Р/с

Тақырыптар

Сағат

1

Жасанды интеллект және қазіргі биология

1

2

Ферментативті катализде белсенді орталықтың ролі. Ферменттердің иммобилизациясы. Зертханалық жұмыс "Иммобилизациялаудың ферменттердің белсенділігіне әсерін зерттеу"

1

3

Трансляция кезеңдері,нәруыз биосинтезі

1

4

Генетикалық кодтың қасиеттері: үшөрімділігі,көптігі, әмбебаптығы, бірін-бірі жаппайтындығы

1

5

Хлоропластың құрылымдық компоненттері және олардыңқызметтері

1

6

Фотосинтездің жарық кезеңі

1

7

Заттар тасымалының симпластық,апопластық,вакуолярлық жолдары мен олардың маңызы

1

8

Биологиядағы басқару жүйесі

1

9

Гормондардың әсер ету механизмі.Инсулин мысалында гормондардың нысана жасушаларға әсер ету механизмі

1

10

Өсіргіш заттар .Өсіргіш заттардың өсімдіктерге әсер ету механизмі

1

11

Гаметогенез.Адам гаметогенезінің сатылары

1

12

Бағаналы жасушалар ұғымы және олардың қасиеттері

1

13

Бағаналы жасушалардың түрлері :эмбриональды және соматикалық.Практикада қолданылуы

1

14-15

ДНҚ-ның кездейсоқ мутациясы ,генетикалық үдеріс қателіктері,репликация.ДНҚ-ның кездейсоқ мутациясы,репарация,репкомбинация

2

16

«Адам геномы» жобасы.Адамның геномдықДНҚ-сын секвенирлеу

1

17

Микробиологиялық зерттеудің кезеңдері

1

18

Зертханалық жұмыс: Сүт қышқылды өнімдердің әртүрлікоректікортадағы микрофлорасын зерттеу

1

19

Грамм оң грамм теріс бактериялар және олардың құрылыс ерекшеліктері

1

20

«Рекомбинативті ДНҚ » ұғымы,алутәсілдері,қолданылуы

1

21

Плазмиданың қасиеттері және олардың генетикалық клондауда

қолданылуы

1

22

Электромагниттік дыбыс толқындарының адам ағзасына әсерету ерекшеліктері

1

23

Эпигенетиканың молекулярлық негіздері негіздері,оның адамдағы салдарлары

1

24

«Биоинформатика» ұғымы. Биоинформатикақұралдарын зерттеулерге қолдану

1

25

Экстракорпоралды ұрықтандыру әдісі және оның маңызы

1

26

Экстракорпоральды ұрықтандырудың этикалық аспектілері

1

27

Моноклоналды антиденелер көмегімен ауруларды диагностикалау және емдеу

1

28

Харди-Вайнберг генетикалық тепе-теңдік заңы.Сирек кездесетін және жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлардың түрлерін қорғау

1

29

Экологиялық жағдайлар менэкологиялық есептерді шешу жолдары

30

Жергілікті экожүйенің биоалуантүрлілігн анықтауда кездейсоқ

іріктеу әдісінің маңызы

1

31

Климаттың экологиядлық проблемалары және оны шешу жолдары дебат сабақ

1

32

Ғаламдық жылыну оның себептерімен салдарлары ,шешу жолдары

1

33

«Дебат: «Табиғат – ортақ үйіміз» (Атырау қаласы мысалында)

1

34

«Жасыл желек -ауыл тынысы» жоба қорғау

1

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

Кіріспе бөлім

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып: 11

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Жасанды интеллект және қазіргі биология

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

ЖИ ұғымын және оның биологиядағы қолданылу бағыттарын түсіндіру, биологиядағы нақты мысалдар арқылы ЖИ қолданудың маңызын дәлелдеу.

Сабақ мақсаттары

ЖИ ұғымын және оның биологиядағы қолданылу бағыттарын түсінеді биологиядағы нақты мысалдар арқылы ЖИ қолданудың маңызын дәлелдейді

Адал азамат» біртұтас тәрбие

бағдарламасы

құндылықтарын енгізу

Академиялық шыншылдық, нақтылық, өзін өзі реттей білу , ойды реттей білу, сенімділік, дәлелдерді қолдана білу ,өзіне деген сенімділік, өзін-өзі көрсету болу құндылықтары дамытылады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

0-2

САБАҚТЫҢ

ОРТАСЫ

Қызығушылықты ояту – Жеке жұмыс (5 минут)

Тапсырма 1. «ЖИ менің өмірімде» (жеке)

Оқушы күнделікті өмірде кездесетін ЖИ мысалдарын жазады

ЖИ қолданылатын биологиялық салалар (қысқаша шолу)

Қортынды ойларын айтады

ЖИ – биологияны жылдам, дәл және болашаққа бағытталған ғылымға айналдырады деп ойлаймыз

Жаңа білім – Мұғалім түсіндірмесі

Ғылыми негізде түсіндіру: презентациямен виожазбамен түсінік беру

ЖИ – бұл деректерді талдап, үйрену арқылы шешім қабылдайтын компьютерлік жүйе;

Биологияда ЖИ үлкен деректермен (геном, ДНҚ, медициналық суреттер) жұмыс істейді;

ЖИ биоинформатика, медицина, экология, генетика салаларында қолданылады.

Нақты ғылыми мысалдар:

ЖИ рентген және МРТ арқылы қатерлі ісікті анықтайды;

Геномды талдау арқылы тұқым қуалайтын ауруларды болжайды;

Ақуыз құрылымын болжау (AlphaFold

Жұптық жұмыс

Тапсырма 2. «Күнделікті өмір Ғылыми биология» (жұптық)

Кестені толтыр:

Оқушы жауабтары

ЖИ – бұл деректерді талдап, үйрену арқылы шешім қабылдайтын компьютерлік жүйе.

Күнделікті өмірден:

Face ID – бет-әлпетті таниды;

YouTube – қызығушылығыңа сай видео ұсынады;

Google Translate – мәтінді аударады.

Биологиядағы дәл сол принцип:

ЖИ мыңдаған медициналық суретті көріп үйренеді;

Қалыпты мен ауру жасушаны ажыратуды үйренеді;

Кейін жаңа дерекке өз бетінше шешім шығарады.

Айырмашылығы:
Күнделікті өмірде – ыңғайлылық үшін,
Биологияда – адам өмірін сақтау үшін.

Топтық жұмыс (12 минут)

Тапсырма 3. «ЖИ биологияны қалай өзгертеді?»

Әр топқа бір бағыт беріледі:

1-топ – Медицинадағы ЖИ
2-топ – Генетика және биоинформатика
3-топ – Экология және қоршаған орта

Топтық жауаптардың нақты мазмұны:

Медицина: ауруды ерте анықтау, дәрі таңдауды оңтайландыру;

Генетика: ДНҚ тізбектерін салыстыру, мутацияны табу;

Экология: жануарлар санын есептеу, климат өзгерісін болжау.

Дескриптор:

ЖИ қолданылатын саланы дұрыс сипаттайды – 1 балл

Нақты ғылыми мысал келтіреді – 1 балл

Топта бірлесіп постер/ауызша қорғау жасайды – 1 балл

1топ Медицинадағы ЖИ

Ауруды ерте анықтау, дәрі таңдауды оңтайландыру

Нақты мысалдар мен деректер

Қатерлі ісікті ерте анықтау

Google Health жасаған ЖИ маммография суреттері арқылы сүт безі обырын дәрігерлерге қарағанда 5–10% дәл анықтайды.

ЖИ рентген, КТ, МРТ суреттеріндегі көзге көрінбейтін өзгерістерді табады.

COVID-19 кезінде

ЖИ өкпе КТ-сын талдап, аурудың ауырлығын алдын ала болжады.

Кейбір елдерде диагноз қою уақыты 2–3 есе қысқарды.

Дәрі таңдауды оңтайландыру (personalized medicine)

ЖИ науқастың:

жасы,

генетикалық ерекшелігі,

бұрынғы аурулары
негізінде ең тиімді дәріні ұсынады.

Онкологияда бұл әдіс жанама әсерді азайтады.

Қызықты дерек

Кейбір ЖИ жүйелері ауруды адам белгілерін сезбей тұрып анықтай алады.

2 топ Генетикадағы ЖИ

ДНҚ тізбектерін салыстыру, мутацияны табу

Нақты мысалдар мен деректер

• Геномды жылдам талдау

  • Адам геномы ≈ 3 миллиард нуклеотидтен тұрады.

  • ЖИ бұл деректерді бірнеше сағатта талдай алады, ал бұрын бұл жылдарға созылатын.

• Тұқым қуалайтын ауруларды болжау

ЖИ:

BRCA1/BRCA2 мутацияларын анықтап,

сүт безі обырының қаупін болжайды.

Сирек генетикалық ауруларды (мысалы, муковисцидоз) анықтауда қолданылады.

AlphaFold (DeepMind)

Ақуыздардың 3D құрылымын болжады.

Бұл жаңалық биологиядағы 50 жылдық мәселені шешті.

Қызықты дерек

2021 жылы AlphaFold 200 миллионнан астам ақуыз құрылымын болжады – бұл бүкіл тірі ағзалардың көп бөлігі.

Экологиядағы ЖИ

Жануарлар санын есептеу, климат өзгерісін болжау

Нақты мысалдар мен деректер

Жануарларды санау

Дрон + ЖИ арқылы:

піл,

кит,

киік сияқты жануарлар автоматты саналады.

Бұл әдіс адамға қарағанда 10 есе жылдам және қауіпсіз.

Қызыл кітап түрлерін қорғау

Камера-тұзақтағы миллиондаған суреттерді ЖИ сұрыптайды.

Сирек жануарлар қозғалысы бақыланады.

Климат өзгерісін болжау

ЖИ:

температура,

жауын-шашын,

мұздықтардың еруі
деректерін талдап, болашақ сценарийлер жасайды.

Қызықты дерек

Кейбір ЖИ модельдері орман өртін бірнеше күн бұрын болжай алады

Презентация PowerPoint

Слайд 1

Слайд 2-4

Презентация (PowerPoint)
Плакат (A4)
Блог/Интернет үшін

Видео

Сабақтың соңы

39-40 мин

Қорытынды және рефлексия

«3–2–1» әдісі:

• 3 жаңа мәлімет;

• 2 қызықты факт;

• 1 сұрақ.

Үйге тапсырма «ЖИ болашақта биологияны қалай өзгертеді?» тақырыбына 5–6 сөйлемдік шағын эссе.

Слайд 8

Ұзақ мерзімді жоспар

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Ферментативті катализде белсенді орталықтың ролі. Ферменттердің иммобилизациясы. Зертханалық жұмыс "Иммобилизациялаудың ферменттердің белсенділігіне әсерін зерттеу"

Осы сабақта қол жеткізілетін

оқумақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

11.4.1.2 - фермент-субстраткомплексініңтүзілумеханизмінтүсіндіру

Сабақ мақсаттары

Оқушыларғафермент-субстраткомплексініңтүзілумеханизмінтүсіндіру

Бағалау критерийлері

ОқушыларФермент пен субстраттың өзара әрекеттесуін түсінеді;

Иммобилизациялаудың ферменттердің белсенділігіне әсерін зерттей алады;

Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы құндылықтарын енгізу

Академиялық шыншылдық, нақтылық, өзін өзі реттей білу , ойды реттей білу, сенімділік, дәлелдерді қолдана білу ,өзіне деген сенімділік, өзін-өзі көрсету болу құндылықтары дамытылады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы іс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

Сабақбасында:

- оқушылардыңзейініншоғырландыруүшіналдыңғыбілімдерінтексерусұрақтары:

Оқушлыар презентацямен танысады

Жұппен жұмыс

Тапсырма 1. Теориялық сұрақтар

1) Фермент дегеніміз не?

2) Белсенді орталық деген ұғымды түсіндіріңіз.

3) «Кілт–құлып» және «индукцияланған сәйкестік» модельдерін салыстырыңыз.

4) Иммобилденген ферменттер дегеніміз не?

Дескриптор:

– Фермент анықтамасын дұрыс береді;1б

– Белсенді орталықтың қызметін сипаттайды;2б

– Екі модельдің айырмашылығын көрсетеді; 2б

– Иммобилизация ұғымын түсіндіреді. 1б

Жеке жұмыс

Тапсырма 2. Сәйкестендіру тапсырмасы

Ферменттер Субстраттар

1. Амилаза а) Крахмал

2. Интерфаза б) Сахароза

Дұрыс жауабы: 1–а, 2–б

Дескриптор:

– Фермент пен субстрат арасындағы сәйкестікті дұрыс табады.2б

- оқушылармен бірге бүгінгі зерттханалық сабақ мақсаттарын талдау, бағалау критерийлерімен таныстыру.

Презентация

Сабақтың ортасы

Зертханалықжұмыс "Иммобилизациялаудыңферменттердіңбелсенділігінеәсерінзерттеу"

Мақсаты: Ферменттік -субстрат кешенінің түзілу механизмі түсіндіру

Құрал-жабдықтар: 2%-дық крахмал және сахароза қоспасы, амилаза және интерфаза ферменттері.

Болжам (болжамды жазу үшін сұраққа толық жауап беріңіз): Ферменттік-субстрат кешенінің түзудің жолы

Қауіп-қатер:__________________________________________

______________________________________________________

Нұсқаулық:

Ферменттік реакция былай жүреді:

E + SES → EP → Е + А + В,

Е – фермент,

S - субстрат

ES – фермент-субстраттық кешен

EP –фермент –өнім

А, В – реакцияның соңғы өнімдері

Фермент-субстрат кешенінің түзілуі ферменттің белгілі бір қасиеттеріне байланысты.Ферменттің белсенділігі стандартты жағдайларда ферменттің салмағына бір минутта өзгеріске ұшырайтын субстраттың мольдік санымен көрсетілетін молекулалық белсенділіктің шамасымен бағаланады.

Жұмыстың барысы: 4 пробирка алып, 1-ші және 2-ші пробиркаларға 2мл 2%-тік крахмал қоспасын, ал 3-ші және 4-ші пробиркаларға 2мл сахароза қоспасын құямыз. Содан соң 1-ші және 3-ші пробиркаларға 0,5мл амилаза ферментін, ал 2-ші және 4-ші пробиркаларға 0,5мл интерфаза ферментін қосамыз. Пробиркалардағы қоспаларды жақсылап араластырып, 40º С-тық су буында 15 минут ұстаймыз. Одан кейін пробирканы суытып, йодпен және Троммер реакциясын жүргіземіз. Троммер реакциясы үшін 1мл ерітінді алынады, ал қалған ерітінділерге 2-3 тамшы йод ерітіндісін қосады. Тәжірибе қорытындысын 1-ші кестеге жазамыз

Ферменттердің белсенділігі биохимиялық қосылыстардың жылдамдығы әсерінен қарапайым түрде былай сипатталады:

фермент

субстрат өнім

Бұл жерде амилаза Фермент, Крахмал субстрат, кейін өнім алынады

Амилазаны крахмал қоспасы бар пробиркаға құйып жаймен шайқау керек

Қорытынды:  Ферменттік субстрат кешенінің түзілу қалай жүзеге асады , жұмысты қорытындылау

..........................................................................................

Дескриптор:

– Тәжірибені нұсқаулыққа сай жүргізеді;1б

– Нәтижені кестеге дұрыс жазады;2б

– Реакция нәтижесін түсіндіреді 1б

Тест тапсырмаларын орындайды

1. Ферменттің белсенді орталығы дегеніміз не?

A) Ферменттің барлық молекуласы
B) Субстрат байланысатын және реакция жүретін аймақ
C) Ферменттің сыртқы қабығы
D) Ферменттің тұрақтылығын арттыратын бөлігі

Дұрыс жауап: B

2. Белсенді орталықтың субстратқа сәйкестігін түсіндіретін модель:

A) Энергетикалық модель
B) «Құлып–кілт» моделі
C) Диффузиялық модель
D) Осмос моделі

Дұрыс жауап: B

3. Белсенді орталықтағы аминқышқылдарының негізгі ролі:

A) Ферменттің еруін арттыру
B) Реакцияның активтену энергиясын төмендету
C) Температураны жоғарылату
D) Реакция өнімін ыдырату

Дұрыс жауап: B

4. Индуцирленген сәйкестік моделінің мәні неде?

A) Белсенді орталық өзгермейді
B) Субстрат ферментке әсер етпейді
C) Белсенді орталық субстратқа қарай пішінін өзгертеді
D) Фермент тек бір реакцияны тежейді

Дұрыс жауап: C

5. Ферментативті катализ кезінде белсенді орталықта қандай байланыстар түзіледі?

A) Тек ковалентті
B) Тек иондық
C) Әлсіз (сутектік, иондық) және кейде ковалентті
D) Металдық

Дұрыс жауап: C

6. Ферменттердің иммобилизациясы дегеніміз:

A) Ферменттің бұзылуы
B) Ферменттің еркін күйде болуы
C) Ферментті қатты тасымалдағышқа бекіту
D) Фермент синтезінің тоқтауы

Дұрыс жауап: C

7. Иммобилизацияланған ферменттердің артықшылығы:

A) Белсенділігі әрдайым төмен
B) Қайта қолдануға болмайды
C) Тұрақтылығы және қайта қолданылуы жоғары
D) Тек зертханада ғана қолданылады

Дұрыс жауап: C

8. Ферменттерді иммобилизациялаудың бір әдісі:

A) Қыздыру
B) Мұздату
C) Адсорбция
D) Денатурация

Дұрыс жауап: C

9. Иммобилизацияланған ферменттер көбіне қай салада қолданылады?

A) Астрономияда
B) Биотехнологияда және өнеркәсіпте
C) Геологияда
D) Механикада

Дұрыс жауап: B

10. Иммобилизацияның кемшілігі болып табылады:

A) Ферменттің толық жойылуы
B) Реакция жылдамдығының кейде төмендеуі
C) Ферменттің артық түзілуі
D) Субстраттың көбеюі

Дұрыс жауап: B

https://youtu.be/ISf6ClTbg78

https://youtu.be/cZyq4koUCNM

Сабақтың соңы

Сабақсоңындаоқушыларбағалау критерийлеріне оралу арқылы рефлексияжүргізеді:

ОқушыларФерментпенсубстраттыңөзараәрекеттесуін түсінеді;

Иммобилизациялаудың ферменттердің белсенділігіне әсерін зерттей алады;

- нені білдім, нені үйрендім

- нені толық түсінбедім

- немен жұмысты жалғастыру қажет

Оқушылар өздерінің жұмысы мен сыныптастарының жұмысын белгілі бір критерийлер бойынша бағалай алады

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Трансляция кезеңдері,нәруыз биосинтезі

Осысабақтақолжеткізілетіноқумақсаттары

ДНҚ молекулаларындағы ақуыздардың құрылымдық ақпараттардың кодтауын көрсету

нәруыз синтезі процесін сипаттау

Сабақ мақсаттары

11.4.1.3 - Нәруыз биосинтез кезеңдерін сипаттайды

Бағалау критерийлері

Транскрипция және трансляция үрдістерін кемінде сегіз сөзді пайдаланып сипаттайды

Ақуыз синтезі процесін түсіндіреді

Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы құндылықтарын енгізу

Академиялық шыншылдық, нақтылық, өзін өзі реттей білу , ойды реттей білу, сенімділік, дәлелдерді қолдана білу ,өзіне деген сенімділік, өзін-өзі көрсету болу құндылықтары дамытылады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

(W) Алдыңғы өтілген ақуыз синтезінің кезеңдерін топтардың естеріне түсіру үшін сұрақтар қойылады

ноутбукте түрлі –түрлі сызбаларды қарау, қажетті қосымша ақпараттарды іздеп тауып ала білу дағдылары

Сабақтың ортасы

Сабақтың ортасы

(Р) оқушылар жұбына жеке тапсырмалар беріліп, оқушылар әр кезеңді сызбалап түсіндіреді.

1жұп-трансляция кезеңдерін жалпы сипаттау

2жұп-генетикалық ақпараттың ДНҚ дан кодталуы

3жұп- тРНҚ құрылысы

4жұп-инициация

5жұп-элонгация

6жұп-терминация

Нәруыз синтезі туралы видеолар көрсетіледі

(G) (f) Жұптарға трансляция кезеңдері бейнелген суреттері мен түсініктемелері жазылған карточкалар жиынтығын беріледі. Оқушылар карточкаларды логикалық тәртіпте орналастырады.

Оқушылар жұбы басқа жұптарға сұрақтар қояды.

https://www.youtube.com/watch?v=eik96kz5Kn4

Сабақтың ортасы

Оқушылар транскрипциядан бастап, нәруыз синтезінің кезеңдерін жалпылама түрде модельдейді. Ең маңызды кезеңдеріне, яғни маңызды процесстеріне тоқталулары тиіс.

Карточкалар жиынтығын дайындаңыз. Әр карточкада нәруыз синтезінің бір кезеңінің қысқаша сипаттамасы болуы керек. Топтардағы оқушыларға кезеңдердің ретін (тәртібін) - егер олар әлі өтілмеген болса да логиканы пайдаланып табу керек.

2-бөлім. Карточкалар жиынтығы

3-бөлім. Қорытынды тест тапсырмалары

Карточкалардың көшірмелері жасалғасын, кезекті (тәртібін) тексергеннен кейін, оқушылар оларды өз кітаптарында қалдыра алады.

Олардан бүкіл процесті – генетикалық кодтан бастап, гемоглобин түзілгенге дейін толық пысықтау талап етіледі. Бұл оларға нәруыздар ұйымдасуының 4 кезеңін көруге мүмкіндік береді. Түрлі топтарға түрлі ақуыздарды беруге болады.

Оқушылар модельде түсіндіреді1-МОДЕЛЬ: «ТАҒАМ → ҚАН → СҮЙЕК КӨМІГІ → ГЕМОГЛОБИН

Кеңейтілген жұмыс: гемоглобинде темірдің қалай пайда болатындығы сұралады

1 модель

1-кезең. Темірдің тағамнан түсуі

Темір адам ағзасына тағам арқылы түседі:

• ет, бауыр (гемдік темір)

• бұршақ, жасыл өсімдіктер (гемдік емес темір)

? Бұл кезеңде темір Fe³⁺күйіндеболады.

Дескриптор:

• темірдің тағамнан түсетінін біледі

• темірдің бастапқы күйін атай

2модель

2-кезең. Ішекте темірдің сіңірілуі

Аш ішекте темір Fe³⁺ → Fe²⁺ түріне айналып, қанға өтеді.

Қанда темір арнайы тасымалдаушы ақуыз –
трансферрин арқылы тасымалданады.

Дескриптор:

• темірдің ішекте сіңірілетінін түсіндіреді

• тасымалдаушы ақуызды атайды

3 модель

3-кезең. Темірдің қоры

Артық темір бауырда жинақталады.

Ол жерде темірді сақтайтын ақуыз –

ферритин.

Дескриптор:

• темірдің қор ретінде сақталатынын біледі

• ферритиннің қызметін түсіндіреді

4 модель

Сүйек кемігінде гем түзілуі

Қызыл сүйек кемігінде темір гем молекуласының ортасына орналасады.

Гем – гемоглобиннің негізгі бөлігі,

оның ортасында Fe²⁺ионыболады.

Дескриптор:

• гемнің құрылымдық рөлін түсіндіреді

• темірдің гемге кіретінін көрсетеді

СҰРАҚ (КЕҢЕЙТІЛГЕН ОЙЛАУҒА)

Неліктен гемоглобиндегі темір Fe²⁺ күйінде болуы керек?

Себебі Fe²⁺ ғана оттекті қайтымды түрде байланыстыра алады.

Бағалау үшін қысқа дескриптор (қорытынды)

• темірдің ағзаға түсу жолын біледі

• темірдің тасымалдануын түсіндіреді

• гем мен гемоглобиннің түзілуін модельдейді

• темірдің қызметін дәлелдейді

тест тапсырмасы

1. Трансляция дегеніміз не?

A) ДНҚ-ның екі еселенуі
B) мРНҚ негізінде нәруыз синтезі
C) РНҚ-ның көшірмеленуі
D) Нәруыздың ыдырауы

Дұрыс жауап: B

2. Трансляция қай жасушалық құрылымда жүреді?

A) Ядро
B) Лизосома
C) Рибосома
D) Митохондрия

Дұрыс жауап: C

3. Трансляцияның бірінші кезеңі:

A) Элонгация
B) Терминация
C) Инициация
D) Репликация

Дұрыс жауап: C

4. Инициация кезінде бірінші болып қандай кодон танылады?

A) UAA
B) UAG
C) AUG
D) UGA

Дұрыс жауап: C

5. AUG кодоны қандай аминқышқылын кодтайды?

A) Глицин
B) Аланин
C) Метионин
D) Лейцин

Дұрыс жауап: C

6. Трансляция кезінде аминқышқылдарын рибосомаға жеткізетін РНҚ:

A) мРНҚ
B) тРНҚ
C) рРНҚ
D) ДНҚ

Дұрыс жауап: B

7. Элонгация кезеңінде не жүреді?

A) Рибосома мРНҚ-дан ажырайды
B) Аминқышқылдары арасында пептидтік байланыс түзіледі
C) мРНҚ синтезделеді
D) Нәруыз ыдырайды

Дұрыс жауап: B

8. Трансляцияның аяқталуы (терминация) қашан жүреді?

A) Старт-кодонға жеткенде
B) Стоп-кодонға жеткенде
C) тРНҚ байланысқанда
D) Энергия жұмсалғанда

Дұрыс жауап: B

9. Стоп-кодондарға қайсысы жатады?

A) AUG
B) UUU
C) UAA
D) GGG

Дұрыс жауап: C

10. Нәруыз биосинтезінің соңғы нәтижесі:

A) РНҚ молекуласы
B) ДНҚ молекуласы
C) Полипептид тізбегі
D) Липид молекуласы

Дұрыс жауап: C

Сабақтың соңы

Рефлексия

- ненібілдім, неніүйрендім

- ненітолықтүсінбедім

- немен жұмыстыжалғастыруқажет

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

Молекулярлықбиология жәнебиохимия

Мектеп:

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып:11

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Генетикалықкодтың қасиеттері: үшөрімділігі,көптігі, әмбебаптығы, бірін-бірі жаппайтындығы

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

11.4.1.5 - генетикалық кодтың қасиеттерін түсіндіру

Сабақ мақсаттары

Генетикалық кодтың қасиеттерін түсінеді

Бағалау критерийлері

• Генетикалық кодқа анықтама бере алады;

• Генетикалық кодтың қасиеттерін атай алады;

• Генетикалық кодтың әрбір қасиеттерінің өзара айырмашылығын ажырата алады

Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы құндылықтарын енгізу

Академиялық шыншылдық, нақтылық, өзін өзі реттей білу , ойды реттей білу, сенімділік, дәлелдерді қолдана білу ,өзіне деген сенімділік, өзін-өзі көрсету болу құндылықтары дамытылады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың зейінін сабаққа аударту. Мұғалім сабақ тақырыбымен таныстырады.

- оқушылармен бірге сабақ мақсаттарын/ОМ анықтап алу, сабақ соңында күтілетін нәтижелерді анықтау

Сабақтың ортасы

Сабақтың ортасы

Сабақтың ортасы

Оқушылардың алдыңғы білімін тексеруге арналған сұрақтар :

1. Гендер қалай белок түзу керектігін біледі?

2. Белок синтезі механизмін түсіндіріңіз

3. Транскрипция және трансляция айырмашылықтары

4. Транскрипция кезеңдері?

5. Трансляция кезеңдері?

Миға шабуыл: Гендеген не? Ген қайда орналасады? Генетикалық код не үшін керек?

Топтық жұмыс

Оқушыларды екі топқа бөлу. Әрбір топқа дидактикалық материалдар беріледі, сол бойынша кластер құрастыру

1 топ: Генетикалықкодтың қасиеттері: үшөрімділігі,көптігі

2 топ: Генетикалықкодтың қасиеттері: әмбебаптығы, бірін-бірі жаппайтындығы

Критерий:

• Генетикалық кодтың қасиетіне байланысты кластер құрастыру;

• Әрбір қасиеттің өзара ұқсастығымен айырмашылығын ажырату жолдарын көрсету

1-тапсырма. КЛАСТЕР ҚҰРАСТЫРУ (В деңгей)

Тапсырма:

«Генетикалық кодтың қасиеттері» тақырыбына кластер құрастырыңыз.

Кластерде төмендегі қасиеттер міндетті түрде қамтылсын:

Үшөрімділігі

Көптігі

Кластер мазмұнына қойылатын талаптар:

Анықтамасы

Мысал

Маңызы

Бағалау критерийі

Генетикалық код қасиеттерін дұрыс анықтайды

Кластерді логикалық байланыстырады

Дескриптор

Үшөрімділікке анықтама береді

Көптік қасиетін түсіндіреді

Әр қасиетке мысал келтіреді

Бұл схема:

мРНҚ кодондары

аминқышқылдардың кодталуы

трансляция үдерісін көрсетеді

Дұрыс жауап

Үшөрімділігі – бір аминқышқылды 3 нуклеотид (кодон) кодтайды

Көптігі – бір аминқышқылды бірнеше кодон кодтай алады

(мысалы: лейцин – 6 кодон)

Әрбір топ жұмыстарын қорғайды және келесі топ бағалау жүргізеді

Мұғалім кері байланыс беріп өтеді

Тақырып: Генетикалық кодтың қасиеттері: әмбебаптығы, бірін-бірі жаппайтындығы

1. Генетикалық кодтың жалпы схемасы

Бұл схема кодон → аминқышқыл принципін көрсетеді.

2. Үшөрімділік қасиетінің схемасы

Нуклеотидтер: A U G | C C U

Кодондар: AUG | CCU

Мағынасы: 1 кодон = 3 нуклеотид

3. Көптік (дегенерация) қасиетінің схемасы

Лейцин аминқышқылы:

UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG

4. Әмбебаптық қасиетінің схемасы

AUG → метионин (адам, өсімдік, бактерия)

5. Бірін-бірі жаппайтындығы

AUG | GCU | UAC

Кодондар қабаттаспайды, әр нуклеотид бір рет қолданылады.

2-тапсырма. САЛЫСТЫРУ (С деңгей)

Тапсырма:
Үшөрімділік пен көптіктің ұқсастығы мен айырмашылығын анықтаңыз.

Бағалау критерийі

• Ұқсастық пен айырмашылықты нақты көрсетеді

Дескриптор

• Ортақ белгісін жазады

• Әр қасиетті жеке ажыратады

Өздік жұмыс:

Оқушылар тақырыпқа байланысты тапсырмала орындайды

Тақтада марк схема көрсетіледі оқушылар өзін-өзі бағалайды

Бекіту

Оқушыларға 2 түрлі деңгейдегі В және С тапсырмалар беріледі (Дифференцация)

Тақтада марк схема көрсетіледі жұптар бірін-бірі тексереді

3-тапсырма. ТЕСТ (В деңгей)

1. Генетикалық кодтың үшөрімділігі дегеніміз:

A) Бір аминқышқылды бір кодон кодтайды

B) Үш нуклеотид бір аминқышқылды кодтайды

C) Бір кодон бірнеше аминқышқылды кодтайды

D) Кодондар қабаттасады

Дұрыс жауап: B

Тақырып: Генетикалық кодтың қасиеттері: әмбебаптығы, бірін-бірі жаппайтындығы

1-тапсырма. КЛАСТЕР ҚҰРАСТЫРУ (В деңгей)

Тапсырма:
Берілген қасиеттер бойынша кластер құрастырыңыз:

• Әмбебаптығы

• Бірін-бірі жаппайтындығы

Кластер құрамында болсын:

• Анықтама

• Мысал

• Биологиялық маңызы

Бағалау критерийі

• Қасиеттерді дұрыс сипаттайды

• Биологиялық маңызын көрсетеді

Дескриптор

• Әмбебаптықты түсіндіреді

• Жаппайтындықты сипаттайды

• Мысал келтіреді

Жауап

• Әмбебаптығы – барлық тірі ағзаларда кодондар бірдей мағына береді

• Бірін-бірі жаппайтындығы – бір нуклеотид тек бір кодонға ғана кіреді

2-тапсырма. ТАЛДАУ (С деңгей)

Тапсырма:
Неліктен генетикалық кодтың әмбебаптығы эволюция үшін маңызды?

Бағалау критерийі

• Себеп-салдарлық байланысты түсіндіреді

Дескриптор

• Әмбебаптықтың маңызын ашады

• Эволюциямен байланыстырады

Жауап:

• Әмбебаптық барлық ағзалардың ортақ тектен шыққанын дәлелдейді

• Генетикалық ақпараттың тұрақты берілуін қамтамасыз етеді

3-тапсырма. ТЕСТ (С деңгей)

1. Генетикалық кодтың бірін-бірі жаппайтындығы нені білдіреді?
A) Кодондар қайталанады
B) Бір нуклеотид екі кодонға кіреді
C) Әр нуклеотид тек бір кодон құрамына кіреді
D) Кодондар бірін-бірі толықтырады

Дұрыс жауап:C

ҚОРЫТЫНДЫ ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ

• В деңгей – анықтау, кластер, тест

• С деңгей – салыстыру, талдау, дәлелдеу

Тест тапсырмасы

Ppt

https://infourok.ru/sabati-tairibi-genetikali-kod-859005.html

Презентация

Презентация

Презентация

Презентация

Слайд 12

Слайд 14

Сабақтың соңы

Рефлексия: оқушылар тақырыпқа байланысты:

• Мен үшін бүгінгі тақырыпта не оңай болды

• Не қиындық тудырды

• Тақырыпты түсіну үшін қандай стратегия қолдандым

• Нені қайталау керек екендігін жазып көрсетеді

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі: Қоректену

Мектеп:

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып: 11

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақ тақырыбы

Хлоропластың құрылымдық компоненттері және олардың қызметтері. Фотосинтездің пигменттері.

Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

хлоропластың құрылымы мен қызметі арасындағы өзара байланысты орнату

Сабақмақсаттары

Оқушылар орындай алады:

хлоропласттың құрылымын және оның құрамдас бөліктерінің қызметтерімен өзара байланысын сипаттап түсіндіреді.

Бағалау критерийлері

• хлоропласттың негізгі құрлымдық элементтерін белгілейді;

• өлшемдік пропорцияларды сақтайды.

Адал азамат» біртұтас тәрбие бағдарламасы құндылықтарын енгізу

Академиялық шыншылдық, нақтылық, өзін өзі реттей білу , ойды реттей білу, сенімділік, дәлелдерді қолдана білу ,өзіне деген сенімділік, өзін-өзі көрсету болу құндылықтары дамытылады.

Сабақбарысы

Сабақтыңжоспарланғанкезеңдері

Сабақтағыжоспарланғаніс-әрекет

Ресурстар

Сабақтың басы

0-10 мин.

Ұйымдастыру кезеңі

Ынтымақтастық атмосферасын орнату.

1.Хлоропласт құрылымы мен қызметі арасындағы байланысты қалыптстыру мақсатында оқушылардан хлорпласт құрлысы туралы бұрынғы білімдерін қолдана отырып жұпта сипаттама құрасыруды ұсынылады.

2.Өсімдіктегі пигменттер түрлерін атаңыз және олардың құрылыс арасындағы айырмашылықтар қандай?

3.Қандай өсімдіктерде пигмент көбірек кездесуі мүмкін?

4.Каротин, ксантрофилл, хлорофилл а, хлорофилл b, каротиноид пигменттеріне сипаттама беріңіз.

Тақырып пен оқыту мақсаты, сабақтың мақсаттары, бағалау критерийлері тұжырымдалады.

Жұптық жұмыс тапсырмасы

(Алдыңғы білімді қолдану)

Тапсырма:
Оқушылар жұпта хлорпласттың құрылысына сипаттама құрастырады.

Бағыттаушы сұрақтар:

• Хлорпласт неше қабықшадан тұрады?

• Грана мен тилакоидтың қызметі қандай?

• Стромада қандай үдерістер жүреді?

2. Бағалау критерийлері

№ Критерий Дескриптор

1 Хлорпласт құрылысын сипаттайды Грана, тилакоид, строманы атайды

2 Пигменттерді ажыратады Хлорофилл, каротиноидтарды атайды

3 Салыстырады Айырмашылығын түсіндіреді

3. Кластер (мәтіндік үлгі)

ХЛОРПЛАСТ
├─ Қос қабықша
├─ Грана
│ └─ Тилакоид
└─ Строма

РРТ

11-16 мин.

17-25 мин.

26-37 мин.

(Ұ) Оқушыларға «хлоропласт» анықтамасына ассоциативті сөздерді тауып, бір-біріне айтады. Сосын оқушыларға бұл органоидтің құрылысы, қызметі мен маңызын өзара байланыстыруы ұсынылады.

КБ: мұғалім әр оқушыға көмек көрсетеді.

(М)Оқушыларға хлоропласттың электронды суреті көрсетіледі. Мұғалім хлоропластың құрылысы түсіндіреді. Хлоропласттың құрылысы, түрлері оның атқаратын қызметтерімен байланыс жүргізіледі. Фотосинтездің пигменттерімен оқушыларды таныстырылады.

4. Өсімдік пигменттері (кесте)

ҚБ: Келесі, оқушыларға топтық жұмыс ұсынылады (әр топқа тапсырмалар беріледі).

Топтық жұмысты бағалау критерийлері (топ атынан бағалау критерийлерді қосуға болады):

- нақты ақпарат беру;

-қосымша материалдарды пайдалану;

-топ мүшелерінің жұмысқа қатысуы;

-қорғау уақытын сақтау ...

(Т)1 топ оқушылары хлоропластың моделін құрастырады. Ал 2 топ оқушылары хлоропластың суретін салады.

Әр топ бір-бірін бағалау критерийлер арқылы бағалайды.

КБ: мұғалім әр топтың жұмысын бағалайды.

ҚБ: оқушыларға тапсырмалар таратылады.

Қай өсімдіктерде пигмент көп кездеседі?

Пигменттер көп кездеседі:

• Күн сәулесі мол аймақта өсетін өсімдіктерде

• Жапырағы қою жасыл өсімдіктерде

• Күзде жапырақ түсін өзгертетін өсімдіктерде

• Теңіз балдырларында (қосымша пигменттер болады)

ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫ

III бөлім. Бағалау критерийлері мен дескрипторлар

Хлоропласт туралы ақпарат (орыс тілінде) http://biologylib.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st189.shtml

Хлоропласттың моделін жасау үшін қажетті құралдары: түсті ермексаз, түсті картон қағаз, қарындаштар, маркерлер.

Хлоропласттың моделін жасауы бойынша видео (ағылш.):

https://www.youtube.com/watch?v=mwPfTOCxt3w

Тапсырмалар

Сабақтың соңы:

38-40 мин.

Рефлексия

Мен сабақта ......................................білдім

Бәріненде маған................................ұнады

Мен үшін пайдалы ақпарат...........болды

Мен ...................................................тілеймін

Менің ұсыныстарым........................................

Үйге: хлоропласт туралы ақпарат жасау.

Ұзақмерзімдіжоспарбөлімі:

Қоректену

Күні

Мұғалімнің аты-жөні:

Сынып: 11

Қатысқандар саны: