10 сынып ЖМБ №10

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары

Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері. Жасушаның негізгі компоненттері. §18. Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерінің ерекшеліктері. §19. Жасуша қабырғасы және оның қызметі. §20. Плазмалық мембрана. §21. Цитоплазма және оның мембранасыз органоидтері.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

Мәтінмен жұмыс

Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтерін түсіну

Жасуша органоидтері – жасуша ішінде белгілі бір қызметтерді атқаратын мамандандырылған құрылымдар. Жасушаның негізгі компоненттеріне жасуша қабырғасы, плазмалық мембрана, цитоплазма және митохондриялар, рибосомалар, эндоплазмалық тор сияқты әртүрлі органоидтер жатады. Жасуша қабырғасы қолдау мен қорғауды қамтамасыз етеді, ал плазмалық мембрана заттардың жасушаға кіріп-шығуын реттейді. Цитоплазма – жасуша ішіндегі желе тәрізді зат, ол органоидтерді қамтып, энергия өндіру және ақуыз синтезі сияқты маңызды процестерді жүзеге асырады. Электронды микроскопты пайдалана отырып, біз осы органоидтердің ерекше құрылымдарын көруге және олардың жасуша функцияларын қолдаудағы нақты рөлдерін түсінуге мүмкіндік аламыз. Бұл білім жасушалардың қалай жұмыс істейтінін және биологиялық жүйелердің үлкенірек деңгейінде қалай әрекет ететінін түсіну үшін маңызды.

Жасуша органоидтерінің құрылымы мен қызметтері туралы мәтінге тәуелді сұрақтар:

1. Өмірмен байланысты сұрақ: Жасуша органоидтері қандай маңызды қызметтерді атқарады? Мысалдар келтіріңіз.

2. Көп таңдауы бар тапсырма: Жасушаның негізгі компоненттерінің қайсысы заттардың жасушаға кіріп-шығуын реттейді?

   • A) Жасуша қабырғасы

   • B) Плазмалық мембрана

   • C) Цитоплазма

   • D) Митохондриялар

3. Салыстыру тапсырмасы: Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтарын сипаттаңыз.

4. Сәйкестендіру тапсырмасы: Төмендегі органоидтерді олардың қызметтерімен сәйкестендіріңіз:

   • 1) Митохондриялар

   • 2) Рибосомалар

   • 3) Эндоплазмалық тор

   • A) Энергия өндіру

   • B) Ақуыз синтезі

   • C) Заттарды тасымалдау

5. Шындық немесе жалған тапсырмасы: Цитоплазма органоидтерді қамтымайды. (Шындық / Жалған)

6. Дұрыс реттілікті анықтау тапсырмасы: Жасуша органоидтерінің қызметтерін дұрыс реттілікпен орналастырыңыз:

   • A) Ақуыз синтезі

   • B) Энергия өндіру

   • C) Заттардың тасымалын реттеу

7. Бір дұрыс жауабы бар тапсырмасы: Электронды микроскоптың рөлі неде?

   • A) Жасушаның пішінін өзгерту

   • B) Органоидтердің құрылымдарын көру

   • C) Энергия өндіруді қамтамасыз ету

8. Биологиялық диктант тапсырмасы: Жасуша қабырғасы _ мен _ қамтамасыз етеді. (қолдау, қорғау)

9. Суреттегі бөлікті анықтау тапсырмасы: Төмендегі суретте плазмалық мембрана мен жасуша қабырғасының қайсысы көрсетілгенін анықтаңыз.

10. Көп таңдауы бар тапсырма: Цитоплазманың міндеті неде?

    • A) Ақуыз синтезін жүргізу

    • B) Жасуша қабырғасын қорғау

    • C) Органоидтерді қамту және зат алмасу процестерін жүзеге асыру

    • D) Жасушаның пішінін сақтау

Жауап Кілті:

1. Жасуша органоидтері заттарды тасымалдау, энергия өндіру, ақуыз синтезі сияқты қызметтер атқарады.

2. B) Плазмалық мембрана

3. Жасуша қабырғасы – қолдау мен қорғауды қамтамасыз етеді, ал плазмалық мембрана – заттардың кіріп-шығуын реттейді.

4. 1-A, 2-B, 3-C

5. Жалған

6. B, A, C

7. B) Органоидтердің құрылымдарын көру

8. қолдау мен қорғау

9. (Суретке байланысты жауап)

10. C) Органоидтерді қамту және зат алмасу процестерін жүзеге асыру

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Жасуша органоидтерінің құрылысы мен қызметтері жеке жұмыс парағы

Жасуша - тірі ағзалардың құрылымдық және функционалдық бірлігі. Жасушаның негізгі компоненттері - жасуша қабырғасы, плазмалық мембрана, цитоплазма және органоидтер. Әр органоидтің өзіндік құрылысы мен маңызды қызметтері бар. Жасуша қабырғасы өсімдік жасушаларында болады және оларға қорғаныс пен пішін береді. Плазмалық мембрана барлық жасушаларда болады және заттардың тасымалдануын реттейді. Цитоплазма - жасушаның сұйық ортасы, онда көптеген биохимиялық реакциялар жүреді.

Бос орындарды толтырыңыз: Дұрыс сөздермен бос орындарды толтырыңыз.

1. Жасушаның негізгі компоненттері - жасуша қабырғасы, __, цитоплазма және органоидтер.

2. __ өсімдік жасушаларында болады және оларға қорғаныс пен пішін береді.

3. Плазмалық мембрана __ тасымалдануын реттейді.

4. Цитоплазма - жасушаның __ ортасы.

5. Жасушада көптеген __ реакциялар жүреді.

Сөздер банкі: биохимиялық, сұйық, заттардың, плазмалық мембрана, жасуша қабырғасы

Көп таңдаулы сұрақтар: Әр сұраққа берілген нұсқалардан дұрыс жауапты таңдаңыз.

1. Қай компонент тек өсімдік жасушаларында болады?
   a) Плазмалық мембрана
   b) Цитоплазма
   c) Жасуша қабырғасы
   d) Ядро

2. Плазмалық мембрананың негізгі қызметі:
   a) Энергия өндіру
   b) Заттардың тасымалдануын реттеу
   c) Ақуыз синтездеу
   d) Тұқым қуалаушылық ақпаратты сақтау

3. Цитоплазманың қызметі:
   a) Жасушаға пішін беру
   b) Заттарды сыртқа шығару
   c) Биохимиялық реакцияларға орта болу
   d) Жарық энергиясын сіңіру

4. Жасуша органоидтері:
   a) Тек жануар жасушаларында болады
   b) Тек өсімдік жасушаларында болады
   c) Барлық эукариот жасушаларында болады
   d) Тек бактерия жасушаларында болады

5. Жасуша қабырғасының негізгі қызметі:
   a) Энергия өндіру
   b) Ақуыз синтездеу
   c) Жасушаға қорғаныс пен пішін беру
   d) Тұқым қуалаушылық ақпаратты сақтау

Ашық сұрақтар: Келесі сұрақтарға толық сөйлемдермен жауап беріңіз:

1. Плазмалық мембрананың құрылысы мен қызметтерін сипаттаңыз.

2. Цитоплазманың маңыздылығын түсіндіріңіз.

3. Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтарын атаңыз.

Жауаптар кілті:

Бос орындарды толтырыңыз:

1. плазмалық мембрана

2. Жасуша қабырғасы

3. заттардың

4. сұйық

5. биохимиялық

Көп таңдаулы сұрақтар:

1. c) Жасуша қабырғасы

2. b) Заттардың тасымалдануын реттеу

3. c) Биохимиялық реакцияларға орта болу

4. c) Барлық эукариот жасушаларында болады

5. c) Жасушаға қорғаныс пен пішін беру

Ашық сұрақтар:

1. Плазмалық мембрананың құрылысы мен қызметтерін сипаттаңыз.
   Мысалы: Плазмалық мембрана фосфолипидтер қабатынан және ақуыздардан тұрады. Оның негізгі қызметтері - жасушаның ішкі ортасын сыртқы ортадан бөлу, заттардың тасымалдануын реттеу және жасушааралық байланыстарды қамтамасыз ету.

2. Цитоплазманың маңыздылығын түсіндіріңіз.
   Мысалы: Цитоплазма - жасушаның сұйық ортасы, онда көптеген биохимиялық реакциялар жүреді. Ол органоидтерді ұстап тұрады, заттардың тасымалдануына көмектеседі және жасушаішілік метаболизмді қамтамасыз етеді.

3. Жасуша қабырғасы мен плазмалық мембрананың айырмашылықтарын атаңыз.
   Мысалы: Жасуша қабырғасы тек өсімдік жасушаларында болады, ал плазмалық мембрана барлық жасушаларда бар. Жасуша қабырғасы целлюлозадан тұрады және қатты, ал плазмалық мембрана липидтер мен ақуыздардан тұрады және икемді. Жасуша қабырғасы қорғаныс пен пішін береді, ал плазмалық мембрана заттардың тасымалдануын реттейді.

Оқушының аты-жөні:______________________________________________________ сыныбы:_______

Тапсырма

Төменде көрсетілген жасушалар үшін ортақ болатын кем дегенде 3 негізгі компоненттер тізімін анықтап, суреттен А, В, С бағдаршамдар арқылы белгіле және олардың қызметтерін жазыңыздар:

Сур.1.1

А_________________________________________________________________________

В_________________________________________________________________________

С_________________________________________________________________________

Электронды микроскоп арқылы анықталған жасуша органоидтарының түрлері көрсетілген. 2.1 суретті пайдалана отырып: органоидтар атауларын анықта; мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы түрлеріне жікте; құрылыс ерекшелігін сипатта; қызметтерін жазыңыздар:

Сур.2.1

Кестені толтырыңыз.

Дескриптор:

- құрылысы бойынша екі жасушаға ортақ 3 компоненттер тізімін береді – 1 балл;

- құрылысы бойынша екі жасушаға ортақ 3 компоненттердің қызметтерін сипаттайды – 1 балл;

- электронды микроскоп арқылы анықталған жасуша органоидтарының түрлерін мембранасыз, бірмембраналы және қосмембраналы түрлеріне жіктейді – 1 балл;

- электронды микроскоп арқылы анықталған жасуша органоидтарының құрылыс ерекшеліктерін сипаттайды – 1 балл;

- электронды микроскоп арқылы көрінетін жасуша органоидтарының қызметтерін анықтайды – 1 балл;