1916 жылғы Желтоқсан оқиғасының зардабы

1916 жылғы Желтоқсан оқиғасы – қазақ халқының отаршылдық езгіге қарсы бағытталған ұлт-азаттық күрес тарихындағы ең қасіретті әрі тағдырлы кезеңдердің бірі. Патша үкіметінің 1916 жылғы 25 маусымдағы «бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу» туралы әділетсіз жарлығы ғасырлар бойы жерінен, малынан, құқынан айырылып келген қазақ халқының ашу-ызасын туғызды. Бұл жарлық халықтың әлеуметтік және экономикалық жағдайын күрт нашарлатып, ел ішінде жаппай қарсылық пен көтерілістердің басталуына себеп болды.

Оқиғаның ең ауыр зардаптарының бірі – адам шығынының көптігі болды. Қарулы жазалау отрядтары бейбіт ауылдарға шабуыл жасап, мыңдаған жазықсыз адамдарды қырғынға ұшыратты. Көптеген елді мекендер өртеліп, халық мал-мүлкінен айырылды. Әсіресе Жетісу өңірінде орын алған оқиғалар аса ауыр сипат алды. Қуғын-сүргіннен қашқан қазақтардың бір бөлігі Қытай жеріне босып өтіп, жол азабы, аштық пен жұқпалы ауру салдарынан жаппай қырылды.

1916 жылғы оқиғалар қазақ қоғамының рухани өміріне де зор соққы болды. Дәстүрлі шаруашылық күйреп, әлеуметтік жіктелу күшейді, ел ішінде қайғы мен үрей орнады. Алайда бұл қасірет халықтың ұлттық санасын оятып, отаршылдық саясаттың шынайы бет-бейнесін айқын көрсетті. Қазақ халқы еркіндік пен әділдік жолында күресуге дайын екенін дәлелдеді.

Қорытындылай келе, 1916 жылғы Желтоқсан оқиғасы – тарихи шындықты бүкпесіз ашып көрсеткен, халықтың көзін ашқан зұлмат кезең. Бұл оқиға отарлық жүйенің қатыгездігін, адам тағдырын елемеген саясатын әшкереледі. Мыңдаған адамның өмірін жалмаған бұл қасірет қазақ халқының азаттыққа деген ұмтылысын жоя алмады, керісінше, тәуелсіздік идеясының тамырын тереңдете түсті. Сондықтан 1916 жылғы оқиғалар – ұмытылмауға тиіс ұлттық қасірет әрі еркіндікке бастар тарихи сабақ болып қала береді.

Авторы: Дөненбай Дінмұхаммед Базарәліұлы