Жасанды интеллект негізінде психикалық дамуы тежелген балалардың оқуға қызығушылығын арттыру.

Бағытжанова Назерке Есқалиқызы

Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласы

Жылыой ауданы білім бөлімінің «№2 психологиялық – педагогикалық түзеу кабинеті» педагог- дефектолог

Қазіргі таңда білім беру жүйесінде цифрландыру үдерісі қарқынды дамып, педагогикалық тәжірибеге жаңа технологиялардың енуіне жол ашуда. Әсіресе ерекше білім беру қажеттіліктері бар, соның ішінде психикалық дамуы тежелген (ЗПР) балалармен жұмыс жүргізуде заманауи цифрлық құралдарды қолдану маңызды болып отыр. ЗПР балалардың оқу әрекетінде қызығушылықтың төмендігі, зейіннің тұрақсыздығы және тапсырманы соңына дейін орындауда қиындықтар жиі байқалады.
Дәстүрлі оқыту әдістері мұндай балалар үшін әрдайым тиімді бола бермейді. Осыған байланысты түзете-дамыту сабақтарында баланың қызығушылығын арттыратын, оның танымдық белсенділігін қолдайтын жаңа тәсілдерді қолдану қажеттілігі туындайды. Осы мәселені шешудің тиімді жолдарының бірі – жасанды интеллект (ЖИ) негізіндегі интерактивті тапсырмаларды қолдану. Жасанды интеллект педагогке оқу материалын баланың жеке ерекшеліктеріне сай бейімдеуге, сабақ мазмұнын қызықты әрі қолжетімді етуге мүмкіндік береді. Бұл баяндамада ЗПР балалармен жүргізілген түзете-дамыту сабақтарында жасанды интеллект технологияларын қолдану тәжірибесі қарастырылады.

Психикалық дамуы тежелген балалардың оқу әрекетіндегі ерекшеліктері

Психикалық дамуы тежелген балалардың танымдық қызметінде бірқатар ерекшеліктер байқалады. Олардың ішінде

- оқу мотивациясының төмендігі,

- назардың тұрақсыздығы,

- есте сақтау қабілетінің әлсіздігі,

- эмоциялық қолдауға жоғары қажеттілік,

- тез шаршау, жалығу,

- жаңа материалды қабылдауда қиналу,

- көрнекілік пен ойын элементтеріне жоғары қызығушылық бар.

Мұндай балалар үшін оқу тапсырмалары тек ақпарат беруші емес, эмоционалдық тұрғыдан қызықты, ойынмен ұштасқан, көрнекі, ойын элементтерімен байытылған және қысқа әрі нақты болуы қажет. Психикалық дамуы тежелген балалр ақпаратты визуалды және дыбыстық арналар арқылы жақсы қабылдайды. Сондықтан интерактивті, қозғалыстағы, дыбыспен сүйемелденген тапсырмалар олардың оқу әрекетіне қызығушылығын арттырады. Осы тұрғыда жасанды интеллект технологиялары педагогке баланың қызығушылығын ескеріп, оқу материалын ойын форматында ұсынуға тиімді көмекші құрал бола алады.

Түзете- дамыту сабақтарында жасанды интеллект технологияларын қолдану

Жасанды интеллект – бұл педагогты алмастыратын емес, оның кәсіби қызметін жеңілдететін және шығармашылық әлеуетін кеңейтетін құрал. Сабақ барысында жасанды интеллекттің бірнеше бағыты қолданылды.

ChatGPT платформасын қолдану

ChatGPT көмегімен:

• сабақ тақырыбына сай тапсырмалар құрастырылды;

• балалардың деңгейіне қарай сұрақтар жеңілдетілді;

• қысқа әңгімелер мен диалогтар жасалды;

• ойын элементтері бар тапсырмалар ойластырылды.

Мысалы, «Ғарыш әлеміне саяхат» сабағында ChatGPT арқылы ғарышкерлер туралы қысқа әрі түсінікті әңгіме, планеталарға байланысты сұрақтар дайындалды.

Canva және жасанды интеллект негізіндегі визуализация

Canva платформасындағы жасанды интеллект құралдарын пайдалана отырып:

• интерактивті презентациялар;

• ашылатын тапсырмалар;

• таңдау арқылы орындалатын ойындар жасалды.

Бұл визуалды материалдар ЗПР балалардың назарын ұзақ уақыт сақтауға көмектесті.

Дыбыстық және бейнематериалдарды қолдану

Жасанды интеллект арқылы дайындалған дыбыстық нұсқаулықтар мен қысқа видеолар:

• тапсырманы түсінуді жеңілдетті;

• балалардың есту арқылы қабылдауын дамытты;

• сабақтың эмоционалдық деңгейін арттырды.

Генеративті визуализация технологиялары (Text-to-Image AI)

DALL·E және Canva AI Image Generator сияқты генеративті жасанды интеллект құралдары мәтіндік сипаттама негізінде суреттер жасауға мүмкіндік береді. «Ғарыш әлеміне саяхат» сабағында балалар ғарыш тақырыбына байланысты өз қиялымен сурет салды. Кейін бұл суреттер жасанды интеллект көмегімен өңделіп, сабақ мазмұнына сай визуалды материал ретінде қолданылды. Бұл тәсіл балалардың шығармашылық қабілетін дамытып, өз жұмысына деген қызығушылығын арттырды.

Суретті жандандыру технологиясы (Image-to-Animation AI)

Балалар салған суреттерді жандандыру үшін Image-to-Animation бағытындағы жасанды интеллект технологиялары қолданылды. Ғарыш кемелері қозғалып, планеталар айналғандай әсер берілді. Бұл визуалды қозғалыс ЗПР балалардың зейінін ұзақ уақыт сақтауға көмектесті және сабаққа деген оң эмоциялық қатынасын қалыптастырды.

Үш өлшемді модельдеу және кеңейтілген шынайылық (3D / AR технологиялары)

«Жабайы жануарлар» тақырыбындағы сабақта 3D визуализация элементтері қолданылды. Жануарлардың көлемді бейнелері балаларға олардың сыртқы ерекшеліктерін нақты қабылдауға мүмкіндік берді. Үш өлшемді модельдер баланың кеңістіктік ойлауын дамытып, есте сақтау процесін жеңілдетті.

Дыбыстық жасанды интеллект технологиялары (AI Sound, Text-to-Speech)

Жануарлардың табиғи дыбыстарын шығару, тапсырмаларды дыбыстық нұсқаулық арқылы түсіндіру Text-to-Speech және AI Sound технологиялары негізінде жүзеге асырылды. Бұл әдіс есту арқылы қабылдауды дамытып, балалардың сөздік қорын байытуға ықпал етті.

Практикалық тәжирибе

«Ғарыш әлеміне саяхат» сабағы

Бұл түзете-дамыту сабағы 5–6 жастағы ЗПР балаларымен өткізілді. Сабақтың мақсаты – балалардың танымдық қызығушылығын арттыру, зейінін дамыту және оқу мотивациясын күшейту.

Сабақ барысында балалар «ғарыш кемесіне отырып», әр планетаға «саяхат» жасады. Әр планетада жасанды интеллект көмегімен дайындалған тапсырмалар ұсынылды:

• түстерді ажырату;

• салыстыру;

• қарапайым логикалық тапсырмалар.

Интерактивті формат балалардың қызығушылығын арттырып, олар тапсырмаларды ерікті түрде орындауға талпынды. Сабақ соңына дейін балалардың белсенділігі сақталды.

«Жабайы жануарлар» ашық сабағында ЖИ қолдану

Бұл сабақта жасанды интеллект арқылы жасалған көрнекіліктер мен тапсырмалар қолданылды. Жабайы жануарлардың суреттері, дыбыстары және қозғалыс элементтері бар интерактивті тапсырмалар балалардың эмоциялық қызығушылығын арттырды.

ChatGPT көмегімен жануарлар туралы қысқа әңгімелер құрастырылып, балалар сұрақтарға жауап берді. Canva арқылы жасалған видео балалардың тапсырманы соңына дейін орындауына ықпал етті.

Нәтижесінде:

• балалардың сабаққа деген қызығушылығы артты;

• оқу әрекетіне белсенді қатысуы байқалды;

• тапсырмаларды орындау уақыты ұзарды.

Жасанды интеллект негізіндегі интерактивті тапсырмаларды қолдану барысында балалардың оқу мотивациясында оң өзгерістер байқалды. Балалар сабаққа белсенді қатысып, тапсырмаларды соңына дейін орындауға талпынды. Эмоциялық жағымды орта қалыптасып, оқу әрекеті ойынмен ұштасқан түрде өтті.
Ғарыш әлеміне саяхат және жабайы жануарлар тақырыптарындағы сабақтар балалардың танымдық қызығушылығын арттыруда жасанды интеллекттің тиімділігін көрсетті.

Қорытынды
Жүргізілген педагогикалық тәжірибе жасанды интеллект технологияларын психикалық дамуы тежелген балалармен жүргізілетін түзете-дамыту сабақтарында қолданудың тиімді екенін көрсетті. Интерактивті, визуалды, дыбыстық және қозғалыс элементтерімен байытылған тапсырмалар балалардың оқу мотивациясын арттырып, олардың оқу әрекетіне белсенді қатысуына мүмкіндік берді.

Жасанды интеллект негізіндегі тапсырмалар балалардың жас және жеке даму ерекшеліктерін ескеруге, оқу материалын жекелендіруге және түзете-дамыту жұмысының сапасын арттыруға ықпал етті. Сабақ барысында қолданылған суретті жандандыру, 3D визуализация, дыбыстық сүйемелдеу сияқты технологиялар балалардың эмоциялық қызығушылығын күшейтіп, оқу процесін ойынмен ұштастыруға жағдай жасады.Сонымен қатар, жасанды интеллект педагогтың кәсіби қызметін жеңілдетіп, уақытты тиімді пайдалануға, шығармашылық ізденісті арттыруға мүмкіндік береді. Бұл технологиялар мұғалімді алмастырмайды, керісінше оның кәсіби шеберлігін толықтыратын заманауи цифрлық көмекші рөлін атқарады.

Алдағы уақытта жасанды интеллект мүмкіндіктерін түзете-дамыту сабақтарында жүйелі түрде қолдану ЗПР балалардың танымдық белсенділігін арттырып, олардың әлеуетін толық ашуға жол ашады деп есептеймін. Осы бағыттағы педагогикалық ізденіс ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға сапалы білім мен қолайлы оқу ортасын қалыптастыруға ықпал етеді

Қорытындылай келе, жасанды интеллект – заманауи дефектологтың кәсіби қызметінде маңызды орын алатын инновациялық құрал болып табылады.