«Болашақ» жоғары медициналық колледжі

Бекітемін

«Жалпы кәсіптік пәндер» бірлестік жетекшісі________Қарамырза Г.Ж.

«___»________2025ж.

ОҚУ САБАҒЫНЫҢ ЖОСПАРЫ №________

Жасушаға сигнал берудің негізгі кезеңдері, медициналық ерекшелігі

(сабақ тақырыбы)

Модуль /пән атауы: Медициналық биология және медициналық генетика негіздері

Педагог: А. Е. Аралбек

1)Жалпы мәліметтер

Курс: 1курс, 2 курс

Сабақтың түрі: теориялық, практикалық сабақ

Сабақ мақсаты, міндеттері:

• Жасушаішілік сигнал берудің негізгі кезеңдерін түсіндіру.

• Рецепторлардың түрлерін және олардың қызметін меңгерту.

• Секреторлық жүйе мен сигналдық жолдардың маңызын түсіндіру.

Сабақтың тәрбиелік мақсаты:

• Ғылымға деген қызығушылықты арттыру;

• Жауапкершілікке, ұқыптылыққа және топпен жұмыс істеуге тәрбиелеу;

• Биотехнология, медицина салаларымен байланыстыра отырып, оқушылардың болашақ мамандыққа бейімделуіне ықпал ету.

Күтілетін нәтижелер:

• Жасушаішілік сигнал берудің негізгі кезеңдерін біледі.

• Рецепторлардың түрлерін және олардың қызметінің маңызын түсінеді.

• Жасушалық сигнал беру кезеңдерін тізбектеп айтып бере алады.

• Бұл процестердің адам денсаулығындағы маңызын түсінеді.

Әдебиеттер:

1. Қуандықов Е.Ө., Аманжолова Л.Е. Молекулалық биология негіздері. Алматы, 2014.

2. Молекулалық биология. Медициналық генетика/ Қоштаева С.- Қарағанды: «Ақнұр» баспасы, 2019.

Қосымша дереккөздер:

https://www.youtube.com/watch?v=GQNPUMcxVfI&pp=ygWqAdCW0LDRgNKT0LDSm9GI0LAg0LDRgNKb0YvQu9GLINGC0LDRgdGL0LzQsNC7LiDQltCw0YHRg9GI0LDSk9CwINGB0LjQs9C90LDQuyDQsdC10YDRg9C00ZbSoyDQvdC10LPRltC30LPRliDQutC10LfQtdKj0LTQtdGA0ZYsINC80LXQtNC40YbQuNC90LDQu9GL0psg0LXRgNC10LrRiNC10LvRltCz0ZYg

5) Сабақтың барысы:

Ұйымдастырушылық кезең:

1.Оқу кабинетінің  тазалығына көңіл бөлу. 

2.Студенттердің сыртқы киімдеріне (калпак, халат) көңіл аудару. 

3.Сабақта жоқ студенттерді белгілеу, сабаққа даярлығын тексеру. 

4.Сабақтың  мақсаты мен жоспарымен таныстыру. 

5.Тақырыптың  маңыздылығының мәнін атап өту.

Үй тапсырмасын тексеру: (Сұрақтарға жауап беру)

Теорияда өтілген материалдарды практикада қолдану.

Жаңа тақырыпты түсіндіру:

Мембраналық рецепторлар клеткалардың плазмалық мембранасының бетінде орналасқан, олардың табиғаты бойынша мембрана арқылы өте алмайтын химиялық заттарды анықтауға мүмкіндік беретін жасушалық рецепторлардың түрі.

Әдетте, мембраналық рецепторлар - бұл пептидтік гормондар, нейротрансмиттерлер және кейбір трофикалық факторлар сияқты химиялық сигналдарды анықтауға мамандандырылған мембраналық ақуыздар; кейбір дәрі-дәрмектер мен токсиндер рецепторлардың осы түрлерімен де байланысуы мүмкін.

Мембраналық рецепторлармен байланысқан сигналдық тізбектер сигналдарды күшейтуге және мақсатты ұяшықта уақытша немесе тұрақты жауаптар немесе өзгерістер тудыруға мүмкіндік береді. Бұл жасушаішілік сигналдар жиынтықта «сигнал беру жүйесі» деп аталады.

Мүмкіндіктер

Мембраналық рецепторлардың және жалпы басқа типтегі рецепторлардың қызметі - организмнің әр түрлі мүшелері мен жүйелері гомеостазды ұстап тұру үшін үйлесімді түрде жұмыс істейтін етіп жасушалардың бір-бірімен байланысын қамтамасыз ету. жүйке жүйесі шығарған ерікті және автоматты бұйрықтарға жауап беру.

Осылайша, плазмалық мембранаға әсер ететін химиялық сигнал жасушаның биохимиялық аппаратурасындағы әртүрлі функциялардың күшейтілген түрлендірілуін және нақты жауаптардың көптігін тудыруы мүмкін.

Сигналды күшейту жүйесі арқылы бір тітіркендіргіш (лиганд) дереу, жанама және ұзақ мерзімді өтпелі өзгерістер тудырып, мысалы, мақсатты жасуша ішіндегі кейбір гендердің экспрессиясын өзгерте алады.

Түрлері

Жасушалық рецепторлар орналасуына қарай: мембраналық рецепторларға (жасуша мембранасында ұшырасатындарға) және жасушаішілік рецепторларға (цитоплазмалық немесе ядролық болуы мүмкін) болып жіктеледі.

Мембраналық рецепторлар үш түрге бөлінеді:

- Иондық каналдармен байланысқан

- Ферменттермен байланысты

- G ақуызымен байланысқан

Иондық каналдармен байланысқан мембраналық рецепторлар

Лиганд-қақпалы иондық арналар деп те аталады, олар 4-тен 6-ға дейінгі суббірліктерден тұратын, орталық каналды немесе кеуекті қалдыратын етіп жинақталған мембраналық ақуыздар, олар арқылы мембрананың бір жағынан екінші жағына иондар өтеді.

Ферменттермен байланысқан мембраналық рецепторлар

Бұл рецепторлар трансмембраналық ақуыздар болып табылады. Олардың лигандты байланыстыратын орнын ұсынатын және олардың жасуша ішіндегі ұшымен байланыстыратын рецептормен лигандтың байланысуымен активтенетін ферментті байланыстыратын жасушадан тыс ұшы бар.

G-ақуыздармен байланысқан рецепторларда GTP байланыстыратын немесе байланыстыратын ақуыздар немесе G ақуыздары деп аталатын түрлендіргіш молекулалары қатысатын мақсатты жасушалардың жасушаішілік функцияларын реттеудің жанама механизмі бар.

Осы G ақуызға байланысты рецепторлардың барлығы мембрана арқылы жеті рет өтетін мембрана ақуызынан тұрады және метаботропты рецепторлар деп аталады. Әр түрлі G ақуыздарымен байланысқан жүздеген рецепторлар анықталды.

Олар қалай жұмыс істейді?

Иондық каналмен байланысқан рецепторларда лигандты рецептормен байланыстыру рецептор құрылымында конформациялық өзгеріс тудырады, ол қақпаны өзгерте алады, канал қабырғаларын жақындастырады немесе алшақтатады. Бұл иондардың мембрананың бір жағынан екінші жағына өтуін өзгертеді.

G ақуыздарының екі түрі бар, олар гетеротримерлі G ақуыздары және мономерлі G ақуыздары. Екеуі де ЖІӨ-ге енжар ​​түрде байланысты, бірақ лигандты рецептормен байланыстыру арқылы ЖІӨ ГТП-мен алмастырылады және G ақуызы белсендіріледі.

Іске қосылған кезде олар негізінен везикулярлық трафикке және цитоскелетальды функцияларға байланысты механизмдерді ынталандырады (модификация, қайта құру, тасымалдау және т.б.).

Мысалдар

Ацетилхолинмен байланысқан кезде ашылатын және мақсатты жасушаның деполяризациясын тудыратын натрий каналымен байланысқан ацетилхолин рецепторы иондық каналдармен байланысқан мембраналық рецепторлардың жақсы мысалы болып табылады. Сонымен қатар, ионотропты рецепторлар болып табылатын глутамат рецепторларының үш түрі бар.

Глутамат - жүйке жүйесіндегі қоздырғыш нейротрансмиттердің ең маңыздыларының бірі. Оның ионотропты рецепторларының үш түрі: NMDA (N-метил-D-аспартат) рецепторлары, AMPA (α-амин-3-гидроксид-5-метил-4-изоксазол-пропионат) және кайнат (қышқыл кайник).

G -ақуызбен байланысқан негізгі рецепторларға мускариндік ацетилхолиндік рецепторлар, β-адренергиялық рецепторлар, иіс сезу жүйесінің рецепторлары, метаботропты глутамат рецепторлары, көптеген пептидтік гормондардың рецепторлары және торлы жүйенің родопсиндік рецепторлары жатады.

Жаңа тақырыпты бекіту:

(Студенттердің алған білімін бекіту үшін оқытушы сұраққа жауап беру және әртүрлі тапсырмалар орындауды ұсынылды.) 

Тапсырма: Төмендегі схема бос тұр. Студенттерге әр бөлімді толтырып, нақты биологиялық мысал келтіруді сұраңыз:

1. Сигнал (мысалы: ________________)

2. Рецептор түрі: ________________

3. Екіншілік хабаршы: ________________

4. Жасуша жауабы: ________________

5. Регуляция: ________________

Үй тапсырмасы

• Видеосабақтар:

"Cell Signaling Pathways" (YouTube / Khan Academy)

• Кестелер:

Рецепторлар мен екіншілік хабаршылардың түрлері

• Презентация:

Сигнал беру кезеңдерінің схемасы

Сабақ/оқу қорытындысын жасау, бағалау: Студенттерді жеке жауаптарына және тобына байланысты бағалау. Жеке тапсырмаларды тексеру. Оқытушы сабақты сараптап, әр студенттің  белсенділігіне байланысты сабақ барысындағы жетістігі мен кемшіліктерін атап, бағалап сабақты  қорытындылайды.