Жасанды интеллектіні қазақ тілі мен әдебиеті сабағында қолданудың тиімді жолдары

Жасанды интеллектіні қазақ тілі мен әдебиеті сабағында қолданудың тиімді жолдары

Есенова Зәуреш Қуанышқалиқызы

Атырау облысы, Махамбет ауданы, Қосарал орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Қазіргі цифрлық дәуірде жасанды интеллект (ЖИ) білім беру саласында

ерекше маңызға ие болуда. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінде ЖИ-дің рөлі

оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту, мәтінді талдау, шығармашылық

ойлау қабілетін арттыру және мұғалімдердің жұмысын жеңілдету бағытында

көрінеді. Бұл баяндамада жасанды интеллектіні қазақ тілі мен әдебиеті

сабақтарында тиімді пайдаланудың жолдары қарастырылады.

Президент Қ.К.Тоқаев жасанды интеллектті барлық салада дамытуды тапсырды. Бұл жаңашылдық білім саласына да дендеп енуде. Қазіргі кезде білім беру барысында жасанды интеллект технологиясын қолданамыз. Тың технология ұстаздарға көмекші құрал болса, оқушылардың білімге деген қызығушылығын арттырып отыр.

Мұғалім жұмысының маңызды кезеңі – сабаққа дайындық. Технологияны тиімді пайдалану, бұл- уақытты кем дегенде екі есеге қысқартуы мүмкін. Қазірдің өзінде өте көптеген түрлі көмекші бағдарламалар бар. Жаңа технологияның мүмкіндіктерін белсенді қолдану, соның ішінде жасанды интеллект педагогтардың сабаққа дайындығын жеңілдете түсетіні анық.

Мысалы: Chat GPT-Жасанды интеллект технологиясына негізделген табиғи тілді өңдеу құралы. Ол чатботпен адам сияқты сөйлесуге, диалог құруға, мәтіндік көмек сұрауға т.б. әрекеттерге мүмкіндік береді. Бұл тіл моделі кез-келген сұраққа жауап бере алады. Электронды пошта, эссе және код жазу сияқты тапсырмаларды орындауға көмектеседі.

DIFFIT- Жасанды интеллект технологиясына негізделген мұғалімнің ақылды көмекшісі. Сабақ жоспары, сценарий, тест, ән, викторина құрастыруға болады.

MIDGOURNEY-пайдаланушының мәтіндік сипаттамасына сәйкес кескіндерді салатын нейрондық желі. Сіз не алғыңыз келетінін жазу жеткілікті, ал бағдарлама нәтижені берілген стильде береді. Мерекелік баннерлер, ашық сабақтарда көрнекілік жасағанға жақсы.

SKETSH METADEMOLAB- Эскиздер мен сызбаларға қимыл- қозғалыс беріп,анимация жасай аласыз.

D-ID-Жасанды интеллект технологиясына негізделген кез-келген суретті сөйлетуге арналған құрал.

Focusky-Креативті презентациялар

Canva- Крeативті презентациялар, баннерлер, чек-листтер

Curipod- Интерактивті материалдар

Baamboozle- Топтық жарыс

Genially- Дидактикалық ойындар

Қазақша комикс сайты- қазақ әдебиеті сабақтары үшін өте тиімді.

Комикс – суретпен сипатталатын оқиға, ой. Мұның түр-түсі көп. Осы бір ерекше тәсіл Жапониядағы суицидті азайтты деген дерек бар. Жастар аузынан тастамай айтып жүретін кейіпкерлерді де әлемге танытқан – осы. Демек бұл – оқушылар санасына бір ойды сіңірудің таптырмас құралы. Біздің жасампаз жастар мұны әлдеқашан ұққан. Тек ұғып қана қоймай, іске кірісіп кеткен көрінеді. Комиксте оқиға желісі сурет арқылы бейнеленеді әрі өте қысқа мәтін жазылады. Жалпы, адамға том-том кітаптарды оқып шығуға бірнеше ай уақыт қажет. Ал комикс арқылы қысқа уақыт­та қажетті, мол мәліметтерді білу­ге болады. Уақытты үнемдеуге көмектеседі. Көлемі өте үлкен, деректері көп ақпаратты жас­тарға осындай форматта жеткізген тиімді.

1. Жасанды интеллектінің білім берудегі рөлі.

ЖИ–үлкен деректерді өңдеу, мәтіндерді талдау және жеке оқыту траекторияларын құру мүмкіндігін беретін технология. Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінде оны келесі мақсаттарда қолдануға болады:

Оқушылардың жазба жұмыстарын тексеру және кері байланыс беру

Қазақ тіліндегі мәтіндерді автоматты түрде талдау

Шығармашылық жұмыстарды жетілдіру

Сөздік қорды байыту және грамматикалық білімді бекіту

2. Қазақ тілі сабағында жасанды интеллектіні қолдану

2.1. Грамматиканы үйретуде ЖИ құралдары

Жасанды интеллект негізінде жасалған тіл үйрету бағдарламалары (мысалы, Grammarly, Quillbot) оқушылардың жазба жұмыстарындағы қателерді анықтап, оларды түзетуге көмектеседі. Қазақ тілі сабағында мұндай құралдарды мына мақсаттарда пайдалануға болады:

Орфографиялық және пунктуациялық қателерді түзету

Сөйлем құрылымын жақсарту

Жазба жұмыстарын стилистикалық тұрғыдан жетілдіру

2.2. Автоматтандырылған аударма мен сөйлеуді тану

Google Translate, Yandex Translate сынды аударма жүйелері оқушыларға қазақ тілін басқа тілдермен салыстыра отырып үйренуге көмектеседі. Сондай-ақ, сөйлеуді тану технологиялары оқушылардың дыбыстау және сөйлеу мәнерін түзету үшін тиімді.

3. Қазақ әдебиеті сабағында ЖИ қолдану

3.1. Көркем шығармаларды талдауда ЖИ көмегі

ЖИ арқылы әдеби шығармаларды терең талдауға мүмкіндік бар. Мысалы:

ChatGPT немесе Google Bard сынды ЖИ жүйелері шығарма мазмұнын сараптауға көмектеседі.

Мәтіндегі негізгі ойды, тақырып пен идеяны анықтауға арналған құралдар оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі.

3.2. Әдебиет сабағында интерактивті тапсырмалар құру

ЖИ көмегімен мұғалімдер оқушыларға арналған викториналар, тесттер, квест-ойындар және басқа да интерактивті тапсырмалар жасай алады. Мысалы:

Kahoot! және Quizizz платформаларында әдеби шығармалар бойынша онлайн тесттер құру

GPT-3 негізінде шығарма кейіпкерлерімен виртуалды сұхбат ұйымдастыру

ЖИ арқылы шығармашылық эссе жазуды дамыту

3.3. Ақын-жазушылардың тілін модельдеу

ЖИ белгілі бір автордың жазу стилін талдап, оқушыларға сол стильде мәтін жазуға көмектесе алады. Бұл оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуға ықпал етеді.

4. Мұғалімдерге арналған ЖИ құралдары

Жасанды интеллект мұғалімдердің жұмысын жеңілдетіп, тиімділігін арттыруға көмектеседі. Кейбір пайдалы құралдар:

ChatGPT, Google Bard – сабақ жоспарларын әзірлеуге, мәтіндерді талдауға көмектеседі

Grammarly, Тіл Қазына – жазба жұмыстарын тексеру

Quizizz, Kahoot! – тесттер мен викториналар жасау

Canva, Prezi – сабаққа презентациялар дайындау

Жасанды интеллектіні (ЖИ) қазақ тілінде қолдану бірнеше маңызды тапсырманы қамтиды. Бұл бағыттағы дамудың негізгі мақсаты – қазақ тілінің цифрлық экожүйесін кеңейту және ЖИ технологияларын ана тілімізде тиімді пайдалану.

Қазақ тіліндегі ЖИ қолдану тапсырмалары:

1. Табиғи тілді өңдеу (NLP)

Мәтінді талдау және өңдеу – қазақ тіліндегі мәтіндерді түсіну, синтаксистік және семантикалық талдау жасау.

Сөз тану және дыбысты мәтінге айналдыру – қазақша сөйлеуді жазбаша мәтінге айналдыратын жүйелер жасау.

Мәтінді дауыспен оқу – қазақ тілінде табиғи дауысқа жақын синтезделген дауыспен мәтін оқу.

Машиналық аударма – қазақ тілін басқа тілдерге сапалы аударатын жүйелерді дамыту (мысалы, қазақша-ағылшынша немесе қазақша-орысша аудармашылар).

2. Ақпаратты іздеу және сұрыптау

Қазақша сұрақ-жауап жүйелері – қолданушылардың сұрақтарына нақты жауап беретін ЖИ жүйелерін әзірлеу.

Автоматтандырылған мәтін аннотациясы – қазақша мақалалар мен құжаттарды қысқаша мазмұндау.

Ақпараттық жүйелердегі қазақ тілі – мемлекеттік қызметтерде, банктерде және басқа да платформаларда қазақ тіліндегі интерфейстерді жақсарту.

3. Білім беру саласында ЖИ қолдану

Қазақ тілін үйрету – қазақ тілін үйренушілерге арналған адаптивті оқыту жүйелерін жасау.

Жеке оқыту бағдарламалары – әр оқушының білім деңгейіне сәйкес бейімделетін ЖИ құралдары.

Автоматтандырылған бағалау жүйелері – эссе мен жазбаша жұмыстарды талдау және бағалау.

4. Қазақ тілінде контент жасау және өңдеу

Жасанды интеллект арқылы мәтін генерациясы – қазақша мақалалар, посттар, жарнама мәтіндерін автоматты түрде жасау.

Қазақ тіліндегі дауыстық көмекшілер – қазақша сұхбаттасатын виртуалды ассистенттер.

ЖИ көмегімен қазақша субтитр және транскрипция жасау – видеоларға автоматты түрде қазақша субтитр қосу.

5. Қаржы және құқық саласында

Қазақша құжаттарды өңдеу – заңнамалық құжаттарды автоматтандырылған түрде талдау.

Қаржы талдауы – қазақша есеп-қисап деректерін талдайтын жүйелерді дамыту.

Қиындықтар және болашақ бағыттар

Қазақ тілі үшін ЖИ технологияларын дамытуда бірнеше қиындық бар:

Қазақ тіліндегі деректердің аздығы.

Морфологиялық ерекшеліктерінің күрделілігі (қосымшалар арқылы сөздердің өзгеруі).

Қазақ тілінде ЖИ-ға арналған ашық мәліметтер базасының жетіспеуі.

Болашақта бұл мәселелер шешілсе, ЖИ қазақ тілінде жоғары деңгейде жұмыс істейтін болады. Осы бағытта жұмыс істеуге мүдделі мамандар мен ұйымдар көбейіп келеді.

Қорытынды

Жасанды интеллект қазақ тілі мен әдебиеті пәнін оқытуда үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Ол мұғалімдер мен оқушыларға оқыту процесін жеңілдетіп, шығармашылықты дамытып, білім берудің тиімділігін арттыруға көмектеседі. Алайда ЖИ-ді сыни тұрғыдан қолдану, оқушылардың өзіндік ойлау қабілетін дамыту мен адамзаттық құндылықтарды сақтауға ерекше мән берген жөн.

Жасанды интеллект қазақ тілі мен әдебиетінің дамуына үлкен үлес қоса алады. Ол тек аударма мен мәтін өңдеу ғана емес, сонымен қатар әдеби шығармашылыққа да әсер ете алады. Қазақ тілді ЖИ жүйелерін дамыту – ұлттық мәдениетті қолдау мен жаһандану кезеңінде тіліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың бір жолы.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2022-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы

2. Цифрлық білім беру ресурстары туралы зерттеулер

3. Жасанды интеллект және білім беру: халықаралық тәжірибе