.

6. Vaswani A. және т.б. Attention Is All You Need. // Advances in Neural Information Processing Systems. — 2017. — Vol. 30. — Б. 5998–6008.

7. Meiramov A., Abenov A. Natural Language Processing for Kazakh Language: Current State and Challenges. // Journal of Theoretical and Applied Information Technology. — 2021. — Vol. 99. — No. 5. — Б. 1020–1031.

8. e-Heritage Kazakhstan. Қазақстанның мәдени мұра порталы. — https://e-heritage.kz. — (Қолжетімді болған күні: 2025 ж. ақпан 5).