Жасөспірімдердегі аутодеструктивті мінез-құлықтар

Жасөспірімдік кезең – тұлғаның қалыптасуындағы ең күрделі әрі сезімтал кезеңдердің бірі. Бұл уақытта физиологиялық, психологиялық және әлеуметтік өзгерістер қатар жүреді. Осындай ішкі және сыртқы қысымдардың әсерінен кейбір жасөспірімдерде аутодеструктивті (өзін-өзі зақымдаушы) мінез-құлықтар пайда болуы мүмкін.

Аутодеструктивті мінез-құлық дегеніміз не?

Аутодеструктивті мінез-құлық – адамның өзіне саналы немесе бейсаналы түрде зиян келтіруіне бағытталған әрекеттері. Оған дене жарақатын салу, қауіпті әрекеттерге бару, тәуелділікке әуестену, тамақтану бұзылыстары, сондай-ақ суицидтік ойлар мен әрекеттер жатады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы – World Health Organization деректеріне сәйкес, жасөспірімдер арасындағы суицид көптеген елдерде өлім себептерінің алдыңғы қатарында тұр. Бұл мәселенің өзектілігін көрсетеді.

Пайда болу себептері

Аутодеструктивті мінез-құлықтың қалыптасуына бірнеше фактор әсер етеді:

1. Отбасылық факторлар – ата-ананың назар аудармауы, шамадан тыс бақылау, отбасындағы жанжалдар.

2. Психологиялық факторлар – төмен өзін-өзі бағалау, күйзеліс, мазасыздық, депрессия.

3. Әлеуметтік орта – құрдастар қысымы, буллинг, әлеуметтік оқшаулану.

4. Ақпараттық кеңістік – әлеуметтік желілердегі жағымсыз контенттің әсері.

Жасөспірім кезеңін «психоәлеуметтік даму дағдарысы» деп сипаттаған ғалым – Erik Erikson. Оның теориясына сәйкес, бұл кезеңде тұлға «Мен кіммін?» деген сұраққа жауап іздейді. Егер бұл үдеріс сәтсіз өтсе, тұлғалық дағдарыс тереңдеуі мүмкін.

Аутодеструктивті мінез-құлықтың түрлері

• Өзін-өзі жарақаттау (кесу, күйдіру және т.б.)

• Тәуекелді мінез-құлық (қауіпті спорт түрлері, агрессивті әрекеттер)

• Зиянды әдеттерге тәуелділік (темекі, алкоголь, есірткі)

• Тамақтану бұзылыстары

• Суицидтік мінез-құлық

Бұл әрекеттер көбіне жасөспірімнің ішкі күйзелісін, жалғыздық сезімін немесе түсінбеушілікті білдіреді.

Алдын алу және көмек көрсету жолдары

Аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу кешенді тәсілді талап етеді:

• Отбасындағы қолдау – баламен ашық сөйлесу, эмоциялық жылулық таныту.

• Мектеп психологының жұмысы – уақытылы диагностика және кеңес беру.

• Психологиялық сауаттылықты арттыру – жасөспірімдерге эмоцияларды басқару дағдыларын үйрету.

• Қоғамдық деңгейдегі шаралар – буллингтің алдын алу бағдарламалары.

Қажет жағдайда кәсіби психологиялық немесе психиатриялық көмекке жүгіну маңызды. Ерте араласу көптеген қайғылы жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Жасөспірімдердегі аутодеструктивті мінез-құлық – күрделі әрі көпқырлы мәселе. Ол жеке тұлғаның ғана емес, отбасының, мектептің және қоғамның назарын талап етеді. Уақытылы қолдау, түсіністік пен сенімге негізделген қарым-қатынас жасөспірімнің өмірге деген оң көзқарасын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Жасөспірімді тыңдау – оны қорғаудың алғашқы қадамы.