ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ БІЛІМ БЕРУДЕ: ПАЙДАСЫ МЕН ЗИЯНЫ

Сағадиев Диас Төлегенұлы

Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті

6В01501 – Информатика мамандығы

Өскемен қаласы, Қазақстан

Аннотация: Бұл мақалада жасанды интеллект технологиясының білім беру саласына енуінің оң және теріс салдары қарастырылады. Зерттеу барысында жасанды интеллектінің оқу үдерісін жеңілдетудегі, білім сапасын арттырудағы рөлі талданып, сонымен қатар оның адамның ойлау дербестігіне, ақпараттық қауіпсіздікке тигізетін қауіп-қатерлері баяндалады. Мақала студенттер мен оқытушыларға жасанды интеллектіні сауатты пайдалану жолдары туралы тұжырымдар ұсынады.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, білім беру, технология, ChatGPT, цифрлық сауаттылық, оқу үдерісі, жеке деректер қауіпсіздігі.

1. Кіріспе

XXI ғасыр – технологиялық революция дәуірі. Жасанды интеллект (ЖИ) бүгінде медицина, экономика, өнер сияқты салаларды қамти отырып, білім беру жүйесіне де терең ене бастады. ChatGPT, Google Bard, Bing AI сынды үлкен тілдік модельдердің пайда болуы оқу процесін түбегейлі өзгертті. Студенттер мен оқушылар енді тапсырмаларды орындауда, мәтін жазуда немесе есеп шығаруда жасанды интеллект көмегіне жүгіне алады.

Алайда бұл жаңа мүмкіндіктермен бірге бірқатар сұрақтар да туындайды: жасанды интеллект білім алушының ойлау қабілетін дамыта ма, әлде оны сырт жаққа тәуелді ете ме? Оқу орындары бұл технологияны бақылай алады ма? Осы мақалада аталған мәселелер жан-жақты талданады.

2. Жасанды интеллектінің білім берудегі пайдасы

Жасанды интеллект технологияларының білім беруге тигізетін оң әсерлері өте маңызды. Оларды бірнеше бағытта қарастыруға болады:

Жеке оқу траекториясы. ЖИ негізіндегі платформалар (Khan Academy, Duolingo, Coursera) әр оқушының деңгейін анықтап, соған сай тапсырмалар ұсынады. Бұл дәстүрлі сыныптық оқытудан мүлде өзгеше – технология баланың жеке қарқынын есепке алады.

Оқытушы жүктемесін азайту. Автоматты тексеру жүйелері мұғалімнің жазбаша жұмыстарды тексеруге жұмсайтын уақытын үнемдейді. Нәтижесінде оқытушы шығармашылық және талқылау сабақтарына көбірек назар аударуға мүмкіндік алады.

Қолжетімділікті арттыру. ЖИ мүмкіндіктері шалғайдағы ауылдық жерлердегі оқушыларға да сапалы білім алуға мүмкіндік береді. Мысалы, жасанды интеллект негізіндегі аудармашы бағдарламалар тіл кедергісін жояды.

Зерттеу жұмысын жеңілдету. ЖИ студенттерге ғылыми мақалалардан деректер іздеуге, ақпаратты жинақтауға, тезис жасауға көмектеседі. Бұл ғылыми зерттеулердің қолжетімділігін арттырады.

3. Жасанды интеллектінің білім берудегі зияны

Жасанды интеллектінің мүмкіндіктері қаншалықты кең болса, оның білім беру жүйесіне тигізетін теріс салдары да соншалықты маңызды мәселеге айналуда.

Академиялық адалдықтың бұзылуы. ChatGPT сынды жүйелердің пайда болуымен плагиат пен академиялық алаяқтықтың жаңа түрлері туындады. Студенттер курстық жұмыстарды, рефераттарды ЖИ-ға жаздырып, оны өз еңбегі ретінде тапсыратын жағдайлар жиілеп барады.

Ойлау дербестігінің төмендеуі. Тапсырманы өз бетінше шешудің орнына ЖИ-дан дайын жауап алу студенттің сыни ойлауын, шығармашылық қабілетін тежейді. Зерттеулер жасанды интеллектке тәуелділіктің танымдық ұнжырғаны (когнитивті жалқаулықты) дамытуы мүмкін екенін көрсетеді.

Жеке деректер қауіпсіздігі. ЖИ платформалары пайдаланушылардың мәтіндерін, сұраныстарын деректер базасына жинайды. Студенттер жеке немесе оқу орны туралы ақпаратты ЖИ-ға енгізген кезде деректер құпиялылығы қауіп астында болуы мүмкін.

Ақпараттық дұрыс еместік (галлюцинация). ЖИ жүйелері кейде жалған, қате деректер ұсынады. Сыни тұрғыдан тексермей ЖИ жауабын пайдаланатын студент жаңылыс ақпаратты өз жұмысына қосып алуы ықтимал.

4. Жасанды интеллектіні сауатты пайдалану жолдары

ЖИ-ны толығымен тиым салу мүмкін де, дұрыс та емес. Керісінше, оны сауатты пайдалану дағдыларын қалыптастыру қажет. Бірнеше ұсыныс:

Сыни тұрғыдан тексеру. ЖИ берген кез келген ақпаратты сенімді дереккөздермен (ғылыми мақалалар, ресми сайттар) тексеру міндетті.

Көмекші құрал ретінде пайдалану. ЖИ-ны дайын жауап беруші ретінде емес, идея іздеу, жоспар жасау, грамматика тексеру үшін пайдалану ұсынылады.

Оқу орындарының саясаты. Университеттер мен мектептер ЖИ-ны пайдалану шегін, рұқсат етілген жағдайларды анық белгілеуі тиіс. Студенттерге цифрлық этика дағдылары үйретілуі қажет.

5. Қорытынды

Жасанды интеллект – білім беру саласындағы ең ықпалды технологиялардың бірі. Ол оқу үдерісін жеке бейімдеуге, оқытушы жұмысын жеңілдетуге, білімнің қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Алайда тәуелділік, академиялық адалдықтың бұзылуы және деректер қауіпсіздігі мәселелері де жоққа шығарылмайды.

Болашақ мамандары ретінде студенттер жасанды интеллектіні сыни тұрғыдан бағалай білуі, оны дұрыс пайдалана алуы тиіс. ЖИ – адамның орнын алмастырушы емес, оны күшейтуші құрал. Білім беру жүйесінің міндеті – осы технологияны студенттердің дамуына пайдалы бағытта жұмылдыру.

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Seldon, A. & Abidoye, O. (2018). The Fourth Education Revolution. University of Buckingham Press.

2. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. Center for Curriculum Redesign.

3. UNESCO. (2023). Guidance for Generative AI in Education and Research. Paris: UNESCO Publishing.

4. Сейтқали, Б. (2023). Жасанды интеллект және қазақстандық білім беру жүйесі: мүмкіндіктер мен қиындықтар. Ақпараттандыру журналы, 4(2), 15–22.

5. OpenAI. (2024). ChatGPT and Education: Use Cases and Best Practices. https://openai.com/research