ҚҰРАСТЫРУШЫ ПІКІРІ

Бұл әдістемелік құрал ағылшын тілін оқытуда айтылым, екпін және интонацияны жетілдіру үшін жасанды интеллект құралдарын тиімді қолдану жолдарын қарастырады. Құралдың басты артықшылығы – оқушының сөйлеу дағдыларын интерактивті және жеке деңгейде дамытуға мүмкіндік беруі.

ЖИ платформаларының көмегімен shadowing, рөлдік ойындар, mini storytelling және pronunciation жаттығулары оқушылардың белсенділігін арттырады, сөйлеу сенімділігін қалыптастырады. Сонымен қатар, ЖИ арқылы алынған нәтижелерді визуалды түрде (график, кесте) көрсету оқушылардың өз жетістіктерін бақылауына мүмкіндік береді.

Құрал Қазақстандық мектеп жағдайына бейімделген: тапсырмалар мен мәтіндер 6–8 сынып оқушыларының жас ерекшелігі мен тілдік деңгейіне сәйкес жасалған. Оқушыларға арналған шағын әңгімелер, интерактивті жаттығулар, QR-код арқылы қосымша онлайн ресурстар сабақтың тиімділігін арттырады.

Автордың тәжірибесі көрсеткендей, мұндай әдістемелік құралды қолдану мұғалімге сабақ барысында уақытты тиімді бөлуге, әр оқушының жеке прогресін қадағалауға және мотивациясын арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЖИ құралдарын дұрыс қолдану оқушылардың тілге деген қызығушылығын сақтап, инновациялық әдістерді сабаққа енгізуге жол ашады.

Қорыта айтқанда, бұл әдістемелік құрал заманауи технологияны пайдаланып, оқушылардың айтылымын жетілдіру, интерактивті сабақтарды ұйымдастыру және оқу процесін қызықты етуге бағытталған кешенді шешім болып табылады.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ..............................................................................................................5
І БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1.1. Айтылымның (pronunciation) маңызы мен түсінігі.........................9

1.2. Жасанды интеллект құралдары.......................................................10

1.3. ЖИ арқылы айтылымды жетілдірудің

артықшылықтары.....................................................................................11
1.4. Айтылым мен сөздік қордың байланысы........................................12

ІІ БӨЛІМ. ИНТЕРАКТИВТІ ТАПСЫРМАЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕРІ

2.1 Ойындар мен топтық тапсырмалар..................................................13

2.2 Shadowing, рөлдік ойындар, диалогтық жаттығулар......................15

2.3 Айтылым, екпін және интонацияны интерактивті жаттығулар арқылы дамыту........................................................................................17

ІІІ БӨЛІМ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІН ЕСКЕРУ ӘДІСТЕРІ

3.1 6 сынып оқушыларына арналған тәсілдер.........................................19

3.2 ЖИ құралдарын бейімдеу....................................................................20

3. Интерактивті жаттығулар мен ойындарды ЖИ көмегімен жасау....21

3.4. Мотивацияны арттыру жолдары……………………………………22

IV БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

4.1. Сабақта қолданылатын ЖИ түрлері...................................................23

4.2. ChatGPT платформасын ағылшын тілі сабағында айтылымды .....24

дамытуда қолдану

4.3.Сабақта қолдану әдістері.....................................................................26

4.4 Мысал сабақ жоспары..........................................................................29

4.5. Бағалау әдістері...................................................................................30

V БӨЛІМ. ҰСЫНЫСТАР МЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КЕҢЕСТЕР

5.1. Мұғалімге арналған практикалық кеңестер....................................31

5.2 Оқушылардың сөйлеу және тыңдалым дағдыларын бақылау тәсілдері......................................................................................................32

5.3 ЖИ құралдарын сабақ процесінде тиімді интеграциялау................33

ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ҰСЫНЫСТАР.........................................................35

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР............................................................37

ҚОСЫМШАЛАР................................................................................................38

КІРІСПЕ
Ағылшын тілінде дұрыс айтылым (pronunciation) – оқушылардың сөйлеу, тыңдалым және коммуникациялық дағдыларын дамытудың маңызды бөлігі. Дұрыс дыбыстау, екпін мен интонацияны дұрыс қолдану оқушының сөздерді дұрыс түсінуіне, сөйлеу кезінде сенімділікке және тілдік коммуникацияны тиімді жүргізуге ықпал етеді.

6 сынып оқушылары үшін жаңа сөздерді дұрыс айту көбіне қиындық тудырады. Көптеген оқушылар сөздерді дұрыс айта алмай, сабақта немесе үйде өз бетінше жаттығу кезінде қателеседі. Дәстүрлі әдістер бұл қателерді автоматты түрде анықтауға мүмкіндік бермейді, ал мұғалімнің уақытын тиімді бөлуге шектеу қойылады. Осы себепті қазіргі заманда жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын қолдану оқушылардың айтылымын жетілдірудің тиімді әдісі болып табылады.

Жасанды интеллект құралдары оқушыларға өз темпінде сөйлеу дағдыларын дамытуға, қателіктерін жылдам анықтап, түзетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЖИ құралдары сабақ процесін қызықты, интерактивті етіп, оқушылардың мотивациясын арттырады.

Бұл әдістемелік құралдың мақсаты – 6 сынып оқушыларының ағылшын тіліндегі айтылымын жетілдіруде жасанды интеллект құралдарын тиімді қолдану жолдарын көрсету. Әдістемелік құралда теориялық бөлім, практикалық жаттығулар, интерактивті тапсырмалар және оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес ұсыныстар қамтылған.

Міндеттері

1. ЖИ құралдарын таныстыру: ELSA Speak, Google Pronunciation, FluentU, Speechling сияқты құралдарды оқушыларға көрсету, олардың қолдану ерекшеліктерін түсіндіру.

2. Айтылымды бағалау және түзету әдістерін үйрету: Дыбыстарды, екпінді және интонацияны автоматты түрде бағалайтын жүйелерді пайдалану жолдарын көрсету.

3. Оқушылардың өз бетінше жұмыс жасау қабілетін дамыту: ЖИ құралдарын пайдалана отырып, қысқа әрі тиімді үй тапсырмаларын ұйымдастыру.

4. Мотивацияны арттыру: Интерактивті ойындар мен топтық жаттығулар арқылы оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттыру.

Өзектілігі

Ағылшын тілінде дұрыс айтылым (pronunciation) оқушының тілдік коммуникативтік дағдыларын дамытуда маңызды рөл атқарады. Дыбыстарды нақты және дұрыс айту, сөздерге екпін қою және интонацияны дұрыс қолдану тек сөйлеу қабілетін жақсартып қана қоймай, тыңдалым (listening) дағдыларының дамуына да ықпал етеді.

6 сынып оқушылары үшін жаңа сөздерді дұрыс айту көбіне қиындық тудырады, өйткені дәстүрлі әдістер қате дыбыстарды автоматты түрде көрсетпейді және жеке жаттығуға жеткілікті уақыт бермейді. Бұл мәселені шешудің заманауи жолы – жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын қолдану. ЖИ құралдары оқушыларға өз темпінде үйренуге, қателіктерін жылдам анықтап, түзетуге мүмкіндік береді.

Теориялық маңыздылығы

Ағылшын тілін үйретуде айтылым (pronunciation) – тілдік дағдылардың негізгі құрамдасы болып табылады. Дұрыс айтылым оқушының сөйлеу қабілетін, тыңдалым дағдыларын, сөздік қорын дамытуға және тілдік коммуникацияны тиімді жүргізуге ықпал етеді. Айтылымдағы қателіктер тек сөздердің дұрыс естілмеуіне ғана емес, сонымен бірге оқушының өзіне сенімділігінің төмендеуіне әкеледі.

Жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын қолданудың теориялық маңыздылығы – оқушылардың айтылымын жетілдіруде дәстүрлі әдістердің шектеулерін жоюға мүмкіндік беруінде. ЖИ жүйелері дыбыстарды автоматты түрде таниды, қателерді нақты көрсетеді және түзету жолдарын ұсынады. Бұл оқушыға қай жерде қателескенін дәл білуге мүмкіндік береді, ал мұғалім сабақ барысында жеке кері байланыс беруге уақыт үнемдейді.

Сонымен қатар, теориялық тұрғыдан, ЖИ құралдарын қолдану оқу үдерісін интерактивті, ойын элементтерімен байытады. Shadowing әдісі, рөлдік ойындар және интерактивті диалогтар арқылы оқушылардың екпін, интонация және сөздерді дұрыс айту дағдылары тиімді дамиды. ЖИ құралдары жеке темпте жұмыс жасауға мүмкіндік беріп, әрбір оқушының ерекшеліктеріне бейімделеді.

Қорытындылай келе, ЖИ құралдарын қолданудың теориялық маңыздылығы:

1. Айтылымдағы қателерді нақты анықтау және түзету.

2. Оқушылардың сөйлеу және тыңдалым дағдыларын жүйелі дамыту.

3. Сабақ процесін интерактивті және қызықты ету.

4. Жеке темпте оқуды қамтамасыз ету және мотивацияны арттыру.

Практикалық маңыздылығы

Ағылшын тілінде айтылымды жетілдіру оқушылардың тілдік дағдыларын нақты өмірде қолдана білу қабілетін арттыруға бағытталған. Жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын сабақта қолдану практикалық тұрғыдан келесі мүмкіндіктерді береді:

1. Жеке жұмыс жасау мүмкіндігі: ЖИ құралдары оқушыларға өз бетінше сөздерді немесе сөйлемдерді оқып, дыбыстарын тексеруге мүмкіндік береді. Бұл сабақта әрбір оқушының өз дағдысын дамытуға және өз қателіктерін түзетуге жағдай жасайды.

2. Кері байланысты автоматтандыру: ЖИ жүйелері айтылымдағы қателіктерді автоматты түрде анықтап, нақты түзетулер ұсынады. Мұғалімге оқушылардың прогресін бақылауға жеңілдік береді және жеке түзетулер жасауға уақыт үнемдейді.

3. Интерактивті оқу: ЖИ құралдары интерактивті жаттығулар мен ойын элементтерін қолдануға мүмкіндік береді. Shadowing әдісі, рөлдік ойындар, диалогтық жаттығулар арқылы оқушылардың сөздерді дұрыс айту, интонация мен екпінді қолдану дағдылары тиімді дамиды.

4. Үйде де тиімді қолдану: Оқушылар сабақтан тыс уақытта да ЖИ құралдарын пайдаланып, айтылым дағдыларын жетілдіре алады. Бұл сабақтағы оқыту процесін сабақтан тыс уақытқа кеңейтеді және білімді бекітуге ықпал етеді.

5. Мотивацияны арттыру: ЖИ құралдарының нәтижелері (пайлар, прогресс көрсеткіштері, дыбыстық талдаулар) оқушылардың өз жетістіктерін бақылауына және сабаққа қызығушылығын арттыруына мүмкіндік береді.

Практикалық маңыздылығы жағынан, ЖИ құралдары оқушылардың айтылымын нақты өмірде қолдануға бейімдейді, сабақ процесін интерактивті және тиімді етеді, жеке және топтық жұмысқа жағдай жасайды, сондай-ақ оқушылардың мотивациясын арттырады.

Күтілетін нәтиже

Бұл әдістемелік құралды қолданудың нәтижесінде 6 сынып оқушылары келесі дағдыларға және қабілеттерге ие болады:

1. Айтылымды жетілдіру:

   • Дыбыстарды дұрыс айту қабілеті қалыптасады.

   • Сөздер мен сөйлемдерде екпін мен интонацияны дұрыс қолдану дағдылары дамиды.

2. Сөйлеу дағдыларының дамуы:

   • Диалогтарда өз ойын еркін және анық жеткізе алады.

   • Топтық тапсырмалар мен рөлдік ойындарда белсенді қатысады.

3. Оқушылардың өз бетінше жұмыс жасау қабілеті:

   • ЖИ құралдарын пайдаланып, қателерін анықтап, түзете алады.

   • Үйде және сабақта өз дағдыларын дербес жетілдіруге дағдыланады.

4. Мотивацияның артуы:

   • ЖИ арқылы алынған кері байланыс пен прогресс көрсеткіштері оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттырады.

   • Оқушы өз жетістіктерін көріп, өз бетінше даму ниетін қалыптастырады.

5. Тілдік коммуникативтік дағдылардың жақсаруы:

   • Тыңдалым (listening) және сөйлеу (speaking) дағдылары үйлесімді дамиды.

   • Айтылымдағы қателіктер азайып, тілдік сенімділік қалыптасады.

Бұл әдістемелік құралдың қолданылуы арқылы 6 сынып оқушылары ағылшын тілінде дұрыс және анық сөйлей алатын, интерактивті тапсырмаларды тиімді орындауға қабілетті, өз жетістіктерін бақылап, өз бетінше жұмыс жасауға дағдыланған тұлға болып қалыптасады.

І БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1. Айтылымның (pronunciation) маңызы мен түсінігі.

Айтылым (pronunciation) – тілдегі дыбыстарды, сөздерді, сөйлемдерді дұрыс шығару дағдысы. Ол оқушының сөйлеу, тыңдалым және коммуникациялық қабілеттерін дамытуда маңызды рөл атқарады. Дұрыс айтылым оқушыға тек сөздерді дұрыс айтуға мүмкіндік беріп қана қоймай, сөйлеу кезінде өзіне сенімділік береді және тілдік коммуникацияны тиімді жүргізуге ықпал етеді.

Айтылымның құрамына келесі элементтер кіреді:

1. Дыбыстар (Sounds): Әрбір сөздің дұрыс дыбысталуын қамтамасыз етеді.

2. Екпін (Stress): Сөздегі немесе сөйлемдегі маңызды буынға екпін қою.

3. Интонация (Intonation): Сөйлемнің мәнін, эмоциясын немесе сұрақ екенін көрсететін дауыс ырғағы.

6 сынып оқушылары үшін дұрыс айтылымды меңгеру қиындық тудыруы мүмкін, себебі ағылшын тіліндегі дыбыстар мен буын құрылымы қазақ тілінен ерекшеленеді. Мысалы, [θ] және [ð] сияқты дыбыстар немесе сөздегі екпіннің ауысуы оқушылар үшін қиындық тудырады.

Айтылымның маңыздылығы:

• Оқушылардың сөздерді дұрыс түсіну қабілетін арттырады.

• Сөйлеу және тыңдалым дағдылары үйлесімді дамиды.

• Сөйлеу кезінде сенімділік пен нақты сөйлеу дағдыларын қалыптастырады.

• Қателіктерді ерте кезеңде анықтап, түзетуге мүмкіндік береді.

Айтылым – ағылшын тілін меңгерудің негізгі құрамдасы. 6 сыныпта оқушылардың дұрыс айтылымды меңгеруі тілдік дағдылардың негізін қалыптастырады және сөйлеу кезінде сенімділікті арттырады.

Айтылымға тұрақты көңіл бөлу оқушылардың жазу дағдыларына да оң әсерін тигізеді. Сөздерді дұрыс дыбыстауды үйрену олардың жазбаша мәтіндерді дұрыс жазуына, сөздердің буын құрылымы мен орфографиясын дұрыс қабылдауына ықпал етеді.

Айтылым мен тілдік дағдылар арасындағы байланыс тіл үйренудің интегративті сипатын көрсетеді. Тыңдалым, сөйлеу, оқу және жазу дағдылары бір-бірімен үйлесімде дамиды, сол арқылы оқушылар ағылшын тілін жан-жақты меңгереді.

Айтылымдағы қателерді ерте кезеңде түзету тілдік сенімділікті арттырады. ЖИ құралдары мен интерактивті жаттығулардың көмегімен оқушылар өз қателіктерін көріп, оларды түзетуді үйренеді, бұл сабақтағы және үйдегі жұмыс тиімділігін арттырады.

Қорытындылай келе, айтылым – тілдік дағдылардың негізі. 6 сынып оқушыларының дұрыс айтылымды меңгеруі сөйлеу, тыңдалым және тілдік сенімділікті қалыптастырады, сонымен қатар ЖИ құралдарын тиімді қолдануға дайындық жасайды.

1.2. Жасанды интеллект құралдары

Жасанды интеллект (ЖИ) құралдары ағылшын тілін үйренуде айтылымды жетілдірудің заманауи және тиімді әдісі болып табылады. Олар оқушыларға өз бетінше жаттығуға мүмкіндік беріп, қателіктерін автоматты түрде анықтайды және түзету жолдарын ұсынады. ЖИ құралдары интерактивтілік пен дербестік арқылы оқушының сабаққа қызығушылығын арттырады.

Ең кеңінен қолданылатын ЖИ құралдарына ELSA Speak, Google Pronunciation, Speechling, FluentU және YouGlish сияқты платформалар жатады. Мысалы, ELSA Speak оқушының сөздерді және сөйлемдерді дұрыс айтуын талдайды, қате дыбыстарды көрсетіп, оларды түзету бойынша ұсыныстар береді. Ал Google Pronunciation немесе YouGlish нақты сөздердің қолданылу мысалдарын видео немесе аудио арқылы көрсетеді.

ЖИ құралдарын қолданудың артықшылықтарының бірі – олар оқушылардың жеке деңгейіне бейімделеді. Әрбір оқушы өз темпінде тыңдап, қайталап, өз қателерін түзете алады. Сонымен қатар, мұғалім сабақта әрбір оқушының прогресін бақылап, дербес кері байланыс беруге мүмкіндік алады. Бұл тәсіл дәстүрлі әдістерге қарағанда тиімді және уақытты үнемдейтін әдіс болып табылады.

Сондай-ақ, ЖИ құралдары интерактивті жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. Shadowing әдісі, диалогтық ойындар, рөлдік тапсырмалар арқылы оқушылар экпінді, интонацияны және сөздерді дұрыс айту дағдыларын тиімді меңгереді. Бұл құралдар оқушылардың мотивациясын арттырып, сабақ процессін қызықты әрі нәтижелі етеді.

ЖИ құралдары интерактивті жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. Shadowing әдісі, диалогтық ойындар, рөлдік тапсырмалар арқылы оқушылар екпінді, интонацияны және сөздерді дұрыс айту дағдыларын тиімді меңгереді. Бұл құралдар оқушылардың мотивациясын арттырып, сабақ процессін қызықты әрі нәтижелі етеді.

Қазіргі зерттеулер көрсеткендей, ЖИ құралдары арқылы айтылымды үйрену оқушылардың тілге деген сенімділігін арттырады. Оқушы өз қателіктерін нақты көріп, оларды түзету жолдарын үйренеді, бұл сабақтағы және үйдегі жұмыс тиімділігін жоғарылатады.

Сонымен қатар, ЖИ құралдары оқушыларға қосымша тілдік ресурстар ұсынады: аудио мәтіндер, интерактивті ойындар, видео мысалдар. Бұл тәсіл оқушылардың сөздік қорын байытып, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.

ЖИ құралдарын қолдану сабақтағы диалогтарды, топтық жұмыс пен жұптық тапсырмаларды тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім оқушылардың прогресін бақылап, қажетті түзетулерді енгізе алады, ал оқушы әрбір тапсырманы өз деңгейінде орындай отырып, өзіндік даму жолын қалыптастырады.

Қорытындылай келе, ЖИ құралдары – айтылымды жетілдірудің тиімді, заманауи және интерактивті әдісі. Олар оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, сөйлеу, тыңдалым және тілдік сенімділікті бірдей дамытуға мүмкіндік береді.

3. ЖИ арқылы айтылымды жетілдірудің артықшылықтары

Жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын қолдану арқылы айтылымды жетілдіру оқушыларға көптеген артықшылықтар береді. Біріншіден, ЖИ жүйелері әр оқушының жеке деңгейін ескере отырып, жеке жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. Оқушы сөздерді немесе сөйлемдерді өз темпінде тыңдап, қайталап, қателіктерін түзете алады. Бұл тәсіл дәстүрлі әдістерге қарағанда тиімдірек, себебі әр оқушыға жеке зейін бөлінеді.

Екіншіден, ЖИ құралдары айтылымдағы қателіктерді автоматты түрде анықтап, нақты кері байланыс береді. Мысалы, дұрыс айтылмаған дыбыстарды көрсетіп, оны қалай түзету керегін түсіндіреді. Мұғалім сабақ барысында оқушының прогресін бақылап, қосымша түзетулер енгізе алады. Бұл оқушылардың өз жетістіктерін көріп, мотивациясын арттырады.

Үшіншіден, ЖИ құралдары интерактивті жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. Shadowing әдісі, рөлдік ойындар, диалогтық тапсырмалар арқылы оқушылар екпін, интонация және сөйлем құрылымын дұрыс қолдануды үйренеді. Бұл әдіс сабақ процесін қызықты әрі нәтижелі етеді, сонымен қатар оқушылардың тыңдалым және сөйлеу дағдыларын үйлесімді дамытады.

Төртіншіден, ЖИ құралдарын қолдану оқушылардың үйде де тиімді жаттығуына жағдай жасайды. Оқушы сабақтан тыс уақытта да аудио мәтіндерді тыңдап, сөздерді қайталап, өз қателіктерін түзете алады. Бұл оқу процесін сабақ шеңберінен тыс кеңейтіп, білімді бекітуге септігін тигізеді.

Сонымен қатар, ЖИ құралдары оқушылардың тілдік сенімділігін арттырады. Оқушы өз дағдыларын бақылап, прогрессін көре отырып, жаңа сөздерді айтуға және сөйлеуге батылдық танытады. ЖИ жүйелерінің нәтижелері оқушылардың өз жетістіктерін бағалауға, өзіне сенімді болуға және сөйлеу дағдыларын жақсартуға көмектеседі.

Қорытындылай келе, ЖИ арқылы айтылымды жетілдірудің артықшылықтары:

• жеке деңгейге бейімделу;

• қателіктерді нақты және жылдам түзету;

• интерактивті, қызықты және тиімді жаттығулар;

• сабақтан тыс уақытта да даму мүмкіндігі;

• тілдік сенімділік пен мотивацияны арттыру.

ЖИ құралдарын қолдану оқушылардың сөйлеу жылдамдығын және сөйлем құру қабілетін жақсартуға мүмкіндік береді. Оқушылар дыбыстар мен сөздерді дұрыс айтуды үйрене отырып, сөйлемдерді еркін құрастыруға дағдыланады, бұл коммуникациялық қабілеттерін арттырады.

Сонымен қатар, ЖИ құралдары оқушыларға әртүрлі акценттерді естуге мүмкіндік береді. Мысалы, британдық немесе америкалық ағылшын тіліндегі айтылымды тыңдау арқылы оқушы әртүрлі интонация мен екпін ерекшеліктерін үйренеді, бұл тыңдалым дағдыларын жетілдіреді.

ЖИ құралдарының тағы бір артықшылығы – прогресті визуалды түрде бақылау мүмкіндігі. Оқушы өз жетістіктерін график немесе ұпай жүйесі арқылы көріп, қай дағдыларды жетілдіру керегін нақты біледі, бұл мотивацияны арттырады және сабаққа қызығушылықты күшейтеді.

ЖИ арқылы айтылымды жетілдірудің артықшылықтары: жеке деңгейге бейімделу, қателіктерді нақты түзету, интерактивті және қызықты жаттығулар, сабақтан тыс уақытта да даму мүмкіндігі, тілдік сенімділікті арттыру, сөйлеу жылдамдығы мен сөйлем құру қабілетін жетілдіру, әртүрлі акценттерді үйрену және прогресті визуалды бақылау.

1.4. Айтылым мен сөздік қордың байланысы

Айтылым мен сөздік қор тығыз байланысты. Оқушы сөздерді дұрыс дыбыстаған сайын, олардың мағынасын есте сақтау және қолдану оңай болады. Дұрыс айтылым сөздерді есте сақтауды жеңілдетіп, жаңа сөздерді тез меңгеруге мүмкіндік береді. Керісінше, сөздерді қате дыбыстау олардың дұрыс жазылуын, есте сақталуын және сөйлеуде қолданылуын қиындатады.

Сөздік қорды дамыту тек жаңа сөздерді үйренумен шектелмейді. Оқушы жаңа сөзді дұрыс айту арқылы оны сөйлеу және тыңдалым контекстінде қолдануға үйренеді. Мысалы, сөздегі екпін мен интонацияны дұрыс қолдану оқушының сөйлемдерді дұрыс құрылымдауына ықпал етеді. Айтылым мен сөздік қорды қатар дамыту сөйлеу дағдыларын үйлесімді дамытуға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект құралдары бұл байланысты тиімді қолдауға көмектеседі. Мысалы, ELSA Speak немесе Speechling сияқты құралдар оқушыға сөзді дұрыс айтуға, қателіктерін түзетуге және жаңа сөзді сөйлем ішінде қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ЖИ құралдары оқушыларға сөздерді нақты контекстте тыңдап, қайталап үйренуге жағдай жасайды, бұл олардың сөздік қорын табиғи жолмен дамытуға көмектеседі.

Айтылым мен сөздік қордың байланысы оқушының оқу мотивациясына да әсер етеді. Дұрыс айтылым мен кеңейген сөздік қор арқылы оқушы өз жетістігін көріп, жаңа сөздерді үйренуге қызығушылығы артады. Бұл сабақта белсенділікті арттырып, өз бетінше жұмыс жасау қабілетін дамытады.

Сонымен қатар, сөздерді дұрыс айту тыңдалым дағдыларын жақсартуға көмектеседі. Оқушы жаңа сөздерді дұрыс айтуды үйренген сайын, оларды басқа адамдардың сөзінде тез және дұрыс тануға қабілетті болады. Бұл жалпы тілдік коммуникативтік дағдыларды жетілдіреді.

Айтылым мен сөздік қордың қатар дамуы оқушылардың сөйлеу мәдениетін, тілдік сенімділігін және тілдік қабілеттерін үйлесімді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім сабақ барысында ЖИ құралдарын тиімді қолдану арқылы осы байланысты нығайтып, әр оқушының жеке жетістігін бақылап отыра алады.

Қорытындылай келе, айтылым мен сөздік қор бір-бірін толықтырады. Дұрыс айтылым жаңа сөздерді меңгеруге, сөйлеу дағдыларын дамытуға, тыңдалым қабілетін жақсартуға ықпал етеді. Сондықтан сабақтарда айтылым мен сөздік қорды қатар дамыту стратегиясы оқушылардың ағылшын тілін тиімді меңгеруіне жол ашады.

ІІ БӨЛІМ. ИНТЕРАКТИВТІ ТАПСЫРМАЛАРДЫ ҚОЛДАНУ ӘДІСТЕРІ

2.1 Ойындар мен топтық тапсырмалар

Ағылшын тілі пәнінде айтылымды (дыбыстауды) жетілдіруде ойындар мен топтық тапсырмалар оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырудың тиімді құралы болып табылады. Жасанды интеллектке негізделген интерактивті ойындар оқушыларға сөздер мен сөйлемдерді дұрыс дыбыстауға, интонация мен екпінді сақтауға мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмалар оқушының қателігін автоматты түрде анықтап, жедел кері байланыс ұсыну арқылы айтылым дағдысын жүйелі түрде дамытуға ықпал етеді.

Топтық тапсырмаларда жасанды интеллект құралдарын қолдану оқушылардың бір-бірімен тілдік қарым-қатынасын күшейтеді. Мысалы, оқушылар шағын топтарға бөлініп, ЖИ арқылы берілген диалогтарды дыбыстап орындау, рөлдік ойындар құрастыру немесе виртуалды кейіпкермен сөйлесу тапсырмаларын орындайды. Бұл үдеріс барысында оқушылар өзара тыңдау, салыстыру және түзету арқылы дыбыстау сапасын жақсартады, сөйлеу барысында өзіне деген сенімділігі артады.

Сонымен қатар ойын элементтері бар топтық жұмыстар оқушылардың қызығушылығын сақтауға және оқу үдерісін жандандыруға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект негізіндегі сөйлеу тренажерлары, дыбыстауды бағалайтын қосымшалар мен виртуалды ассистенттер оқушылардың жеке ерекшелігін ескеріп, деңгейге сай тапсырмалар ұсынады. Нәтижесінде, ойындар мен топтық тапсырмалар арқылы айтылымды дамыту тиімді, қолжетімді және нәтижелі оқыту әдісіне айналады.

1-топтық тапсырма. “Pronunciation Checker”

Мақсаты: ағылшын тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді дұрыс дыбыстауды дамыту.
Жұмыс түрі: топтық

ЖИ құралы: сөйлеуді танитын жасанды интеллект қосымшасы (speech recognition)

Тапсырма мазмұны:

Оқушылар 3–4 адамнан топқа бөлінеді. Әр топқа тақырыпқа байланысты сөздер мен сөйлемдер беріледі. Оқушылар сөздерді кезекпен дауыстап айтып, ЖИ құралы арқылы өз айтылымын тексереді. Жүйе ұсынған кері байланыс негізінде топ мүшелері бір-біріне түзету жасап, дұрыс нұсқасын қайта дыбыстайды.

Нәтиже:
Оқушылар өз қателігін анықтайды, дыбыстарды нақты айту дағдысы қалыптасады.

2-топтық тапсырма. “AI Dialogue Builder”

Мақсаты: диалогтық сөйлеу мен интонацияны жетілдіру.
Жұмыс түрі: рөлдік ойын

ЖИ құралы: диалог құрастыратын немесе виртуалды ассистент

Тапсырма мазмұны:

Әр топ ЖИ көмегімен қысқа диалог құрастырады (күнделікті өмір, мектеп, саяхат тақырыптары). Топ мүшелері диалогты рөлге бөліп, дұрыс екпін мен интонацияны сақтай отырып дыбыстайды. ЖИ құрал диалогтың айтылым сапасын бағалайды.

Нәтиже:
Оқушылардың сөйлеу еркіндігі артады, ағылшын тілінде табиғи сөйлесу қалыптасады.

3-топтық тапсырма. “Sound Challenge Game”

Мақсаты: күрделі ағылшын дыбыстарын дұрыс айту.
Жұмыс түрі: ойын

ЖИ құралы: дыбыстауды бағалайтын ЖИ платформа

Тапсырма мазмұны:

Топтарға белгілі бір дыбыс беріледі (/θ/, /ð/, /ʃ/, /tʃ/ т.б.). Әр топ осы дыбысты қамтитын сөздер мен сөйлемдерді дайындап, ЖИ арқылы тексереді. Дыбыстауы ең жоғары баға алған топ жеңімпаз атанады.

Нәтиже:
Оқушылардың фонетикалық дағдылары дамиды, сабаққа қызығушылық артады.

4-топтық тапсырма. “Virtual Role Play”

Мақсаты: айтылымды өмірлік жағдаяттар арқылы дамыту.
Жұмыс түрі: жағдаяттық ойын

ЖИ құралы: виртуалды кейіпкер немесе чат-ассистент

Тапсырма мазмұны:

Әр топқа жағдаят беріледі (әуежайда, дүкенде, қонақүйде). Оқушылар виртуалды кейіпкермен диалог құрып, жауаптарын дауыстап айтады. ЖИ жүйесі айтылымдағы қателерді көрсетеді.

Нәтиже:
Оқушылар шынайы қарым-қатынасқа жақын ортада сөйлеуді үйренеді.

5-топтық тапсырма. “Best Speaker”

Мақсаты: сөйлеу анықтылығы мен қарқынын жетілдіру.
Жұмыс түрі: топтық жарыс

ЖИ құралы: айтылымды бағалайтын ЖИ жүйе

Тапсырма мазмұны:

Әр топтан бір оқушы мәтінді дауыстап оқиды. ЖИ құрал сөйлеудің анықтылығын, қарқынын және екпінін бағалайды. Топ мүшелері өз спикеріне ұсыныс беріп, нәтижені жақсартады.

Нәтиже:
Өзін-өзі бағалау, өзара кері байланыс дағдылары қалыптасады.

2.2 Shadowing, рөлдік ойындар, диалогтық жаттығулар

Shadowing әдісі ағылшын тіліндегі айтылымды жетілдіруде тиімді тәсілдердің бірі болып табылады. Бұл әдісте оқушылар аудиомәтінді немесе жасанды интеллект ұсынған дыбыстық үлгіні тыңдай отырып, сөйлеушінің артынан ілесе сөздерді, сөйлемдерді қайталайды. ЖИ құралдары сөйлеу қарқынын, интонациясын және дыбыстау дәлдігін сақтауға көмектесіп, оқушының айтылымын автоматты түрде бағалайды. Нәтижесінде оқушылар ағылшын тілінің табиғи ырғағын меңгеріп, сөйлеу дағдысын жақсартады.

Рөлдік ойындар айтылымды дамытуда коммуникативтік орта қалыптастыратын маңызды әдіс болып саналады. Жасанды интеллект көмегімен құрылған жағдаяттарда оқушылар белгілі бір рөлге еніп, диалогты дауыстап орындайды. Виртуалды кейіпкермен немесе топ мүшелерімен өзара әрекеттесу барысында оқушылар сөздерді дұрыс айтуға, эмоция мен интонацияны сақтауға үйренеді. Бұл тәсіл оқушылардың сөйлеу барысында өзіне деген сенімділігін арттырады.

Диалогтық жаттығулар оқушылардың өзара сөйлесу арқылы айтылым дағдысын жүйелі түрде дамытуға бағытталады. ЖИ негізіндегі диалогтық платформалар оқушының жауабына сәйкес сұрақтар қойып, сөйлеуді үздіксіз жүргізуге мүмкіндік береді. Мұндай жаттығуларда оқушылар дыбыстарды нақты айтуға, сөйлем құрылымын дұрыс қолдануға және сөйлеу жылдамдығын бақылауға дағдыланады. Shadowing, рөлдік ойындар және диалогтық жаттығуларды кешенді қолдану ағылшын тілінде дұрыс әрі еркін сөйлеу дағдысының қалыптасуына ықпал етеді.

Рөлдік ойын: “At the Airport”

Мақсаты:
Ағылшын тілінде дұрыс дыбыстау, интонация мен сөйлеу қарқынын дамыту.

Жұмыс түрі:

Топтық рөлдік ойын (3–4 оқушы)

ЖИ құралы:

Сөйлеуді танитын жасанды интеллект (виртуалды ассистент, speech recognition)

Ойынның барысы

1-кезең. Дайындық

Оқушылар 3–4 адамнан топқа бөлінеді. Мұғалім ойын тақырыбын және жағдаятты түсіндіреді. ЖИ құралы арқылы үлгі диалог тыңдатылады. Оқушылар дыбыстардың дұрыс айтылуына, екпін мен интонацияға назар аударады.

2-кезең. Рөлдерді бөлу

Әр топта келесі рөлдер анықталады:

• Passenger (жолаушы)

• Check-in Officer (тіркеу қызметкері)

• Security Officer (қауіпсіздік қызметкері)

• AI Assistant (дыбыстауды тексеруші)

3-кезең. Орындау

Оқушылар диалогты дауыстап орындайды. Әр сөйлем ЖИ құралы арқылы тексеріліп, дыбыстаудағы қателіктер көрсетіледі. Топ мүшелері бір-біріне түзету ұсынып, сөйлемдерді қайта дыбыстайды.

Үлгі диалог

Passenger:
Good morning. I would like to check in for my flight.

Check-in Officer:

Good morning. May I see your passport, please?

Passenger:
Here you are.

Security Officer:

Please put your bag on the belt and walk through the scanner.

Бағалау критерийлері

• Дыбыстарды дұрыс айту

• Интонация мен екпінді сақтау

• Сөйлеу анықтылығы

• Командалық жұмыс

Күтілетін нәтиже

Оқушылар өмірлік жағдаяттарда ағылшын тілінде еркін сөйлеуге үйренеді, айтылым сапасы жақсарады және өзіне деген сенімділігі артады.

2.3. Айтылым, екпін және интонацияны интерактивті жаттығулар арқылы дамыту

Ағылшын тілі сабағында айтылым, екпін және интонацияны дамытуда интерактивті жаттығулардың маңызы зор. Мұндай жаттығулар оқушыларды белсенді сөйлеуге тартып, тілдік материалды тәжірибе арқылы меңгеруге мүмкіндік береді. Жасанды интеллектке негізделген интерактивті платформалар оқушының сөйлеу үлгісін тыңдап, оны эталондық нұсқамен салыстыру арқылы дыбыстау дәлдігін, сөзге түскен екпінді және сөйлем интонациясын анықтауға жағдай жасайды.

Интерактивті жаттығулар барысында оқушылар әртүрлі фонетикалық тапсырмаларды орындайды, мысалы, сөздер мен сөйлемдерді үлгіге қарап қайталау, интонациялық өрнектерді ажырату, сұраулы және хабарлы сөйлемдерді дұрыс дыбыстау. ЖИ құралдары оқушының қателігін бірден көрсетіп, түзету жолдарын ұсыну арқылы жедел кері байланыс береді. Бұл үдеріс оқушылардың өз айтылымын бақылап, саналы түрде жетілдіруіне ықпал етеді.

Сонымен қатар интерактивті жаттығуларды жұптық және топтық жұмыс түрінде ұйымдастыру оқушылардың коммуникативтік белсенділігін арттырады. Диалогтық жаттығулар мен рөлдік ойындарда оқушылар интонация мен сөйлеу ырғағын сақтай отырып, өз ойын еркін жеткізуге дағдыланады. Айтылым, екпін және интонацияны дамытуға бағытталған интерактивті жаттығуларды жүйелі қолдану ағылшын тілінде сауатты әрі сенімді сөйлеу дағдысының қалыптасуына негіз болады.

Интерактивті жаттығу: “Speak & Stress Correctly”

Мақсаты:
Ағылшын тіліндегі айтылымды, сөзге түскен екпінді және сөйлем интонациясын жетілдіру.

Жұмыс түрі:

Жұптық / топтық интерактивті жұмыс

ЖИ құралы:

Сөйлеуді танитын жасанды интеллект (speech recognition, виртуалды ассистент)

Жаттығу барысы

1-кезең. Тыңда және бақыла

Мұғалім немесе ЖИ құралы сөздер мен сөйлемдердің үлгісін ұсынады.
Оқушылар дыбыстауға, екпінге және интонацияға назар аударады.

Үлгі сөздер:

• PREsent (noun) – preSENT (verb)

• REcord (noun) – reCORD (verb)

Үлгі сөйлемдер:

• She is coming today. (хабарлы сөйлем)

• Is she coming today? (сұраулы сөйлем)

2-кезең. Қайтала және тексер

Оқушылар сөздер мен сөйлемдерді дауыстап айтады.

ЖИ жүйесі айтылымды талдап, екпін мен интонациядағы қателерді көрсетеді.
Қате анықталған жағдайда оқушылар сөйлемді қайта дыбыстайды.

3-кезең. Өзгертіп айт

Жұппен немесе топпен жұмыс:

Оқушылар бір сөйлемді әртүрлі интонациямен айтады (таңдану, сенім, сұрақ).
ЖИ құралы әр нұсқаны бағалап, ең дұрыс интонацияны анықтайды.

Мысал:

• You finished the task.

• You finished the task?

• You finished the task!

4-кезең. Мини-диалог

Оқушылар берілген сөйлемдерді қолданып, қысқа диалог құрастырады.
Диалог ЖИ арқылы тексеріліп, айтылым сапасына кері байланыс беріледі.

Бағалау критерийлері

• Дыбыстарды дұрыс айту

• Сөз екпінін сақтау

• Сөйлем интонациясын дұрыс қолдану

• Сөйлеу анықтылығы

Күтілетін нәтиже

Оқушылар ағылшын тілінде сөздер мен сөйлемдерді дұрыс дыбыстап, екпін мен интонацияны саналы түрде қолдана алады.

ІІІ БӨЛІМ. ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІН ЕСКЕРУ ӘДІСТЕРІ

3.1 6 сынып оқушыларына арналған тәсілдер

6 сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру ағылшын тілі сабағында айтылымды дамытуда маңызды шарт болып табылады. Бұл жастағы білім алушылардың қабылдау қабілеті көрнекілік пен ойын элементтеріне негізделген тапсырмалар арқылы жоғарылайды. Сондықтан жасанды интеллект құралдарын қолдану барысында қысқа, нақты және қызықты интерактивті жаттығуларды ұйымдастыру тиімді. Дыбыстау үлгілері бар аудиоматериалдар, анимациялық кейіпкерлер және қарапайым диалогтар оқушылардың айтылымға деген қызығушылығын арттырады.

6 сынып оқушылары үшін айтылымды дамытуда ойын технологияларымен ұштастырылған ЖИ құралдары нәтижелі болып табылады. Мысалы, сөздерді қайталау, shadowing әдісі, рөлдік ойындар және қарапайым диалогтық жаттығулар арқылы оқушылар дыбыстарды дұрыс айтуға үйренеді. Жасанды интеллект жүйелері оқушының айтылымын тыңдап, қателіктерді жеңіл әрі түсінікті түрде көрсетеді, бұл олардың өзіндік бақылау дағдысын қалыптастырады.

Сонымен қатар осы жастағы оқушылар үшін топтық және жұптық жұмыстардың рөлі жоғары. Жасанды интеллект көмегімен орындалатын тапсырмаларда оқушылар бір-бірін тыңдап, өзара түзету жасау арқылы айтылым сапасын жақсартады. Мұғалім тапсырмаларды оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, күрделілігін біртіндеп арттыруы қажет. Нәтижесінде 6 сынып оқушылары ағылшын тілінде еркін сөйлеуге алғашқы қадам жасап, айтылым, екпін және интонация дағдыларын сенімді түрде дамытады.

6 сынып оқушылары үшін айтылымды дамытуда көрнекілікке негізделген интерактивті жаттығулардың маңызы зор. Бұл жастағы оқушылар дыбысты есту және қайталау арқылы тілді тиімді меңгереді. Жасанды интеллект ұсынатын қысқа аудио-бейне үлгілер оқушылардың назарын ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік береді. Әсіресе, дұрыс дыбыстауды көрсететін анимациялық модельдер оқушылардың фонетикалық қателіктерін азайтуға көмектеседі.

Аталған жастағы білім алушылар үшін тапсырмалардың ұзақтығы мен күрделілігі шектеулі болуы қажет. Жасанды интеллектке негізделген жаттығулар 1–2 минуттық қысқа форматта ұсынылып, нақты бір дыбысқа немесе сөзге бағытталуы тиімді. Мысалы, бір тапсырмада тек белгілі бір дыбысты (/æ/, /ɪ/, /ʊ/) дұрыс айтуға назар аудару оқушыны шаршатпай, нәтижелі жұмыс жасауға жағдай туғызады.

6 сынып оқушылары эмоционалды қолдауға мұқтаж болғандықтан, ЖИ құралдары арқылы берілетін кері байланыс ынталандырушы сипатта болуы тиіс. Қателік анықталған жағдайда жүйе жазалаушы емес, бағыттаушы ұсыныстар беруі қажет. Мұндай тәсіл оқушылардың өзіне деген сенімін арттырып, айтылым барысында қателесуден қорықпауына ықпал етеді.

Сонымен қатар ата-анамен және мұғаліммен кері байланысты ұйымдастыру да маңызды. Жасанды интеллект платформалары оқушының айтылымдағы жетістіктерін тіркеп, нәтижелерін көрсету арқылы оқыту үдерісінің ашықтығын қамтамасыз етеді. Бұл мұғалімге әр оқушының даму деңгейін бақылауға, ал ата-анаға баласының жетістігін көруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде 6 сынып оқушылары үшін айтылымды дамыту жүйелі, қолжетімді және тиімді үдеріс ретінде қалыптасады.

3.2 ЖИ құралдарын бейімдеу

Ағылшын тілінде айтылымды дамыту барысында жасанды интеллект құралдарын бейімдеу оқушылардың жас ерекшелігі мен дайындық деңгейін ескеру арқылы тиімді жүзеге асады. Мысалы, 6–7 сынып оқушылары үшін тапсырмалар қысқа, көрнекілікке негізделген және ойын элементтерімен үйлестірілген болуы керек. ЖИ құралдары оқушыларға нақты дыбыстар мен сөздер үлгісін көрсетіп, қателіктерін жедел түзету мүмкіндігін береді. Бұл тәсіл оқушылардың концентрациясын арттырып, айтылымға деген қызығушылығын сақтауға ықпал етеді.

8 сынып оқушылары үшін ЖИ құралдарын бейімдеу күрделірек тапсырмалар арқылы жүзеге асады. Оқушыларға толық диалогтарды тыңдау, shadowing әдісін қолдану, мәтінді интонациялық ерекшеліктерімен қайталау ұсынылады. ЖИ жүйесі айтылымдағы қателіктерді, сөз екпінін, сөйлем интонациясын талдай отырып, жеке кері байланыс береді. Бұл әдіс оқушылардың өзіндік бақылау дағдысын қалыптастырып, сөйлеу сенімділігін арттырады.

ЖИ құралдарын бейімдеу кезінде оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру маңызды. Мысалы, кейбір оқушылар визуалды материалдарға тез жауап береді, ал басқалары дыбыстық үлгіні тыңдап қайталағанда тиімді жұмыс істейді. Сол себепті бір тапсырманы әртүрлі форматта ұсыну – мәтіндік, аудиожазба, интерактивті ойын немесе виртуалды кейіпкер арқылы – оқушылардың жеке қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, ЖИ құралдарын бейімдеу сабақ құрылымына икемделуі керек. Әр тапсырма нақты мақсатқа бағытталып, қысқа уақыт аралығында орындалуы қажет. Мұғалім құралды бақылаушы және бағыттаушы ретінде пайдаланып, оқушылардың прогресін жазып отырады. Нәтижесінде жасанды интеллекттің бейімделген қолданылуы сабақ тиімділігін арттырып, оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі дамытуға мүмкіндік береді.

3.3 Интерактивті жаттығулар мен ойындарды ЖИ көмегімен жасау

Ағылшын тілінде айтылымды, екпін мен интонацияны дамытуда жасанды интеллект құралдарын қолдану интерактивті жаттығулар мен ойындарды тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. ЖИ платформалары оқушылардың сөйлеу үлгісін тыңдап, қателерін бірден көрсетеді, сондай-ақ дұрыс айтылым үлгілерін ұсынады. Бұл әдіс оқушыларға өз қателіктерін байқап, түзетуге мүмкіндік беріп, оқыту үдерісін қызықты әрі динамикалық етеді.

Shadowing, рөлдік ойындар және диалогтық жаттығулар ЖИ көмегімен бейімделгенде оқушылардың жеке ерекшеліктері ескеріледі. Мысалы, оқушылар тыңдау арқылы үйренетін болса, аудиожазбалар мен виртуалды кейіпкерлерді пайдалану ұсынылады; визуалды ақпаратқа жылдам жауап беретін оқушылар үшін интерактивті карточкалар немесе анимациялық мәтіндер қолданылады. ЖИ жүйесі әр оқушыға жеке тапсырмалар ұсына алады, сөйлеу қарқыны мен интонациясына сәйкес кері байланыс береді.

ЖИ көмегімен ұйымдастырылатын интерактивті ойындар оқушыларға мотивацияны арттыруға көмектеседі. Мысалы, «Pronunciation Race», «Fluent Speaker Challenge», «Sound Detective» сияқты ойындарда оқушылар сөздер мен сөйлемдерді дұрыс дыбыстау арқылы ұпай жинайды. ЖИ құралдары әр оқушының айтылым сапасын бағалап, топтық нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушылардың бір-бірінен үйренуін, сөйлеу сенімділігін және ынталандыруын арттырады.

Сонымен қатар ЖИ құралдары арқылы интерактивті жаттығуларды сабақ жоспарына оңай кіріктіруге болады. Мұғалім әр тапсырманы уақытқа және оқушы деңгейіне бейімдеп, интерактивті ойындарды сабақтың әр кезеңінде тиімді қолдана алады. Shadowing немесе диалогтық жаттығулардан кейін ЖИ құралдары кері байланыс беріп, оқушылардың жетістіктерін тіркейді. Нәтижесінде, ЖИ көмегімен жасалған интерактивті жаттығулар мен ойындар оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі, қызықты және нәтижелі түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Жасанды интеллект құралдары арқылы интерактивті жаттығуларды жасау оқушыларға сөйлеу үдерісін өзіндік бақылау арқылы дамытуға мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар әр сөзді немесе сөйлемді ЖИ құралымен дыбыстап, жүйенің көрсеткен қателіктерін түзетеді. Бұл әдіс әсіресе күрделі дыбыстарды (/θ/, /ð/, /ʃ/, /tʃ/) үйренуге тиімді, себебі оқушы қате дыбысты нақты көріп, дұрыс айтылымды қайталап үйренеді. Сонымен қатар ЖИ құралдары екпін мен интонацияны автоматты түрде бағалап, оқушыға нақты нұсқаулар береді.

ЖИ көмегімен ұйымдастырылған топтық ойындар оқушылардың коммуникативтік қабілеттерін жетілдіруге мүмкіндік береді. Мысалы, «Virtual Role Play» немесе «AI Dialogue Challenge» ойындарында топ мүшелері нақты рөлге бөлініп, виртуалды кейіпкермен диалог құрады. ЖИ құралдары әр қатысушының айтылымын талдап, интонация мен екпіннің дұрыстығын бағалайды. Мұндай тәсіл оқушылардың бір-бірінен үйренуіне, өз ойын еркін жеткізуіне және сөйлеу сенімділігін арттыруға септігін тигізеді.

Сондай-ақ ЖИ құралдарын қолдану арқылы интерактивті жаттығулардың деңгейін оқушының қабілетіне қарай бейімдеуге болады. Жиі қолданылатын стратегиялар: қарапайым сөздер мен қысқа сөйлемдерден бастап күрделі диалогқа көшу, тапсырманы жеке немесе топтық түрде орындау, уақытты шектеу арқылы ойын элементін қосу. Мұндай бейімдеу оқушыларға қиындықты жеңілдетіп, сабаққа қызығушылығын сақтауға, айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі дамытуға мүмкіндік береді.

3.4 Мотивацияны арттыру жолдары

Ағылшын тілінде айтылымды дамытуда оқушылардың мотивациясы сабақ тиімділігінің маңызды факторы болып табылады. Мотивация жоғары болған кезде оқушылар сөйлеу дағдыларын саналы түрде дамытып, өз қателіктерін түзетуге белсенді қатысады. Жасанды интеллект құралдарын сабақта қолдану мотивацияны арттырудың тиімді жолдарының бірі болып саналады, себебі олар оқушыға жеке кері байланыс береді, прогресті көрсетеді және оқу үдерісін ойын түрінде қызықты етеді.

Мотивацияны арттыруда интерактивті ойындар мен жарыстардың рөлі ерекше. Мысалы, «Pronunciation Race», «Fluent Speaker Challenge», «Sound Detective» сияқты ойындарда оқушылар сөздер мен сөйлемдерді дұрыс айту арқылы ұпай жинайды. ЖИ құралдары әр оқушының айтылымын бағалап, топтық нәтижелерді салыстыруға мүмкіндік береді. Мұндай жарыстар оқушылардың бір-бірінен үйренуіне, сөйлеу сенімділігін арттыруға және сабаққа қызығушылығын сақтауына ықпал етеді.

Сонымен қатар оқушылардың жеке жетістіктерін көрнекі түрде көрсету мотивацияны күшейтеді. ЖИ платформалары арқылы оқушының айтылымдағы прогресі графиктер немесе сертификат түрінде көрсетіле алады. Бұл тәсіл оқушыға өзінің жетістігін бақылауға мүмкіндік беріп, келесі тапсырмаларға ынтасын арттырады. Мұғалім де бұл ақпаратты сабақ барысында қолданып, оқушыларға мақтау және қолдау көрсету арқылы эмоционалдық мотивацияны күшейте алады.

Сонымен қатар мотивацияны арттыру үшін сабақтағы тапсырмаларды қызықты және қолжетімді ету маңызды. Мысалы, қысқа бейне-аудио материалдар, анимациялық кейіпкерлер, виртуалды ассистент арқылы берілетін тапсырмалар 6–8 сынып оқушыларының қызығушылығын сақтап, өздігінен сөйлеу және айтылымды жетілдіруге ынталандырады. Мотивациялық әдістерді жүйелі түрде қолдану сабақтағы белсенділікті арттырып, оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдыларын тиімді дамытуға мүмкіндік береді.

IV БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

4.1 Сабақта қолданылатын ЖИ түрлері

Ағылшын тілінде айтылымды дамыту барысында сабақта әртүрлі жасанды интеллект құралдарын қолдану тиімділікті арттырады. ЖИ платформалары оқушылардың жеке ерекшелігін ескеріп, айтылым, екпін және интонацияны жетілдіруге бағытталған интерактивті тапсырмаларды ұсына алады. Сабақта қолданылатын негізгі ЖИ түрлеріне мыналар жатады:

1. Сөйлеуді танитын ЖИ құралдары (Speech Recognition Tools):
   Бұл құралдар оқушының айтқан сөздері мен сөйлемдерін тыңдап, дұрыс немесе қате дыбыстауды анықтайды. ЖИ жүйесі нақты кері байланыс береді, қателіктерді көрсетеді және дұрыс айтылым үлгісін ұсынады. Мысалы, ELSA Speak, Google Speech-to-Text, Microsoft Azure Speech сияқты платформалар.

2. Диалогтық және рөлдік ойындарды қолдайтын ЖИ (AI Dialogue / Role-play Tools):

Бұл ЖИ оқушыларға виртуалды кейіпкермен немесе топ мүшелерімен интерактивті диалог құруға мүмкіндік береді. ЖИ жүйесі әр оқушының интонациясын, екпінін және айтылым дәлдігін бағалап, кері байланыс береді. Мысалы, ChatGPT, Replika, AI Roleplay Platforms.

3. Shadowing және интерактивті жаттығуларға арналған ЖИ (AI Pronunciation Trainers):

Бұл құралдар аудио немесе бейне үлгісін тыңдап, артынан қайталап сөйлеуді ұйымдастырады. ЖИ әр оқушының айтылымын талдап, нақты ұсыныстар береді. Мысалы, LingQ, Speak & Improve, Rosetta Stone.

4. Мотивациялық және ойындық платформалар (Gamified AI Tools):
   Оқушылардың белсенділігін арттыру үшін ЖИ негізіндегі ойындар мен жарыс түріндегі тапсырмалар қолданылады. Мысалы, «Pronunciation Race», «Fluent Speaker Challenge» сияқты ойындарда оқушылар ұпай жинап, прогресін көрнекі түрде бақылай алады.

Сабақта осы ЖИ түрлерін біріктіре қолдану арқылы оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдылары жүйелі түрде дамиды. Мұғалім ЖИ құралдарын бақылаушы және бағыттаушы ретінде пайдаланып, тапсырмаларды оқушылардың жас ерекшелігі мен деңгейіне бейімдейді. Нәтижесінде сабақ интерактивті, қызықты әрі нәтижелі өтеді.

Сабақта қолданылатын ЖИ құралдарын тиімді пайдалану үшін олардың әрқайсысының ерекшелігіне назар аудару маңызды. Мысалы, сөйлеуді танитын құралдар оқушылардың жеке деңгейін ескеріп, қателіктерді нақты көрсету арқылы жеке прогресті бақылауға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе күрделі дыбыстарды меңгеруге арналған тапсырмаларда тиімді, себебі оқушы әр қателікті көріп, дұрыс айтылымды қайталап үйренеді. Мұғалім бұл процесті бағыттап, оқушының жетістіктерін жазып отыра алады.

Диалогтық және рөлдік ойындарды қолдайтын ЖИ платформалары сабаққа интерактивтілік қосып, оқушылардың коммуникативтік белсенділігін арттырады. Мысалы, виртуалды кейіпкермен жүргізілетін диалогтар оқушыларға шынайы сөйлесу тәжірибесін береді. ЖИ жүйесі әр қатысушының интонациясын, екпінін және айтылым дәлдігін бағалап, түзетулер ұсынады. Бұл тәсіл топтық жұмыс барысында өзара кері байланыс пен ынталандыруды қамтамасыз етеді.

Мотивациялық және ойындық платформаларды сабаққа енгізу оқушылардың қызығушылығын сақтауға мүмкіндік береді. ЖИ көмегімен ұйымдастырылған жарыс түріндегі тапсырмалар немесе интерактивті ойындар оқушылардың өзара бәсекелестігін ынталандырады. Оқушылардың жетістіктері көрнекі түрде көрсетіліп, прогресі бағаланады, бұл олардың сабаққа белсенді қатысуына және айтылым, екпін мен интонацияны дамытуға қосымша мотивация болып қызмет етеді.

4.2. ChatGPT платформасын ағылшын тілі сабағында айтылымды дамытуда қолдану

ChatGPT платформасы ағылшын тілінде айтылымды жетілдіруде тиімді интерактивті құрал ретінде қолданылады. Платформа оқушыларға диалог құру, сұрақ-жауап жүргізу және мәтінді үлгіге қарап айту арқылы сөйлеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. ChatGPT оқушының жауаптарын тыңдап, түзету ұсыныстарын береді, сондай-ақ дұрыс айтылым үлгілерін мәтіндік немесе аудиожазба арқылы көрсетуге мүмкіндік тудырады. Бұл оқушылардың өз қателіктерін байқап, түзетуге белсенді қатысуына септігін тигізеді.

ChatGPT арқылы рөлдік ойындар ұйымдастыру арқылы оқушылар шынайы қарым-қатынас жағдайында сөйлеуге үйренеді. Мысалы, оқушылар “Airport Dialogue”, “At the Restaurant” немесе “Shopping Scenario” сияқты виртуалды кейіпкермен интерактивті диалог жүргізеді. Платформа оқушының интонациясын, сөз екпінін және айтылым дәлдігін талдай отырып, нақты ұсыныстар береді. Мұндай жаттығулар оқушылардың сөйлеу сенімділігін арттырады және топтық жұмыс барысында ынталандыруды күшейтеді.

Сонымен қатар ChatGPT платформасы shadowing әдісін қолдануға қолайлы. Оқушылар аудио немесе мәтіндік үлгіні тыңдап, артынан ілесе қайталап сөйлеу арқылы дыбыстарды, екпін мен интонацияны меңгереді. Платформа әр оқушының прогресін тіркеп, қателіктерді нақты көрсетеді, бұл жеке жұмыс үшін де, топтық жаттығулар үшін де тиімді. Нәтижесінде, ChatGPT сабақтағы интерактивтілікті арттырып, айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі әрі нәтижелі дамытуға мүмкіндік береді.

ChatGPT көмегімен интерактивті жаттығулар

1. Shadowing Challenge

Мақсаты: сөздерді, сөйлемдерді дұрыс дыбыстау және интонацияны сақтау
Жұмыс түрі: жеке немесе жұптық

Қадамдары:

1. Мұғалім немесе ChatGPT қысқа аудиомәтін береді (мысалы, “She is going to the market”).

2. Оқушы аудионы тыңдап, артынан ілесе қайталайды.

3. ChatGPT мәтінді тыңдап, қателерді көрсетеді және дұрыс айтылым үлгісін ұсынады.

Бағалау критерийлері:

• Дыбыстарды дұрыс айту

• Интонация мен екпінді сақтау

• Сөйлеу анықтылығы

2. Role-Play Dialogue

Мақсаты: рөлдік ойын арқылы коммуникативтік айтылымды дамыту
Жұмыс түрі: топтық немесе жұптық

Қадамдары:

1. ChatGPT оқушыларға рөлдік сценарий береді (мысалы, “At the Restaurant”).

2. Әр оқушы өз рөлін алады: Customer немесе Waiter.

3. Диалогты жүргізіп, ChatGPT әр оқушының интонациясы мен екпінін бағалайды, қателіктерін түзетуге кеңес береді.

Бағалау критерийлері:

• Диалогты табиғи жүргізу

• Интонация мен екпіннің дұрыстығы

• Қате сөздерді түзетуге белсенділік

3. Pronunciation Detective

Мақсаты: күрделі дыбыстарды дұрыс айту

Жұмыс түрі: жеке немесе жұптық

Қадамдары:

1. ChatGPT оқушыларға бір топ күрделі дыбыстарды береді (/θ/, /ð/, /ʃ/, /tʃ/).

2. Оқушылар сөздерді немесе қысқа сөйлемдерді айтып, ChatGPT арқылы тексереді.

3. Қате айтылған дыбыстар автоматты түрде көрсетіліп, түзету ұсынылады.

Бағалау критерийлері:

• Дыбыстардың дәлдігі

• Сөйлеу жылдамдығы мен анықтылығы

• Өзіндік бақылау қабілеті

4. Question-Answer Sprint

Мақсаты: сұраққа жылдам әрі дұрыс жауап беру дағдысын дамыту
Жұмыс түрі: топтық немесе жұптық

Қадамдары:

1. ChatGPT оқушыларға тақырып бойынша сұрақтар жібереді (мысалы, “Daily Routine”).

2. Оқушылар сұраққа ағылшын тілінде толық сөйлеммен жауап береді.

3. ChatGPT әр жауапты тыңдап, интонация мен екпінді бағалайды және түзету нұсқауларын береді.

Бағалау критерийлері:

• Сұраққа толық сөйлеммен жауап беру

• Интонация мен екпіннің дұрыстығы

• Сөйлеу жылдамдығы мен анықтылығы

5. Mini Storytelling

Мақсаты: қысқа әңгіме айту арқылы айтылымды жетілдіру
Жұмыс түрі: жеке немесе топтық

Қадамдары:

1. ChatGPT оқушыларға қысқа сюжет береді (3–4 сөйлем).

2. Оқушы сюжет бойынша өз әңгімесін айтып береді.

3. ChatGPT сөйлемдердің интонациясын, сөз екпінін, айтылымын бағалайды және кері байланыс береді.

Бағалау критерийлері:

• Дыбыстар мен сөздердің дұрыс айтылуы

• Сөйлемдердегі интонация мен екпіннің дұрыстығы

• Әңгіме логикасы мен сөйлеу сенімділігі

4.3.Сабақта қолдану әдістері

Ағылшын тілінде айтылымды дамытуда ЖИ құралдарын сабаққа тиімді енгізу үшін нақты әдістерді қолдану маңызды. Мұғалім ЖИ-ды тек көмекші құрал ретінде пайдаланып, сабақ барысында интерактивті және бақылаулы жаттығулар ұйымдастырады. Мысалы, shadowing немесе pronunciation тренингтерін бастау алдында ChatGPT немесе сөйлеуді танитын ЖИ платформасы арқылы үлгі аудиожазба тыңдатылады. Бұл оқушыларға дұрыс айтылымды түсінуге мүмкіндік береді және сабаққа қызығушылығын арттырады.

Сабақта рөлдік ойындар мен диалогтық жаттығуларды ұйымдастыру әдісі де тиімді. Мұғалім ChatGPT көмегімен оқушыларға рөлдік сценарий береді (мысалы, “At the Airport” немесе “Restaurant Dialogue”) және оқушылар виртуалды кейіпкермен немесе бір-бірімен диалог құрады. ЖИ жүйесі әр оқушының интонациясын, екпінін және айтылымын бағалап, түзетуге ұсыныс береді. Мұндай әдіс оқушылардың шынайы сөйлесу дағдыларын дамытуға, сөйлеу сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Интерактивті ойындарды сабаққа кіріктіру әдісі оқушылардың мотивациясын сақтауға көмектеседі. Мысалы, «Pronunciation Race» немесе «Sound Detective» сияқты жарыс түріндегі тапсырмаларда оқушылар ұпай жинап, өздерінің прогресін көрнекі түрде бақылай алады. Мұғалім ЖИ-ды бақылаушы және бағыттаушы ретінде пайдаланып, оқушылардың жетістіктерін тіркеп, әр оқушының жеке деңгейіне сәйкес тапсырмалар береді.

Сонымен қатар сабақта қолданылатын әдістерді топтық және жұптық жұмыс арқылы үйлестіру тиімді. Мысалы, бір топ shadowing әдісімен жұмыс істесе, екінші топ рөлдік ойын немесе мини-диалог жасайды, кейін топтар өз тәжірибелерін талқылайды. ЖИ құралдары барлық топтың жұмысын бір уақытта бақылап, кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Бұл сабақтағы белсенділікті арттырып, айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі түрде дамытуға септігін тигізеді.

Сабақ құрылымы (20–25 минуттық сабақ үлгісі)

Тақырыбы: Айтылымды, екпін мен интонацияны дамыту
Сынып: 6–8

Мақсаты:

• Сөздерді дұрыс дыбыстауды меңгерту

• Сөйлем екпінін және интонациясын жетілдіру

• Оқушылардың сөйлеу сенімділігін арттыру

Құралдар:

• ChatGPT платформасы

• Speech Recognition құралдары (мысалы, ELSA Speak)

• Аудио және бейне үлгілер

• Интерактивті тапсырмалар мен ойындар

Сабақ кестесі

Уақыты	Мазмұны	Әдіс-тәсіл	ЖИ қолдану	Бағалау критерийлері
0–3 мин	Сабаққа кіріспе, мақсатты түсіндіру	Мұғалім түсіндіру	ChatGPT арқылы қысқа мәтін тыңдату	Назар аудару, сабаққа дайындық
3–8 мин	Shadowing жаттығуы	Жеке/жұптық жұмыс	ChatGPT немесе аудио үлгі	Дыбыстарды дұрыс айту, интонация, екпін
8–14 мин	Рөлдік ойын / Диалогтық жаттығу	Топтық жұмыс	ChatGPT рөлдік сценарий, интонацияны талдау	Диалогты дұрыс жүргізу, интонация, экпін, сөйлеу сенімділігі
14–18 мин	Pronunciation Detective / Sound Challenge	Жеке жұмыс	ЖИ қате дыбыстарды көрсетіп, түзету ұсынады	Күрделі дыбыстарды дұрыс айту, өздігінен түзету
18–22 мин	Mini Storytelling	Жұптық немесе топтық жұмыс	ChatGPT сюжетін тыңдап, айтып беру	Интонация, екпін, сөйлеу жылдамдығы, логикасы
22–25 мин	Қорытынды, кері байланыс	Мұғалімдік талдау	ChatGPT арқылы прогресті көрсету	Белсенділік, жетістік, өздігінен түзету

Қолдану әдістері

1. ЖИ құралдарын бақылаушы ретінде пайдалану: ChatGPT әр оқушының айтылымын тыңдап, нақты түзету береді.

2. Интерактивті ойындар: «Pronunciation Race», «Fluent Speaker Challenge» арқылы мотивацияны арттыру.

3. Топтық және жұптық жұмыс: Әр оқушы өз деңгейінде тапсырма орындайды, топтық кері байланыс арқылы үйренеді.

4. Прогресті тіркеу: ЖИ платформалары әр оқушының жетістігін график немесе кесте түрінде көрсетеді, бұл оқушылардың өзіндік бақылауын дамытады.

Бағалау дескрипторлары (мысалы)

Бағалау өлшемі	4 – Жақсы	3 – Орташа	2 – Қанағаттанарлық	1 – Төмен
Дыбыстарды дұрыс айту	Барлық сөздерді дұрыс дыбыстау	Көптеген сөздерді дұрыс дыбыстау	Кейбір сөздерді дұрыс айту	Көп сөзді қате айту
Сөйлем интонациясы	Интонация мен екпін толық сақталған	Кейбір интонация қателері	Көп интонация қателері	Интонация мүлде дұрыс емес
Сөйлеу сенімділігі	Еркін сөйлеу, қателіксіз	Аздап қателік	Көп қателік	Өте сенімсіз, жиі тоқтау
Белсенділік	Барлық тапсырмада белсенді	Кейбір тапсырмада белсенді	Белсенділігі төмен	Белсенді емес

4.4 Мысал сабақ жоспары

Сабақ тақырыбы:

Айтылымды, екпін мен интонацияны дамытуда ЖИ құралдарын қолдану

Сынып: 6–8

Мақсаты:

• Сөздерді дұрыс айту дағдыларын дамыту

• Сөйлем екпінін және интонацияны жетілдіру

• Оқушылардың сөйлеу сенімділігін арттыру

Құралдар:

• ChatGPT платформасы

• Speech Recognition құралдары (мысалы, ELSA Speak)

• Аудио және бейне үлгілер

• Интерактивті тапсырмалар мен ойындар

Сабақтың барысы

1. Кіріспе (0–3 мин)

• Мұғалім сабақ мақсатын түсіндіреді.

• ChatGPT арқылы қысқа аудиомәтін тыңдату (оқушылар дұрыс айтылым үлгісін естиді).

• Мақсаты: сабаққа назар аударту, қызығушылық тудыру.

2. Shadowing жаттығуы (3–8 мин)

• Жеке немесе жұптық жұмыс.

• Оқушылар ChatGPT немесе аудио үлгі бойынша сөздер мен қысқа сөйлемдерді артынан қайталайды.

• ЖИ қателерді көрсетіп, дұрыс айтылым үлгісін ұсынады.

• Бағалау: дыбыстарды дұрыс айту, интонация мен екпінді сақтау.

3. Рөлдік ойын / Диалог (8–14 мин)

• Топтық жұмыс.

• ChatGPT рөлдік сценарий береді (мысалы, «At the Restaurant»).

• Оқушылар виртуалды кейіпкермен немесе бір-бірімен диалог құрады.

• ЖИ әр оқушының интонациясын, екпінін және айтылымын бағалайды.

• Бағалау: диалогты дұрыс жүргізу, интонация, екпін, сөйлеу сенімділігі.

4. Pronunciation Detective / Sound Challenge (14–18 мин)

• Жеке жұмыс.

• ChatGPT күрделі дыбыстарды көрсетіп, қате айтылған дыбыстарды түзету ұсыныстарын береді.

• Бағалау: күрделі дыбыстарды дұрыс айту, өздігінен түзету қабілеті.

5. Mini Storytelling (18–22 мин)

• Жұптық немесе топтық жұмыс.

• ChatGPT қысқа сюжет береді (3–4 сөйлем).

• Оқушылар әңгіме айтып, ЖИ интонация, екпін және айтылымды бағалайды.

• Бағалау: интонация, екпін, сөйлеу жылдамдығы, логикасы.

6. Қорытынды және кері байланыс (22–25 мин)

• Мұғалім оқушылардың жетістігін көрсетеді.

• ChatGPT арқылы прогресті график немесе кесте түрінде көрсету.

• Оқушылар өз нәтижелерін бағалап, келесі сабаққа мақсат қояды.

4.5. Бағалау әдістері

Ағылшын тілінде айтылым, екпін және интонация дағдыларын дамытуда бағалау сабақ тиімділігін анықтаудың негізгі құралы болып табылады. Бағалау бірнеше деңгейде жүргізіледі: мұғалімдік бақылау, ЖИ құралдарының автоматты бағалауы және оқушылардың өздігінен өзін бағалауы. Бұл тәсіл оқушылардың өз жетістігін түсініп, кемшіліктерін түзетуіне мүмкіндік береді.

1. Мұғалімдік бақылау:

Мұғалім сабақ барысында оқушылардың сөздерді дұрыс айтуына, сөйлем екпінін және интонацияны дұрыс қолдануына назар аударады. Әр кезеңде бақылау жүргізіліп, оқушының сөйлеу белсенділігі, тілдік қателері және сөйлеу сенімділігі бағаланады. Мұғалім жеке кері байланыс беру арқылы оқушының жетістігін арттырады.

2. ЖИ құралдары арқылы автоматты бағалау:

Сөйлеуді танитын және интерактивті платформалар (ChatGPT, ELSA Speak, LingQ) оқушының айтылымын тыңдап, қателіктерді нақты көрсетеді. ЖИ жүйесі әр оқушының интонациясын, сөз екпінін және дыбыстарды дұрыс айтқанын бағалап, нәтижелерді график немесе кесте түрінде ұсынады. Бұл әдіс оқушының өзіндік бақылау дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

3. Өздігінен бағалау:

Оқушылар өз айтылымын тыңдап, ЖИ көрсеткен қателіктерді салыстыра отырып, өз жетістіктерін бағалайды. Бұл әдіс оқушыларға жауапкершілік сезімін қалыптастырады және оқу мотивациясын арттырады. Сонымен қатар, өздігінен бағалау арқылы оқушылар сөйлеу үдерісін саналы түрде түзете алады.

Бағалау критерийлері:

• Дыбыстарды дұрыс айту

• Сөз екпінін сақтау

• Сөйлем интонациясын дұрыс қолдану

• Сөйлеу сенімділігі және белсенділік

• Өздігінен түзетуге қабілеттілік

V БӨЛІМ. ҰСЫНЫСТАР МЕН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КЕҢЕСТЕР

5.1. Мұғалімге арналған практикалық кеңестер

1. ЖИ құралдарын сабаққа алдын ала дайындау:

Мұғалім сабаққа кіріспес бұрын ChatGPT немесе басқа ЖИ платформаларын тексеріп, тапсырмаларды оқушылардың жас ерекшелігі мен деңгейіне бейімдеуі қажет. Shadowing, рөлдік ойын немесе Pronunciation Detective сияқты жаттығулардың әрқайсысына нақты уақыт шектеуі мен күрделілігін анықтау сабақ тиімділігін арттырады.

2. Жеке және топтық жұмыстарды үйлестіру:

ЖИ платформаларын сабақта қолданғанда оқушылардың жеке ерекшеліктерін ескеру маңызды. Кейбір оқушылар дыбысты тыңдап қайталауға тез үйренсе, басқалары визуалды тапсырмалардан жақсы нәтиже көрсетеді. Мұғалім топтық және жұптық жұмыстарды ұйымдастырып, ЖИ арқылы барлық оқушының прогресін бақылауы қажет.

3. Кері байланысты жүйелі түрде беру:

ЖИ құралдары арқылы алынған нәтижелерді оқушыларға нақты және түсінікті түрде жеткізу маңызды. Мысалы, қателерді көрсету ғана емес, оларды қалай түзету керектігін көрсетіп, оқушыны қолдау қажет. Мұндай тәсіл оқушылардың сөйлеуге деген сенімін арттырады.

4. Мотивациялық элементтерді қолдану:

Оқушылардың сабаққа қызығушылығын сақтау үшін ойын элементтері мен жарыстарды (Pronunciation Race, Sound Detective) қолдану тиімді. ЖИ құралдары арқылы ұпайлар жинау, прогресті график арқылы көрсету оқушыларға өз жетістігін көруге және өздігінен жетілуге мүмкіндік береді.

5. Сабақ барысында уақытты тиімді бөлу:

Әр интерактивті тапсырма қысқа уақытқа, нақты мақсатқа бағытталған болуы тиіс. Мысалы, shadowing жаттығуына 5 минут, рөлдік ойынға 6 минут, мини-әңгіме айтуға 4–5 минут бөлу оқушылардың белсенділігін сақтап, сабақтың динамикасын арттырады.

6. ЖИ құралдарын бақылаушы ретінде пайдалану:

Мұғалім ЖИ-ды тек көмекші құрал ретінде пайдаланып, оқушыларға бағыттау жасау керек. ЖИ әр оқушының айтылымын талдайды, бірақ оқушыны түзету мен қосымша түсіндіруді мұғалім жүргізуі тиіс.

7. Прогресті бақылау және талдау:

Сабақ соңында ЖИ платформалары арқылы оқушының жетістіктерін график, кесте немесе қорытынды талдау арқылы көрсету маңызды. Бұл мұғалімге әр оқушының деңгейін бағалауға, ал оқушыға өз жетістігін көруге мүмкіндік береді.

5.2. Оқушылардың сөйлеу және тыңдалым дағдыларын бақылау тәсілдері

1. Мұғалімдік бақылау:

Сабақ барысында мұғалім оқушылардың айтылым, сөз екпіні және интонациясын мұқият бақылауы қажет. Мұғалім әр оқушының сөйлеу белсенділігін, қателерін, сөйлем құрылымын және тыңдау дағдыларын бағалайды. Кері байланыс жеке немесе топтық түрде беріліп, оқушының жетістігі мен кемшіліктері анық көрсетіледі.

2. Жасанды интеллект құралдары арқылы бақылау:

ChatGPT, ELSA Speak, LingQ сияқты ЖИ платформалары оқушылардың айтылымын автоматты түрде тыңдап, қателерді анықтайды, интонация мен сөз екпінін бағалайды. Бұл әдіс әр оқушының жеке прогресін тіркеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ shadowing, рөлдік ойын немесе мини-әңгіме сияқты жаттығулар кезінде нақты түзету ұсыныстарын береді.

3. Скрипт бойынша бақылау:

Сабаққа алдын ала дайындалған тыңдалым немесе сөйлесу скрипттері арқылы оқушылардың дағдылары тексеріледі. Мұғалім немесе ЖИ оқушының жауаптарын скрипт бойынша сәйкестендіріп, дұрыс айтылған сөздер мен сөйлемдерді белгілейді. Бұл тәсіл тыңдалым және сөйлеу деңгейін салыстырмалы түрде бағалауға мүмкіндік береді.

4. Өзіндік бақылау және өзара бағалау:

Оқушылар өз айтылымын немесе тыңдалымын тыңдап, ЖИ құралдарының немесе мұғалімнің берген кері байланысын ескере отырып, өз жетістігін бағалайды. Жұптық жұмыс кезінде әр оқушы бір-бірінің сөйлеу дағдыларын бақылап, түзетулер ұсына алады. Бұл оқушылардың өз қателіктерін байқап, түзетуге белсенді қатысуын қамтамасыз етеді.

5. Интерактивті жаттығулар арқылы бақылау:

Shadowing, Pronunciation Detective, Role-Play Dialogue немесе Question-Answer Sprint сияқты интерактивті жаттығулар оқушылардың тыңдалым және сөйлеу дағдыларын нақты көрсетеді. ЖИ платформалары әр кезеңде прогресті тіркеп, нәтижелерді график немесе кесте түрінде ұсынады. Мұғалім бұл ақпаратты сабақ барысында пайдаланып, әр оқушының деңгейін бағалай алады.

Бағалау критерийлері:

• Дыбыстар мен сөздерді дұрыс айту

• Сөйлемдегі интонация мен екпіннің дұрыстығы

• Сөйлеу сенімділігі және белсенділік

• Тыңдалған мәтінді дұрыс түсіну

• Сұраққа толық және логикалық жауап беру

5.3 ЖИ құралдарын сабақ процесінде тиімді интеграциялау

Жасанды интеллект құралдарын ағылшын тіліндегі айтылымды дамыту сабақтарына тиімді интеграциялау оқушылардың сөйлеу, екпін және интонация дағдыларын жүйелі әрі қызықты түрде жетілдіруге мүмкіндік береді. Төменде ЖИ құралдарын сабақ процесіне енгізудің негізгі әдістері ұсынылған.

1. Сабаққа алдын ала жоспарлау:

Мұғалім сабаққа кіріспес бұрын ЖИ платформаларын тексеріп, тапсырмаларды оқушылардың жас ерекшелігі мен деңгейіне бейімдеуі қажет. Мысалы, shadowing немесе рөлдік ойын үшін қысқа аудиожазба немесе интерактивті сценарий дайындау. ЖИ құралдары әр оқушының сөйлеу деңгейін есепке ала отырып, жеке немесе топтық тапсырмаларды автоматты түрде бейімдей алады.

2. Интерактивті жаттығулар мен ойындарды сабаққа кіріктіру:

ChatGPT, ELSA Speak немесе LingQ сияқты платформаларды shadowing, pronunciation detective, role-play dialogue және mini storytelling сияқты интерактивті жаттығуларға қолдануға болады. ЖИ құралдары әр оқушының айтылымын тыңдап, қателерін көрсетіп, түзету ұсыныстарын береді. Мұғалім бұл процеске бақылаушы және бағыттаушы ретінде қатыса отырып, сабақ динамикасын сақтайды.

3. Жеке және топтық жұмысқа бейімдеу:

ЖИ құралдары жеке ерекшеліктерді ескере отырып, әр оқушыға жеке тапсырмалар ұсына алады. Мысалы, дыбысты дұрыс айтуды тез үйренетін оқушыларға күрделі сөйлемдер, ал визуалды ақпаратқа жақсы жауап беретін оқушыларға интерактивті карточкалар берілуі мүмкін. Сонымен қатар, топтық рөлдік ойындар мен жарыстар арқылы оқушылар бір-бірінен үйреніп, өзара кері байланыс алады.

4. Кері байланыс пен прогресті визуализациялау:

ЖИ платформалары әр оқушының айтылымдағы жетістігін автоматты түрде тіркеп, график немесе кесте түрінде көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл әдіс оқушының өзіндік бақылауын дамытып, мотивацияны арттырады. Мұғалім сабақ соңында осы ақпаратты пайдаланып, жеке немесе топтық кері байланыс береді.

5. Сабақ барысында ЖИ құралдарын қолдау ретінде пайдалану:

ЖИ-ны тек негізгі тапсырмаларды орындаушы ретінде емес, сабақтағы бағыттаушы, қосымша көмекші құрал ретінде қолдану маңызды. Мұғалім интерактивті жаттығулар кезінде ЖИ арқылы қателерді көрсетіп, оқушыға қосымша түсіндірмелер береді. Бұл тәсіл сабақтағы белсенділікті арттырып, оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі дамытуға көмектеседі.

ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ҰСЫНЫСТАР

1. Сабаққа жүйелі жоспарлау:

ЖИ құралдарын қолдану сабақтың әр кезеңіне сәйкес жоспарлануы тиіс. Shadowing, рөлдік ойындар немесе Pronunciation Detective сияқты жаттығулар сабақ мақсатына бағытталған болуы қажет. Бұл оқушылардың айтылым, екпін және интонация дағдыларын жүйелі дамытуға мүмкіндік береді.

2. Оқушылардың жеке ерекшелігін ескеру:

ЖИ платформалары әр оқушының деңгейіне бейімделген тапсырмалар ұсына алады. Кейбір оқушылар визуалды ақпарат арқылы тез үйренсе, басқалары тыңдалымға көбірек көңіл бөледі. Мұғалім топтық және жеке тапсырмаларды үйлестіріп, әр оқушының жеке прогресін қадағалауы маңызды.

3. Кері байланыс беру және мотивацияны арттыру:

ЖИ құралдары арқылы алынған нәтижелерді оқушыларға нақты және көрнекі түрде жеткізу қажет. Графиктер, кестелер және ұпай жүйесі арқылы оқушылар өз жетістігін көріп, келесі тапсырмаларға қызығушылығын арттырады. Мұғалім сабақ барысында қосымша түсіндіру мен мақтау арқылы эмоционалдық мотивацияны қолдауы тиіс.

4. Интерактивті ойындар мен жаттығуларды қолдану:

Рөлдік ойындар, mini storytelling және Question-Answer Sprint сияқты интерактивті тапсырмалар оқушылардың белсенділігін арттырады. ЖИ құралдары әр оқушының нәтижесін автоматты түрде тіркеп, түзету ұсыныстарын береді, бұл сабақтағы тиімділікті жоғарылатады.

Мүмкін болатын қиындықтар және шешу жолдары

1. Техникалық қиындықтар:

ЖИ платформалары интернетке тәуелді, сондықтан техникалық ақаулар немесе желі проблемалары мүмкін. Шешу жолы: сабаққа алдын ала резервтік тапсырмалар дайындау, офлайн аудио немесе мәтіндік материалдарды қолдану.

2. Оқушылардың әр деңгейде болуы:

Барлық оқушылардың айтылым дағдылары бірдей емес, кейбірі тапсырманы орындауда қиындық көре алады. Шешу жолы: ЖИ құралдары арқылы жеке деңгейге бейімделген тапсырмалар беру және топтық жұмыс кезінде тәжірибелі оқушыларға жетекшілік рөлін беру.

3. ЖИ нәтижелеріне тым тәуелді болу:

Мұғалім кейде ЖИ көрсеткен бағаларға ғана сеніп, жеке бақылауды азайтуы мүмкін. Шешу жолы: ЖИ бағасын қосымша құрал ретінде пайдаланып, мұғалімдік бақылау мен кері байланысты қатар қолдану.

4. Оқушылардың мотивациясының төмендеуі:

Барлық оқушылар интерактивті тапсырмаларға бірдей қызығушылық танытпауы мүмкін. Шешу жолы: ойын элементтерін, жарыстар мен марапаттау жүйесін енгізу арқылы мотивацияны арттыру.

5. Қате кері байланыс немесе түсінбеушілік:

ЖИ кейде қате түзету ұсынып немесе оқушы түсінбейтін нұсқаулар беруі мүмкін. Шешу жолы: мұғалім әр кезде ЖИ берген кері байланысты тексеріп, қосымша түсініктеме беруі қажет.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Әбдіқадырова, Г. (2020). Ағылшын тілін оқытудың заманауи әдістері. Алматы: Білім баспасы.

– Қазақстан мектептеріне арналған ағылшын тілі оқыту әдістемесі, айтылымды дамыту тәсілдері.

2. Сүлейменова, Л. (2018). Интерактивті сабақтар арқылы тіл дағдыларын жетілдіру. Астана: «Bilim Press».
   – Shadowing, рөлдік ойындар және интерактивті жаттығулар арқылы оқушылардың сөйлеу дағдыларын дамыту әдістері.

3. Жұмабекова, А. (2019). Жасанды интеллект құралдарын мектепте қолдану мүмкіндіктері. Қазақ білім беру журналы, 4(2), 45–52.

– ЖИ платформаларын сабаққа енгізудің тиімді тәсілдері мен педагогикалық кеңестер.

4. Нұрғалиева, М. (2021). Айтылым мен интонацияны дамытуда дыбыстық жаттығулардың рөлі. Алматы: «Ұлттық мектеп» баспасы.
   – Shadowing және pronunciation жаттығуларының Қазақстан мектептерінде қолданылуы.

5. Қанатбекова, Д. (2022). Ағылшын тілін оқытуда интерактивті ойындарды қолдану. Астана: «Білім инновациялары».
   – Role-play, mini storytelling және Pronunciation Detective сияқты ойын әдістерін сабаққа енгізу.

6. Li, L., & Ni, H. (2022). AI-Assisted Language Learning: Opportunities and Challenges. Journal of Language Teaching and Learning, 12(2), 45–60.
   – Жасанды интеллектті қолдану мүмкіндіктері мен қиындықтары.

7. Chen, X., & Yang, F. (2021). Artificial Intelligence in English Language Education: Applications and Strategies. International Journal of Educational Technology, 18(4), 78–92.

– Ағылшын тілін оқытуда ЖИ қолдану стратегиялары мен интерактивті әдістер.

8. ELSA Speak Official Website. https://www.elsaspeak.com
– Айтылымды тексеру, интерактивті тапсырмалар мен дыбыстық жаттығулар.

9. OpenAI ChatGPT. https://chat.openai.com
– Рөлдік ойындар, диалогтық жаттығулар, shadowing жасауға арналған жасанды интеллект платформасы.

ҚОСЫМШАЛАР

ChatGPT-пен жұмыс нұсқаулығы:

• Оқушыларға рөлдік диалог, мини-әңгіме немесе сұрақ-жауап тапсырмасын орындау үшін ChatGPT қалай пайдалану керектігі көрсетіледі.

• Мұғалімге: сабаққа арналған сценарийлерді алдын ала енгізіп, оқушылардың прогресін бақылау нұсқаулары беріледі.

• Түйінді қадамдар: мәтін енгізу → оқушы жауап беру → ЖИ түзетулері → кері байланыс → прогресті тіркеу.

1 СУРЕТ. CHATgpt ПРОМПТ ЖАЗУ

Шағын әңгіме: “Ауа райы”

It is a sunny morning. Tom looks out of the window. “Wow! The sky is blue, and the sun is shining,” he says. He decides to wear his new yellow T-shirt and go to the park.

At the park, Tom sees his friend Lisa. “Hi, Lisa! It is a beautiful day, isn’t it?” Tom asks. Lisa smiles and says, “Yes, it is! Let’s play football.”

They play football for one hour. Then, they sit under a big tree. Lisa says, “It is getting cloudy. I think it will rain soon.” Tom looks at the sky and says, “Oh, you are right! We should go home before it rains.”

Tom and Lisa run home quickly. On their way, they see small drops of rain. “We are lucky! We didn’t get wet,” Tom laughs. Lisa nods and says, “Yes, and tomorrow the sun will shine again.”

Бұл әңгіме:

• Shadowing жаттығуына жарамды – оқушы артынан қайталап сөйлеу арқылы айтылымды, екпін мен интонацияны дамыта алады.

• Mini storytelling үшін қолайлы – оқушы әңгіме айтып, сұрақтарға жауап бере алады.

• Қиын сөздер аз – 6 сыныпқа түсінікті сөздікпен сәйкес келеді (sunny, cloudy, rain, park, friend).

Pronunciation/Shadowing құралдарын пайдалану:

• ELSA Speak, LingQ немесе Speak & Improve сияқты платформаларды қолдану бойынша қадамдық нұсқаулар.

• Әр оқушыға жеке профиль жасап, аудио тапсырмаларды орындау, қателерді ЖИ арқылы талдау және түзету.

2 СУРЕТ. Elsa SPEAK AI платформасы

3 сурет. Қажетті жаттығу түрін таңда.

8. сурет. Айтылымды дамыту түрлерін таңдауға болады.