Түркістан облысы , Төлеби ауданы, Сарқырама жалпы білім беретін мектебінің педагог-психологы Сапарбекова Айгерим Ертаевна

Жеке еркіндік – әр адамның құқығы: сталкинг пен некеге мәжбүрлеудің алдын алу

Қазіргі заманда адам құқықтарын қорғау және жеке еркіндікті сақтау қоғамның басты құндылықтарының бірі болып табылады. Әр адам қауіпсіз өмір сүруге, өз пікірін еркін білдіруге және өмірлік таңдауын өз еркімен жасауға құқылы. Алайда кейбір жағдайларда бұл құқықтар бұзылып, адамдар сталкинг пен некеге мәжбүрлеу сияқты әлеуметтік және психологиялық қысым түрлеріне тап болып жатады. Мұндай әрекеттер адамның психологиялық саулығына, әлеуметтік өміріне және болашақ тағдырына кері әсер етеді.

Сталкинг – жеке өмірге қауіп төндіретін әрекет

Сталкинг – бір адамның екінші адамды жүйелі түрде аңдуы, бақылауы, мазалауы немесе оның жеке өміріне заңсыз араласуы. Бұл әрекет көбіне жәбірленушінің қорқыныш сезімін туғызатын қайталанатын мінез-құлықпен сипатталады. Сталкинг тек физикалық бақылаумен ғана шектелмейді, ол қазіргі уақытта цифрлық кеңістікте де кең таралған.

Мысалы, әлеуметтік желілерде адамның парақшасын үнемі бақылау, қайта-қайта хабарлама жіберу, жалған аккаунттар арқылы байланыс орнату, адамның жүрген жері мен жеке мәліметтерін анықтауға тырысу – киберсталкингтің белгілері болып саналады. Мұндай әрекеттер бастапқыда «жай қызығушылық» немесе «қамқорлық» ретінде көрінуі мүмкін, бірақ уақыт өте келе ол қысым көрсетуге және адамның психологиялық күйіне кері әсер етуі мүмкін.

Сталкингке ұшыраған адамдар жиі мазасыздық, қорқыныш, сенімсіздік, ұйқының бұзылуы, күйзеліс сияқты жағдайларды бастан кешіреді. Әсіресе жасөспірімдер мен жастар арасында бұл құбылыс олардың әлеуметтік қарым-қатынасына және өзін-өзі бағалауына теріс ықпал етеді.

Некеге мәжбүрлеу – адамның еркіндігін шектеу

Некеге мәжбүрлеу – адамның өз еркінен тыс қысым көрсету арқылы некеге тұрғызылуы. Бұл қысым кейде отбасылық дәстүрлер, әлеуметтік қысым немесе материалдық себептер арқылы жасалуы мүмкін. Кейбір жағдайларда жастардың пікіріне мән берілмей, олардың болашақ өмірі басқа адамдардың шешімімен анықталады.

Мұндай әрекет адамның негізгі құқықтарының бірі – еркін таңдау құқығын бұзады. Неке – екі адамның өзара келісімі мен құрметіне негізделуі тиіс маңызды шешім. Егер ол мәжбүрлеу арқылы жүзеге асса, бұл тек психологиялық жарақатқа ғана емес, болашақ отбасылық өмірде түрлі әлеуметтік мәселелердің туындауына әкелуі мүмкін.

Некеге мәжбүрленген адамдарда күйзеліс, қорқыныш, өмірге деген сенімсіздік, өз болашағына алаңдаушылық сияқты сезімдер пайда болады. Бұл олардың білім алуына, кәсіби дамуына және қоғамдағы белсенділігіне кері әсер етуі мүмкін.

Алдын алу жолдары

Сталкинг пен некеге мәжбүрлеудің алдын алу үшін қоғамда құқықтық мәдениетті және психологиялық сауаттылықты арттыру қажет. Ең алдымен жастарға жеке шекара, өз құқықтарын қорғау, қауіпсіз мінез-құлық туралы түсіндіру маңызды.

Алдын алу шараларының негізгі бағыттары:

• жастарға жеке шекара ұғымын түсіндіру;

• әлеуметтік желілерде қауіпсіздік ережелерін сақтау;

• күмәнді немесе мазалайтын адамдарды бұғаттау;

• жеке ақпаратты бейтаныс адамдарға бермеу;

• өзіне қысым көрсетілген жағдайда сенімді адамдардан көмек сұрау;

• мектептер мен оқу орындарында түсіндіру жұмыстары мен тренингтер өткізу.

Білім беру ұйымдарындағы психологтар, педагогтар және әлеуметтік қызметкерлер жастарға психологиялық қолдау көрсетіп, осындай жағдайлардың алдын алуда маңызды рөл атқарады.

Қорытынды

Сталкинг пен некеге мәжбүрлеу – адамның жеке өміріне, еркіндігіне және қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіретін әрекеттер. Сондықтан қоғамда бұл мәселелер туралы ашық айту, адамдардың құқықтық білімін арттыру және бір-біріміздің жеке шекарамызды құрметтеу өте маңызды.

Әр адам өзінің өмірі мен болашағын еркін таңдауға құқылы. Ал қоғамның міндеті – сол еркіндікті қорғап, әрбір азаматтың қауіпсіз әрі құрметке негізделген ортада өмір сүруіне жағдай жасау.